Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі неміс әскери жобаларының сериясы

"Ракеталық U- қайық" – нацистік Германияның Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жүзеге асырған әскери жобаларының бірі. Пенеменде әскери-зерттеу орталығында жүргізілген жобалардың мақсаты су астынан зымырандар, ұшатын бомбалар мен ракеталарды жасау болды. Германияның Әскери-теңіз күштері (Крайгсмарин) теңізде немесе жағалаудағы нысаналарға қарсы U- қайықтарынан зымырандарды немесе ракеталарды қолданған жоқ. Бұл жобалар соғыс аяқталғанға дейін жауынгерлік дайындық деңгейіне жетпеді. 1942 жылдың 31 мамырынан 5 маусымына дейін U 511 су асты кемесін пайдаланып, қатты отынмен жұмыс істейтін ракеталарды су астынан ұшыру тәжірибелері жүргізілді. Ракеталық жүйе бастапқыда конвойды сүйемелдеуші кемелерге қарсы қару ретінде қарастырылды, бірақ тиімді басқару жүйесі болмағандықтан, жылжымалы нысаналарға қарсы тиімсіз болды және жағалауды атқылау үшін ғана қолданылуы мүмкін еді. Бұл жүйенің әзірлеу жұмыстары 1943 жылдың басында U- қайықтардың теңізге лайықтылығын төмендеткендіктен тоқтатылды. "Ракеталық U- қайық" жоспарларына жаңадан ойлап табылған V-2 ракеталарын пайдаланып Нью-Йорк қаласына шабуыл жасау кірді; V-2 ракеталары бар, қуаты жоқ және басқарылмайтын контейнерлер мақсатқа дейін әдеттегі U- қайықпен сүйретіліп, содан кейін гиростабилизацияланған платформасынан ұшырылатын еді. АҚШ және Ұлыбританиядағы нысаналарды соққылау мақсатымен 500 тонналық ұзын контейнер су астындағы U- қайықтың артынан сүйретілуі керек болды. 1945 жылдың ақпан айында Пенеменденің эвакуациясы осы жобаларға нүкте қойды. Германияның соңғы жеңілісіне дейін ракеталық сынақтар жүргізілгендігі туралы ешқандай мәлімет жоқ. Бұл – қазіргі заманғы баллистикалық ракеталық су асты кемелерінің алдағысы және негізі. Соғыстан кейін АҚШ және КСРО тұтқынға алынған неміс ғалымдарының көмегімен бұл жобаларды жалғастырды. 1947 және 1951 жылдар аралығында АҚШ Әскери-теңіз күштері USS Cusk (SS 348) және Carbonero су асты кемелерінен Republic Ford JB 2 ұшатын бомбаларын – неміс V-1 ұшатын бомбасының кері инженериялық үлгісін – сәтті сынақтан өткізді. "Сэнди" операциясы барысында АҚШ армиясы басып алған неміс V-2 ракетасын 1947 жылдың 6 қыркүйегінде USS Midway (CV 41) әуе кемесінің жоғарғы палубасынан ұшырды. КСРО-да неміс ғалымдары V-2 ракетасының құрылымын негізге алған және су асты кемесімен сүйретілетін капсуладан ұшыруға арналған сұйық отынмен жұмыс істейтін GOLEM 1 ракетасын жасауға үлес қосты.

Өмірбаян

1942 жылғы 14 ақпанда шығарылған Ұлыбританияның аймақтық бомбалау директивасы "жаудың азаматтық халқының, әсіресе өнеркәсіп жұмысшыларының рухын күйретуге" бағытталған. Ұлыбританиялық философ А.К. Грейлингтің айтуынша, Любек, өрнекті ағаштан жасалған ортағасырлық үйлермен, Корольдік әуе күштерінің (RAF) әуе штабы "жоғары мөлшерде өртке қабылатын бомбаларды қолданатын бомбалау әдісін тәжірибеге салуға" құштар болғандықтан таңдалды, бұл директиваны орындауға көмектесу үшін. RAF бомбалау шабуылдары кезінде өртке қабылатын бомбалардың жоғары үлесін қолдану тиімді екенін білген, өйткені Ковентри сияқты қалалар Люфтваффе шабуылдарында осындай шабуылдарға ұшыраған. Жаңа ауыр бомбалаушылар, жақсартылған навигация және бомбалау жүйелері, сондай-ақ жаңа тактикалар 1942 жылғы наурызда Любекке жасалған бомбалаудан бастап RAF-тің Германияға қарсы бомбалау науқанының тиімділігін күрт арттырды. 1942 жылғы 24-27 сәуір аралығында Ростокқа қарсы ұқсас үлгідегі шабуылдар сериясы жасалды. Любек пен Ростоктың қирауы неміс басшылығы мен халқына зор соққы болды. Адольф Гитлер ашуланып, 1942 жылғы 14 сәуірде "Англияға қарсы әуе соғысына одан да агрессивті сипат беруді" бұйырды. Осыған сәйкес, нысаналарды таңдағанда, шабуылдар азаматтық өмірге ең көп әсер ететін орындарға басымдық берілуі керек. Порттар мен өнеркәсіпке шабуылдардан басқа, Лондоннан басқа қалаларға да жазалау мақсатындағы террорлық шабуылдар [Vergeltungsangriffe] жүргізілуі керек". 1942 жылғы сәуір және мамыр айларында Люфтваффе британдық қалаларға "Бейдекер" шабуылдарын жасады. Люфтваффе келесі екі жыл бойы қалаларды мәдени құндылықтары үшін нысанаға алуын жалғастырды. 1944 жылы "Бейдекер" шабуылдары тоқтатылды, өйткені немістер олардың тиімсіз екенін түсінді; материалдық пайдасыз үлкен шығынға ұшырады. 1944 жылғы қаңтарда Лондонды басты нысана етіп қойды. 21 қаңтарда Люфтваффе "Штейнбок" операциясын бастады, ол Лондонға батыстағы барлық бомбалаушы күштерін қолдана отырып шабуыл жасады. Бұл да сәтсіз аяқталды және неміс күштері Германияға одақтастардың шабуылдауы үшін пайдаланылатын деп күдіктелген порттарға қайта бағытталды. "Штейнбок" операциясы - Англияға қарсы дәстүрлі ұшақтарды пайдалана отырып жасалған соңғы ірі масштабтағы бомбалау науқаны; одан кейін британдық қалаларға шабуыл жасау үшін тек V-1 ұшатын бомбасы мен V-2 зымыраны – крейсерлік зымырандар мен қысқа қашықтықтағы баллистикалық зымырандардың алғашқы үлгілері қолданылды. V-1 ұшатын бомбасы – импульстік реактивті қозғалтқышпен жабдықталған крейсерлік зымыран – және V-2 зымыраны, сұйық отынмен жұмыс істейтін баллистикалық зымыран, стратегиялық бомбалау үшін, әсіресе террорлық бомбалау және әуеден қалаларды бомбалау үшін жасалған ұзақ қашықтықтағы "қайтар шабуыл қаруы" (немісше: Vergeltungswaffen) болды, бұл неміс қалаларына одақтастар жасаған бомбалауға жауап ретінде жасалды. 1942 жылғы мамыр айында, "Бейдекер" шабуылдарының салыстырмалы сәтсіздігінен кейін, Ұлыбританияны нысанаға алу үшін ұшатын бомбалар мен зымырандарды жасау үдеді. V-1 ұшатын бомбасын Люфтваффе әзірледі. 1943 жылғы шілдеде V-1 ұшып, нысанасына соқтығысты. Жерден ұшырылған V-1 зымырандары 49 метрлік еңіс ұшыру жолымен және тұмсық тежегішімен ұшырылды, бұл зымыранның импульстік реактивті қозғалтқыштың жұмыс істеуіне жеткілікті ауа ағынымен әуеге көтерілуіне мүмкіндік берді. Бу катапульті V-1 жылдамдығын 200 км/сағ дейін арттырды. Оның ең төменгі жылдамдығы 200 км/сағ, ал ең жоғары жылдамдығы 640 км/сағ болды. Техникалық атауы "Агрегат-4" (A-4) болған V-2 зымыраны – әлемдегі алғашқы ұзақ қашықтықтағы басқарылатын баллистикалық зымыран – Вернер фон Браун әзірледі. V-2 зымыранының алғашқы сәтті сынақ ұшуы 1942 жылғы 3 қазанда өтті, ол 2200 метр биіктікке жетті. Зымыранды сұйық отынмен жұмыс істейтін қозғалтқыш қуаттандырды, отын ретінде 75% этанол/25% су қоспасы, ал тотықтырғыш ретінде сұйық оттегі қолданылды. Отын және тотықтырғыш сорғыларын бу турбинасы қозғалтты, ал буды тұндырылған сутек пероксиді мен натрий перманганаты катализаторы ретінде пайдаланылды. Ұшыру кезінде V-2 зымыраны 65 секундқа дейін өздігінен қозғалды, ал бағдарламаланған қозғалтқыш қозғалтқыш сөнгенге дейін белгіленген бұрыштағы еңісті ұстады, содан кейін зымыран баллистикалық еркін құлау траекториясымен жалғасты. Зымыран қозғалтқышты сөндіргеннен кейін 80 км биіктікке жетті. V-1-ден айырмашылығы, V-2-нің жылдамдығы мен траекториясы оны әуе шабуылына қарсы және ұшақтарға қарсы қорғауға тиімсіз етті, өйткені ол шамамен және теңіз деңгейінде дыбыс жылдамдығынан үш есе жоғары жылдамдықпен құлады. Оның жұмыс істеу қашықтығы шамамен 320 км болды. 1943 жылғы 26 мамырда Германия V-1 және V-2 зымырандарын өндіріске беруге шешім қабылдады. 1943 жылғы 29 қыркүйекте Альберт Шпеер неміс қалаларын жаппай бомбалауға жауап ретінде "құпия қару" қолданылатынын жариялады. 1944 жылғы 24 маусымда Пропаганда министрлігінің (Рейхтік пропаганда министрлігі) Vergeltungswaffe 1 басқарылатын зымыраны туралы хабарламасы осындай қарудың тағы бірі болатынын білдірді.

Даму

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның әскери-теңіз күштері Пенемунде армиялық зерттеу орталығында суастынан ұшырылатын ракеталар, ұшатын бомбалар және зымырандарды жасау бойынша бірнеше жобаны іске қосты. Бұл жобалар соғыс аяқталғанға дейін толықтай дайындыққа жетпеді және Германияның теңіз күштері суастынан ұшырылатын ракеталар мен зымырандарды қолданған жоқ.

Қысқа қашықтықтағы зымыран

Уолтер Дорнбергердің айтуынша, Пенеменде армиялық зерттеу орталығының ұшу механикасы, баллистика, бағыт-бағдарды басқару және аспаптар жөніндегі директоры Эрнст Штейнхофф, оның ағасы капитан-лейтенант Фридрих Штейнхофф U 511 су асты қайығының командирі болған, су астындағы су асты қайығынан қатты отынды зымырандарды ұшыру идеясын ұсынған. Эрнст Штейнхоффтың бастамасымен, U 511 су асты қайығының жоғарғы палубасына 45° бұрышпен орнатылған алты 30 см Wurfkörper 42 зымыранын тасымалдайтын құбырлы металл ұшыру тіректері (Schwere Wurfgerät 41 (sWG 41)) орнатылды. 1942 жылдың 31 мамырынан 5 маусымына дейін "Урсель жобасы" кодын қолдана отырып, қатты отынды зымырандарды ұшыру бойынша тәжірибелер жүргізілді. U 511 су асты қайығы Грайфсвальдер-Ойе аралының жанында ұшыру платформасы ретінде пайдаланылды. 1942 жылдың 4 маусымында жер бетінен және зымырандардың дәлдігіне әсер етпестен су астынан сәтті ұшырулар орындалды. Зымырандық жүйе бастапқыда конвойды сүйемелдейтін кемелерге қарсы қару ретінде қарастырылған, бірақ тиімді бағыттау жүйесі болмағандықтан, жылжымалы нысаналарға қарсы тиімді болмады және тек жағалауды атқылау үшін ғана қолданылуы мүмкін еді. Бұл жүйенің әзірлеуі 1943 жылдың басында U қайықтарының теңізге лайықтылығын төмендеткендігі анықталған соң тоқтатылды. 1944-1945 жылдары Германия Әскери-теңіз күштері су астындағы су асты қайықтарынан ғимараттан шығу тереңдігіне дейін ұшырыла алатын әртүрлі қысқа қашықтықтағы зымырандарды әзірлеуді және сәтті сынауды жалғастырды. Бұл сынақтар Аустрияның Бад-Аузее қаласының жанындағы Топлиц көлінде орналасқан Торпедоверсух Ансталт Эккернфьорде теңіз сынақ стансасында жүргізілді. Неміс су асты қайықтарында осы қысқа қашықтықтағы зымырандарды орналастыру туралы немесе оларды нысаналарға қарсы қолдану туралы ресми мәліметтер табылмады. теңізден, су асты қайығының палубасына орнатылған Mk 51 Mod 0 зымыранды атқылау құрылғысын пайдалана отырып.

V-1 ұшқыш бомбалар

1943 жылы теңізге зымырандар ұшыру тұжырымдамасына қызығушылық V 1 ұшқыш бомбасының пайда болуымен қайта жанданды. 150 миль (241 км) қашықтықтағы құрлықтағы нысаналардан мүмкін болатын мақсаттарға шабуылдау үшін U қайығына V 1 және бумен жұмыс істейтін ұшыру құрылғысын орнату ұсынылған. Бұл ұсыныс қызметтер арасындағы бәсекелестікке байланысты күшін жоғалтты, өйткені V 1 – Люфтваффе жобасы еді. Контейнер адамсыз және қуаттандырылмаған, оны U қайығы мақсатына дейін сүйреп, гиростабильді платформадан ұшыру үшін орнату жоспарланған. 1945 жылдың 19 қаңтарындағы Пеенемунде зерттеу орталығының баяндамасында Prüfstand XII мақсаттары былайша қорытындыланды:

Бұл жоба F аппаратымен жау жағалауларына (мысалы, Солтүстік Англия немесе Шығыс Америка) өте алыс, бірақ стратегиялық маңызды нысаналарға шабуыл жасау мүмкіндігін ашады, олар қазіргі уақытта қол жетімсіз. Бұдан өзге, ол қарсыласты зымыранның нақты қашықтығы туралы жаңылыстырып, қосымша шығындармен жаңа стратегиялық және саяси мүмкіндіктер ұсынады. Операторлар контейнердің алдыңғы бөлігіндегі қақпақты ашып, қызмет көрсету платформасына кіріп, контейнерді су асты кемесіне қосып, қуатпен жабдықтауға тиіс еді. Олар содан кейін оқ-дәріні дайындап, ракетаға сұйық оттегі, этанол және турбоқасып үшін контейнердегі отын резервуарларынан натрий перманганатын құюға тиіс еді. Ракета зымыран камерасының астындағы қызмет көрсету бөлмесінен ұшыруға дайындалған. V 2 рельстермен бағытталатын, ал бос кеңістік балластарды орналастыруға арналған. Шығарылатын газ ағыны жинақтаушы түтікшелер арқылы 180° бұрылып, жоғары қарай шығу үшін бағытталған. Бұл бұрылыс ракетаның итеру күшін және теңізде орналасқан V 2 ракетасының радиусын азайтады, сондықтан U қайығының жағалауға қауіпті жақын келуін қажет етеді. Қаруланған зымыран атыс позициясына жеткеннен кейін 30 минуттан кейін ұшыруға дайын болар еді. Ұшырудан кейін контейнерді тастап кетуге немесе базаға сүйреп әкелуге болар еді. 1944 жылдың 29 қарашасында неміс тыңшылары Уильям Коулпау және Эрих Гимпель АҚШ әскери және технологиялық нысандары туралы ақпарат жинау үшін Мэн штатына IXC/40 типіндегі U 1230 U қайығымен қонды. Коулпау 6 желтоқсанда тұтқындалды. Тергеу кезінде Коулпау неміс U қайықтары алыс қашықтыққа зымырандарды ұшыруға жабдықталғанын мәлімдеді. Деректерге сәйкес, U 1230 Нью-Йорк пен Вашингтон қалаларына шабуыл жасау ниетімен V қаруларымен жабдықталған U қайықтарымен қадағаланған. АҚШ бұл қатерді қабылдағанымен, ол іске аспады және Коулпаудың мәлімдемесі кейіннен жоққа шығарылды. Атлантика флотының қолбасшысы вице-адмирал Джонас Х. Инграм 1945 жылдың 8 қаңтарында баспасөз мәслихатында зымырандық шабуыл қаупі бар екенін ескертті және теңіздегі зымыранды ұшыру қондырғыларына қарсы тұру үшін үлкен күш жиналғандығын мәлімдеді. 1945 жылдың қаңтарында Германияның қару-жарақ және соғыс өндірісі министрі Альберт Шпеер үгіт-насихат хабарламасында V 1 және V 2 зымырандарының «1945 жылдың 1 ақпанына дейін Нью-Йоркке түсетінін» айтты, бұл АҚШ үкіметінің шабуыл қаупіне қатысты алаңдаушылығын арттырды. Осы қауіпке жауап ретінде АҚШ Әскери-теңіз күштері 1945 жылдың сәуір және мамыр айлары аралығында V 1 немесе V 2 зымырандарымен қаруланған деп саналатын Шығыс жағалауға бет алған неміс U қайықтарын батыру мақсатында «Жыртылған көз» операциясын жүргізді. АҚШ жағалауында орналасқан VII типті IX типті бес су асты кемесінің төрті экипаждардың барлығымен бірге батып кетті. U 546 экипажының 33 мүшесі тұтқындалды. Еуропадағы соғыс аяқталғаннан кейін U 234, U 805, U 858 және U 1228 су асты кемелері АҚШ-тың шығыс жағалауындағы базаларына оралғанға дейін теңізде берілді. Германияның капитуляциясынан кейін АҚШ Әскери-теңіз күштері U қайықтары зымырандарды тасымалдаған-жоқ екенін анықтау үшін күш-жігерін жалғастырды. U 805 және U 858 экипаждары тергеуден өтіп, олардың су асты кемелері зымыранды ұшыру құрылғыларымен жабдықталмағанын растады. U 511 су асты кемесіндегі зымырандық сынақтарды басқарған және U 873 су асты кемесін тапсырған кезде теңізде тұтқындалған капитан-лейтенант Фриц Штайнхофф U 546 экипажының сұхбаттасушылары тарапынан Портсмутте қорлыққа ұшырады. 1945 жылдың 19 мамырында Штайнхофф Бостон түрмесіндегі жаза кесімінен қансырап қайтыс болды, жарақаттар өзіне-өзі келтірілген болуы мүмкін. Одақтастар Штайнхоффтың зымырандық сынақтарға қатысқанын білгені белгісіз. Штайнхоффтың қайтыс болғаннан кейін алты ай өткен соң, оның ағасы Эрнст Штайнхофф Ақ құмдар зымыран полигонында жұмыс істеу үшін АҚШ-қа келген Пеенемундеден келген «Қағаз қысым» операциясының ғалымдарының бірі болды.

Кеңес Одағы

Соғыстан кейін батыс сарапшылары КСРО-ның V2 зымыранынан дамытылған, теңізге ұшатын GOLEM 1 зымырасын жасады деп сенді. Неміс ғалымдарының көмегімен жасалған, су астынан су үстіне қарай ұшатын GOLEM 1 зымырасы ядролық қабілетті, сұйық отынмен (оттегі және спирт) жұмыс істейтін, су асты кемесінің сүйреуіш капсуласынан ұшыруға арналған радиоинерциялық басқарылатын зымыран болған деп есептеледі. GOLEM 1-дің ұзындығы 16 метр, диаметрі 2 метр, ұшу қашықтығы 636 километрді құрады. Екі-үш GOLEM 1 зымырасын су астындағы су асты кемелері капсулаларда сүйреуге болатын. Кеңес су асты кемесі B 67, 611 жобасының (Zulu IV класы) өзгертілген су асты кемесі, 1955 жылғы 16 қыркүйекте сағат 17:32-де Ақ теңізде R 11FM (SS N 1 Scud A) зымыранын ұшырды, бұл R 11 Zemlya (SS 1b Scud A) теңіздік нұсқасы; алғашқы су астынан ұшырылған баллистикалық зымыран, ол V2 зымырасының әуеге қарсы нұсқасы Wasserfall үлгісінде жасалған және инженер Виктор Макеевтің әзірлемесі болды. Зымыралардың ұзындығы су асты кемесінің корпусына сыймағандықтан, желкенің ұзындығына дейін созылған. Оқ атқанда су асты кемесі су бетіне шығып, зымыранды желкеннен көтеруі керек болды. Бес қосымша V611 және AV611 (Zulu V класы) жобаларындағы су асты кемелері әлемдегі алғашқы екі R 11FM зымырасымен жабдықталған баллистикалық зымыранды су асты кемелеріне айналды, олар 1956-1957 жылдары қызметке кірді. Zulu класының алты су асты кемесі үш R 11FM зымырасын алып жүруге және ұшыруға сәтті түрлендірілді, олар NATO тізімінде Golf класы деп белгіленді. Осы бастапқы жетістіктен кейін R 11FM одан әрі дамытылды және сұйық отынның орнына қатты отынды қолданатын модификацияланған R 11FM зымырасының алғашқы су астынан ұшырылуы 1956 жылғы 26 желтоқсанда су асты платформасынан жүзеге асты. 636 километрлік қашықтығы және пайдалы жүгі бар R 11FM зымырасы 1959 жылғы 20 ақпанда әскери-теңіз күштерінің қару қатарына ресми түрде енді.

Америка Құрама Штаттары

Операция "Сэнди" кезінде алғаш рет, соғыстың соңында АҚШ армиясы Германияда тартып алған V2 ракетасы, Бермудадан оңтүстікке қарай бірнеше жүз шақырым қашықтықта, теңіздегі кемеден ұшырылды. Ұшыру 1947 жылдың 6 қыркүйегінде USS Midway (CV 41) әуе кемесінің жоғарғы палубасынан жасалды. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің теңізден ұшырылған зымыраның алғашқы сынағы 1947 жылдың 12 ақпанында USS Cusk (SS 348) суасты кемесінің жоғарғы палубасынан өтті. "Лун" кодовый атымен белгіленген Republic Ford JB 2, неміс V 1 ұшатын бомбасының кері инженериялық көшірмесі, Калифорния штатындағы Пойнт-Мугуден сәтті ұшырылды. JB 2 "Лун" суасты кемелерінің корма бөлігінде орналасқан герметикалық контейнерлерде тасымалдану үшін жасалған. Carbonero JB 2 "Лун" үшін орташа бағытты басқаруды қамтамасыз ету мақсатымен модификацияланды. Осы сәтті сынақтар суасты кемелерінен зымырандарды ұшыруға арналған зымырандарды құруға әкелді. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің V-1 ұшатын бомбасының суасты кемелерінен ұшыруға бейімделген нұсқасын жасаудағы жетістігі, неміс Әскери-теңіз күштерінің де мұндай мүмкіндікке ие екенін көрсетті. 1953 жылға қарай USS Tunny нағыз зымырандық суасты кемесіне айналдырылды, бірақ Regulus зымыранын – ядролық зарядқа қабілетті турбореактивті қозғалтқышты, екінші буын зымырасын, неміс V 1 ұшатын бомбасымен жүргізілген сынақтардың нәтижесінде жасалған – ұшыру әлі де қиын процесс болды. Суасты кемесі су бетіне көтерілуі керек еді, ал зымыран суасты кемесінің палубасындағы ұшыру рельсіне сақтаудан қолмен жүктелген соң ғана ұшырылатын. 2010 жылдың наурыз айында қорғаныс министрінің орынбасары Уильям Линн III зымыранға қарсы қорғаныс тақырыбында сөйлеген сөзінде былай деді:
"Лэффаренц" жобасы іске аспаса да, ол біздің қарсыластарымыздың бізге зиян келтірудің жаңа және тапқыр жолдарын іздеуін көрсетеді. Олардың тактикасы біз қорғануға дайын қару-жарақ жүйелерін тікелей пайдалануы мүмкін. Бірақ олар жоғары және төмен технологияларды күтпеген комбинацияларда біріктіріп, бізді жылдам бейімделуге мәжбүр етеді.