Кіріспе
Қытайлық құрметті атақ
Аспан патшасы немесе Тянь Ван, сондай-ақ Аспан ханзадасы деп аударылады, – тарих бойында түрлі діни құдайлар мен рухани көшбасшыларға берілген қытайлық атақ. Бұл атақ сонымен қатар "Аспан ұлы" терминінің тағы бір түрі болып табылады, ол императорға қатысты қолданылады. "Аспан патшасы" деген қытайша термин екі қытай иероглифінен тұрады: 天 (tiān), яғни "аспан" немесе "көк", және 王 (wáng), контекстке байланысты "патша" немесе "ханзада" мағынасын білдіреді. Бұл термин ең соңғы мағынасында Тайпин Аспан Патшалығының патшаларының атағы ретінде кеңінен танымал, бірақ діни (әсіресе буддистік) контексте де қолданылады.
Көктемгі және күзгі кезең
Көктем мен күз кезеңінде "Көк патша" термині сол кездегі түрлі қытай мемлекеттерінің патшаларын атау үшін белгілі бір дәрежеде қолданылған. Көктемгі және күзгі жылнамалардың бірінші мәтінінің екінші бетінде "Аспан патшасы" термині Жоу патшасының қайтыс болған герцог ұлының жаназа шығындарын төлеуге қалай көмектескенін сипаттауда қолданылады:
Бұл мәтінде "Аспан патшасы" терминінің қолданылуы "Аспан ұлы" терминімен салыстырылады.
Он алты патшалық дәуірі
Алты патшалық дәуірінде «Аспан патшасы» термині қытай мемлекеттерінің басшыларына қатысты жиі қолданылды. Осы терминді патшалары қолданған мемлекеттердің айқын мысалдары: Хан Чжао: Хан үкіметін төңкеріспен басып алған туысы Цзинь Цзюнь 318 жылы өзін Ханның Аспан патшасы деп жариялады. Кейін Чжао: Ши Ле 330 жылы өзін Аспан патшасы деп жариялады, ал оның алыс туысы Ши Ху 334 жылы өзін Аспан патшасының регенті деп жариялап, 337 жылы Аспан патшасы дәрежесіне көтерілді. Ран Вэй: Ран Мин 350 жылы өзі құрған Ран Вэй мемлекетінің императоры деп жарияланды. Бірақ, ол қайтыс болғаннан кейін Бұрынғы Ян мемлекеті оны Аспан патшасы деп құрметтеді. Бұрынғы Цинь: Бұрынғы Циньдің үшінші императоры Фу Цзянь өзінің билігі кезінде өзін Аспан патшасы деп жариялады, сондай-ақ оның әйелі «Аспан ханым» атанды. Чжай Вэй: Чжай Вэй мемлекетінің негізін қалаушы Чжай Ляо Аспан патшасы атағын қолданды. Чжайдың ұлы Чжай Чжао мемлекеті құлауға дейін де осы атақты қолданды. Кейінгі Лян: Лю Гуан 396 жылы Кейінгі Лян мемлекеті құрылғанда өзін Аспан патшасы деп жариялады. Оның ұлы Лю Шао 400 жылы өзінің қысқа ғана билігі кезінде осы терминді қолданды, сондай-ақ Лю Цзюань, Лю Гуанның үлкен ұлы және таққа талапкер, 401 жылға дейін мемлекет басшысы ретінде билік жүргізді. Кейінгі Цинь: 399 жылы Яо Синь өзінің титулын императордан Аспан патшасына өзгертті. Алайда, оның әкесі Яо Чанг пен ұлы Яо Хонг осы терминді қолданбады. Кейінгі Ян: Муронг Шенг өзін «Жай халықтың Аспан патшасы» деп жариялады. Солтүстік Ян: Гао Юн, Фенг Ба және Фенг Хонг Солтүстік Янның патшасы болған кезеңде өзін Аспан патшасы деп жариялады. Хелиан Ся: Хелиан Бобо 407 жылы Ся мемлекетін құрғанда өзін Аспан патшасы деп жариялады.
Han Zhao: Jin Zhun, a consort kin who seized the Han government in a coup, proclaimed himself Heavenly King of Han in 318. Later Zhao: Shi Le proclaimed himself Heavenly King in 330, while his distant cousin Shi Hu proclaimed himself Regent Heavenly King in 334 before elevating himself to Heavenly King in 337. Ran Wei: Ran Min proclaimed himself Emperor of Ran Wei, a state which he created in 350. However, he was posthumously honored as Heavenly King by the Former Yan. Former Qin: Fu Jian, the third emperor of the Former Qin, proclaimed himself as Heavenly King during his reign, as well as his wife becoming "Heavenly Mistress". Zhai Wei: Zhai Liao, the founder of Zhai Wei, used the title Heavenly King. Zhai's son, Zhai Zhao used the title as well before the collapse of his state. Later Liang: Lü Guang proclaimed himself Heavenly King upon the creation of the Later Liang state in 396. His son Lü Shao used the term during his brief rule in 400, as well as Lü Zuan, Lü Guang's eldest son and pretender to the throne, who seized power as the state's last leader until 401. Later Qin: In 399, Yao Xing changed his title from Emperor to Heavenly King. His father, Yao Chang, and his son, Yao Hong, did not use the term however. Later Yan: Murong Sheng proclaimed himself as Commoner Heavenly King Meanwhile, Murong Xi used the Heavenly King title. Northern Yan: Gao Yun, Feng Ba, and Feng Hong all proclaimed themselves as Heavenly Kings during their rule as king of Northern Yan. Helian Xia: Helian Bobo proclaimed himself as Heavenly King when he founded his state of Xia in 407.
Оңтүстік Сун әулеті
Оңтүстік Сун әулеті тұсында Хунаньда Сун үкіметіне қарсы күрескен көтерілісші Ян Яо «Көк патша» титулын алды. Янның үкіметке қарсы көшбасшы ретіндегі мансабы 1130 жылы Чжун Сянь көтерілісі кезінде басталды, онда ол Чжун Сянь басшылығымен шаруа сарбазы ретінде қызмет етті. Ян Сун әскерлері келгенге дейін қазіргі Хунань провинциясындағы Донгтинг көлі аймағын 80 000-ге жуық сарбазбен бірге басып алуға көмектесті. 1132 жылы Сунның қарсы күштерге жасаған төрт сәтті шабуылдан кейін Яо оппозицияның бас көшбасшысы болып тағайындалды, ал бұрынғы көшбасшы Чжун Сянь кішігірім рөлде билігін сақтап қалды. Оппозициялық күштердің басшысы ретінде Ян өзін «Ұлы дана Көк патша» деп жариялады. Бірақ Янның «Ұлы дана Көк патша» ретіндегі билігі қысқа ғана болды, ол үш жылға соқты. 1135 жылы жетінші Сун шабуылынан кейін Донгтинг көлі маңындағы көтерілісшілердің қорғанысы бұзылып, Ян Яоның «патшалығы» құлап, ол қайтыс болды.
Тайпинг - Көктегі Патшалық
Көк патша титулының ең соңғы тарихи және ең танымал қолданылуы Тайпин Көк Патшалығы кезінде Хонг Сюкуан билігінде болды. Он алты патшалық дәуіріндегі бұрынғы басшылардан өзгеше, өзін "көктегі" патша деп жариялау себебі мүлдем басқаша болды. Тайпин Көк Патшалығының бастауы квази-ұлтшылдық пен діни ынтаға терең байланысты, Хонг патша болу үшін Құдайдан тікелей бұйрық алғанын мәлімдеді. Патша болудың осы себебі Хонгты, оның көктегі патшалықта көкпен тікелей тағайындалған патша екеніне сендірді, яғни көк тікелей тағайындаған патша. Тайпин Көк Патшалығы шеңберінде Көк патша титулы Хонг Сюкуанның ұлы Хонг Тяньгуифуға оның қайтысынан кейін берілді, бірақ Хонг Тяньгуифу патша болғаннан кейін көп ұзамай, жасөспірім кезінде өлімге кесілді, осылайша Тайпин Көк Патшалығы шеңберінде титулдың қолданылуы тоқтатылды.
Басқа елдерде қолданылуы
Қытайдан тыс жерлерде "Аспан патшасы" термині кейде билік құрған патшаны немесе құдайлық тұлғаны атау үшін қолданылады. Мұндайды жасаған екі ел – Корея мен Вьетнам, екеуі де, әсіресе тарихи тұрғыдан, Қытай мәдениетінің ықпалында болған. Кореяда бұл термин Годжосонның құндысы саналатын Хуаннунға қатысты атау ретінде қолданылады, ал Вьетнамда мифтік халық батыры Сын Гьонгты білдіреді.