Кіріспе

Үндістандағы христиан миссионері, Махатма Гандидің жақын досы Чарльз Фрир Эндрюс (12 ақпан 1871 – 5 сәуір 1940) – англикандық діни қызметкер және христиан миссионері, педагог, әлеуметтік реформатор және Үндістан тәуелсіздігі үшін күрескен белсенді. Ол Рабиндранат Тагор және Махатма Гандидің жақын досы болды, сонымен қатар Үндістанның азаттық күресімен бірікті. Ол Гандини Оңтүстік Африкадан Үндістанға оралуға көндіруде маңызды рөл атқарды, онда Ганди үнділік азаматтардың құқықтары үшін күрестің жетекшісі болған. Ганди оның инициалдары C. F. A. негізінде оны Мәсіхтің адал елшісі деп лақап берді. Үндістан тәуелсіздігі қозғалысына қосқан үлесі үшін Ганди және Делидегі Сент-Стефан колледжінің студенттері оған Динабанду, яғни "Кедейлердің досы" деген ат қойды.

Ерте өмір

Чарльз Фриер Эндрюс 1871 жылдың 12 ақпанында Ұлыбританияның Нортумберленд графтығындағы Ньюкасл-апон-Тайн қаласындағы 14 Брунел террасасында дүниеге келген. Оның әкесі Джон Эдвин Эндрюс, Бірмингемдегі католик-апостолдық шіркеуінің "аңгел" (епископы) болған. Чарльз 14 баланың бірі еді. Отбасы бір дос адалсыздығының салдарынан қаржылық қиындыққа ұшырап, күнкөріс үшін көп еңбек етуге мәжбүр болды. Эндрюс Бирмингемдегі Король Эдвард мектебінде оқыды, содан кейін Пемброк колледжінде классикалық әдебиеттерді зерттеді және 1895 жылы Кембриджде Карус грек жазбалары сыйлығына ие болды. Осы кезеңде ол отбасының шіркеуінен алшақтады және Англия шіркеуінде дін қызметкері болуға қабылданды. 1896 жылы Эндрюс диакон болып, Лондонның оңтүстігіндегі Пемброк колледжінің миссиясын басқарды. Бір жыл өткен соң ол священник болып тағайындалды және Кембридждегі Весткотт Хаус теологиялық колледжінің директордың орынбасары болды. 1899 жылы Эндрюс Кембридждегі Пемброк колледжінің мүшесі болып сайланды.

Үндістанда

Эндрюс университеттен бастап Христиандық әлеуметтік одаққа қатысып, Жақсы Жаңалыққа (Евангелиеге) деген адалдық пен әділдікке деген адалдық арасындағы байланысты зерттеуге қызығушылық танытты. Осының нәтижесінде ол бүкіл Британ империясындағы, әсіресе Үндістандағы әділдік күресіне тартылды. 1906 жылы ол Санавардағы Лоренс сироталар үйінің (кейін мектеп) басшысы қызметін атқарды. 1904 жылы ол Делиге Кембридж миссиясына қосылып, Сент-Стефан колледжінде философия пәнін оқытты, онда ол көптеген үнді әріптестерімен және студенттерімен жақын қарым-қатынас орнатты. Кейбір британдық шенеуніктер мен азаматтардың үндістерге қатысты нәсілшілдік мінез-құлқы мен қарауынан көңілі толмады, ол үндістердің саяси тілектерін қолдады және 1906 жылы "Азаматтық және әскери газетіне" өз пікірлерін білдіретін хат жазды. Эндрюс Үндістан Ұлттық Конгресінің қызметіне де қатысып, 1913 жылы Мадрастағы мақта жұмысшыларының ереуілін бейбіт шешуге көмектесті.

Оңтүстік Африкада Гандимен бірге

Өзінің сөзді өте шебер қолдануымен, зиялы деңгейімен және моральдық тазалығымен танымал Эндрюс Үндістанның көрнекті саяси қайраткері Гопал Кришна Гокхаледен Оңтүстік Африкаға сапар шегіп, ондағы үнді қауымына үкіметпен туындаған саяси дауларын реттеуге көмектесуді сұрады. 1914 жылғы қаңтарда келген ол 44 жастағы гужараттық заңгер Мохандас Гандимен танысты, ол үнді халқының нәсілдік кемсітушілікке және азаматтық құқықтарын шектеуші полиция заңдарына қарсы күресін жетекшілік етіп жүрді. Эндрюс Гандидің христиандық құндылықтарды жақсы білуіне және ахимса (бейбітшілік) қағидасын қолдауына қатты әсерленді – Ганди осы қағиданы христиандық анархизмнің кейбір элементтерінен алған шабытпен үйлестірген еді. Эндрюс Гандидің генерал Ян Сматспен жүргізген келіссөздерінде оның жанында болды және олардың арақатынасының маңызды бөлшектерін аяқтауға жауапкер болды. Бірнеше үнді конгресінің жетекшілері мен Сент-Стефан колледжінің директоры Сусил Кумар Рудраның кеңесімен Эндрюс 1915 жылы Гандиді өзімен бірге Үндістанға қайтаруға ықпал етті.

Тагор мен Нараяна Гуру

1918 жылы Эндрюс Гандидің Бірінші дүниежүзілік соғысқа жауынгерлерді тарту әрекеттерімен келіспеді, оның пікірінше, бұл олардың зорлықсыздыққа қатысты ұстанымдарына қайшы келеді. «Махатма Гандидің идеялары» еңбегінде Эндрюс Гандидің әскери науқаны туралы былай деп жазды: «Жеке өзім бұл әрекетін оның басқа да мінез-құлқымен үйлестіре алмадым, және бұл менің өзімді қатты келіспеушілікке алып келген мәселелердің бірі болды». Эндрюс 1925 және 1927 жылдары Бүкіл Үндістан сауда одағының президенті болып сайланды. Эндрюс христиандар мен индуистер арасындағы диалогты дамытты. Ол көп уақытын ақын және философ Рабиндранат Тагормен Сантиникатан қаласында әңгімелесу арқылы өткізді. Сондай-ақ ол «касталық кемсітушілікті» тыйым салу науқанына қолдау көрсетті. 1919 жылы ол танымал Вайком сатьяграхасына қатысты, ал 1933 жылы Б.Р. Амбедкарға далиттердің талаптарын қалыптастыруға көмектесті. Ол Агата Харрисонмен бірге Гандидің Ұлыбританияға сапасын ұйымдастырды. Эндрюс Гандиге Лондондағы екінші дөңгелек үстел конференциясына қатысып, британ үкіметімен Үндістанның тәуелсіздігі және өкілеттік беру мәселелері бойынша келіссөздер жүргізуге көмектесті.

Фиджиде

Индияға христиан миссионерлері Дж. В. Бертон, Ханна Дадли және Р. Пайпердің жазбалары арқылы, сондай-ақ Фиджидегі үнді жұмысшыларының жағдайына наразы болған, елге оралған келісімшартты жұмысшы Тотарам Санадхья хабар жеткенде, 1915 жылдың қыркүйегінде Үндістан Үкіметі Эндрюс пен Уильям В. Пирсонды мәселені зерттеу үшін жіберді. Екеуі көптеген плантацияларды аралап, келісімшарт бойынша жұмыс істейтін жұмысшылармен, бақылаушылармен және үкімет шенеуніктерімен сұхбаттасты. Содан кейін, Үндістанға оралғаннан кейін, елге оралған жұмысшылармен де әңгімелесті. "Фиджидегі келісімшарттық еңбек туралы есептемесінде" Эндрюс пен Пирсон келісімшарттық жүйенің кемшіліктерін көрсетті, бұл үнді жұмысшыларын британдық колонияларға тасымалдауды тоқтатуға әкелді. 1917 жылы Эндрюс Фиджиге екінші рет сапар жасады, және ол жағдайдың жақсарғанын хабарлағанмен, келісімшарт бойынша жұмыс істейтін жұмысшылардың моральдық құлдырауына қатты қайғырды. Ол келісімшартты дереу тоқтатуға шақырды, және 1920 жылы үнді жұмысшыларының келісімшарттық еңбек жүйесі ресми түрде жойылды. 1936 жылы Австралия мен Жаңа Зеландияға сапар барысында Эндрюс Фиджиге шақырылып, тағы да сонда барды. Бұрынғы келісімшарт бойынша жұмыс істейтін жұмысшылар мен олардың ұрпақтары оның өмірдің барлық саласын бақылайтын Отарлық қант өңдеу компаниясына тәуелділік – жаңа түрдегі құлдықтан құтылуға көмектесуін сұрады. Алайда Эндрюс соңғы сапарынан бері жағдайдың жақсарғанына риза болды және Фиджидегі үнді халқынан "Фиджи фиджиліктерге тиесілі екенін және олардың қонақ ретінде келгенін есте сақтауларын" өтінді.

Кейінгі өмірі

Осы шақта Ганди Эндрюспен ақылдасып, өзіндей көңілжарық британдықтардың азаттық күресін үндістерге қалдыруы дұрыс екенін айтты. Сондықтан 1935 жылдан бастап Эндрюс Ұлыбританияда көбірек уақыт өткізе бастады, елдің түкпір-түкпіріндегі жастарға Мәсіхтің радикалды шәкірттікке шақыруын үйретті. Ганди Эндрюске оның аты-жөнінің бас әріптеріне негізделген, яғни "C. F. A." дегенге сәйкес "Мәсіхтің адал елшісі" деген лақап ат қойды. Ол Гандидің ең жақын досы ретінде кеңінен танылды және, мүмкін, Гандиге есімін, яғни Моханды айтуға рұхсат еткен жалғыз маңызды тұлға болды. Чарльз Эндрюс 1940 жылдың 5 сәуірінде Калькуттаға сапар барысында қайтыс болды және Калькуттадағы Төменгі айналма жол зиратындағы 'Христиандық жерлеу орнында' жерленді.

Еске алу

Эндрюс Үндістанда кеңінен құрметтеліп, есте сақталады. Калькутта университетінің екі бакалавриат колледжі – Динабандху Эндрюс колледжі мен Динабандху институты, сондай-ақ Оңтүстік Калькуттаның Салимпур ауданындағы бір жоғары мектеп оның есімін мәңгі есте сақтайды. Динабандху Эндрюс колледжі бұрынғы Шығыс Пәкістаннан (қазіргі Бангладештен) көшіп келген адамдардың балаларына жоғары білім беру мақсатымен құрылды. Оңтүстік Үндістанда да оның құрметіне ауруханаларға Динабанду деген ат берілді. Солардың бірі – Динабанду ауруханасы, Тачампара, Палаккад, Керала. 1948 жылы Катпадидегі пастор Джозеф Джон Ганди мен Эндрюстің идеяларына еліктеп, өзінің діни қызметін тастап, Андхра-Прадеш штатының Читтоор ауданындағы кедей және кастасы жоқ адамдарға көмек көрсету үшін ауылдық өмір орталығын құрды, оған Динабандхупурам деп ат қойды. Эндрюс 1982 жылы Ричард Аттенбороның «Ганди» фильмінде британдық актер Ян Чарльсон сомдаған маңызды кейіпкер болды. Америка Құрама Штаттарының Епископальдық шіркеуінің литургиялық күнтізбесінде 12 ақпанда оның еске алу күні белгіленген. 1971 жылы Үндістан Эндрюстің туғанына 100 жыл толуына арналған ескерткіш пошта маркасын шығарды. 2024 жылы Ньюкасл қалалық кеңесі Эндрюстің туған жері – Брунел террасасының 14-ке оның өмірін еске алу үшін мемориалдық тақта орнатуды жоспарлап отырғаны хабарланды.