Кіріспе

Грипп вирусының таралуы

1997 жылы адамға жұғудың алғашқы жағдайы тіркелгеннен бері H5N1 вирусының жұқтырған құстардан адамдарға жұғуы алаңдатып келеді және бұл, жылдар бойы дамытылған, жаңа пандемияны болдырмау үшін жасалған басқа H5N1 вакцинасына иммундық жауапты күшейтуге пайдалы болуы мүмкін. H5N1 пандемиялық вакциналары мен оларды жылдам жасау технологиялары H5N1 клиникалық сынақтарының кезеңінде, бірақ пандемиялық штамм пайда болғаннан кейін ғана тиімділігі растала алады.

Құстардағы құс тұмауы

Тим К. Хардер мен Ортруд Вернердің «Құс тұмауы» еңбегі бойынша: Әдетте бірнеше күндік (бірақ кейде 21 күнге дейін созылатын) инкубациялық кезеңнен кейін, вирус штаммының ерекшеліктеріне, егілген дозаға, құстың түрі мен жасына байланысты, құстардағы құс тұмауының клиникалық көрінісі әртүрлі болады және симптомдары айқын емес. Сондықтан клиникалық көрініс негізінде ғана диагноз қою мүмкін емес. Төмен патогенді АИВ жұқтырған кезде қауырсының бүлінуі, жұмыртқа өндірісінің уақытша төмендеуі, салмақ жоғалту және жеңіл тыныс алу ауруы сияқты белгілер байқалуы мүмкін. Кейбір LP штамдары, әсіресе құстарда тиімді көбейетін Азиялық H9N2 штамдары, айқын симптомдар мен жоғары өлім-жітімге алып келуі мүмкін. Жоғары патогенді түрінде тауықтар мен түйеқұстарда ауру күрт басталып, 48 сағат ішінде 100%-ға жуық өлім-жітімге әкеледі. Қазіргі кезде жануарлар арасындағы алдын алу шарасы – жұқтырған және күдікті жануарларды жою болып табылады. Оңтүстік-Шығыс Азияда вирус таралуын тоқтату үшін миллиондаған үй құстары қырғынға ұшырады.

Аурудың таралуымен күресу

H5N1 тұмауының көп бөлігі Оңтүстік-Шығыс және Шығыс Азияда тіркелген. Жұққан немесе жұққан күдігі бар құстар мен жануарлардың жаппай қырылуы, ошақ анықталған кезде жергілікті билік тарапынан жиі бұйырылады.

Вакциналарды қолдану

Доктор Роберт Г. Вебстер және авторлар тобы жазады. Қытайдың батысындағы үй құстарынан көшпенді су құстарына жоғары патогенді H5N1 вирусының жұғуы географиялық таралуын кеңейтті. H5N1 вирусының таралуы және оның үй құстарына қайтадан енуі тиімді ауыл шаруашылығы вакциналарының қажеттілігін арттырады. Шындығында, H5N1 пандемиясының үздірілмей келуіне түпкі себеп H5N1 вирустарының патогенділігін бір мезгілде айналыста жүрген басқа грипп вирустарының немесе сапасыз ауыл шаруашылығы вакциналарының әсерімен жасыруы болуы мүмкін. Вебстер сапасы төмен вакциналар құстарда аурудың көрінуін тоқтатуға мүмкін, бірақ олардың вирусты тасымалдауына, нәжіс арқылы таратуына немесе вирустың мутацияға ұшуына тосқауыл қоймайды деп болжайды. Қытай H5N1 вирусынан үй құстарын қорғау мақсатында H5N1 антигендерін қолданып, кері генетикалық әдіспен жасалған вакцина жасағаны хабарланды. Рединг университетінің вирусологы доктор Венди Барклейдің пікірінше, бұл вакцина H5N1 вирусының алтыға дейін түрлерін тудырған.

Беріліс

Біріккен Ұлттар Ұйымының FAO мәліметінше, құс тұмауы циклында жабайы су құстары маңызды рөл атқарады және олар АИ вирустарының бастапқы көзі болуы мүмкін. Бұл вирустар жергілікті су құстарымен немесе үй құстарымен, әсіресе үй қаздарымен тікелей жанасу арқылы жұғуы мүмкін. Жаңадан мутацияланған вирус үй құстары мен, мүмкін, жергілікті құстар арасында таралып, жоғары патогенді құс тұмауы (ЖПҚЖ) пайда болуына әкелуі мүмкін. Бұл жаңа вирус үй құстарына және, мүмкін, одан пайда болған жабайы құстарға да зиянды. ЖПАИ жұқтырған жабайы құстардың көпшілігі ауру немесе өлген күйде табылған. Бұл олардың ЖПҚЖ-ны ұзақ қашықтыққа тасымалдау қабілетіне әсер етуі мүмкін. Алайда, Қытайдағы Цинхай көліндегі зерттеулер H5N1 вирусының көшпенді құстар арасында таралуы мүмкін екенін көрсетеді. Сонымен қатар, Ресей, Қазақстан, Батыс Қытай және Монғолиядағы үй құстары мен жабайы құстар арасындағы ЖПҚЖ-ның жаңа ошақтары көшпенді құстардың ЖПҚЖ-ны ұзақ қашықтыққа тасымалдаушы болуы мүмкін екенін көрсетеді. Фермалар, ауылдар немесе ластанған су объектілері арасындағы қысқа қашықтықтағы жұқтыру да ықтимал. АИ вирусы тіршілік ету және таралу үшін суды пайдалану сияқты ортаға бейімделген, сондай-ақ суға тікелей байланысты резервуар (қаздар) құрған. Су, өз кезегінде, су құстарының қозғалысына, әлеуметтік мінез-құлқына және көші-қон жолдарына әсер етеді. Сондықтан, осы ауруды толық түсіну және оның таралуын бақылау үшін, тұмау вирусының экологиялық стратегиясын білу өте маңызды. Жабайы құстардағы ЖПҚЖ вирустарына қатысты көбірек зерттеулер қажет. Мысалы, қарғалар мен сүйріктер сияқты ұсақ құстар өлімге әкелетін H5N1 штаммдарымен жұғуы мүмкін және олар вирусты тауық үйінен тауық үйіне тасымалдап, ірі эпидемияларға себеп болуы мүмкін. Алайда, көгершіндер вирусты жұқтырмайды және тасымалдамайды, сондықтан олар қауіп төндірмейді.

Адамнан адамға жұғу

ДДҰ-ның пікірінше, 1968 жылдан бері кез келген уақытта тағы бір тұмау пандемиясы болуы мүмкін, өйткені соңғы ғасырдың үшінші пандемиясы осы жылы болған. ДДҰ пандемияға дейінгі кезеңнен басталатын, адамдарда грипп вирусының жаңа субтиптері анықталмайтын, және вирустың жалпы халық арасында адамнан адамға тиімді және тұрақты түрде жұғатын пандемия кезеңіне дейін өтетін алты кезеңді сипаттайды. Қазіргі таңда біз 3-ші кезеңдеміз, яғни жаңа тұмау вирусының субтипі адамдарда ауру тудырып жатыр, бірақ ол әлі адамдар арасында тиімді және тұрақты түрде таралып жатқан жоқ. Адамнан адамға жұғудың бірнеше оқшауланған жағдайлары тіркелді. Соңғы жағдай 2006 жылдың маусым айында Суматрадағы бір отбасының мүшелері арасында тіркелген.

Алдын алу

Вирустың мүмкін болатын мутацияларына қарамастан, H5N1 вирусы мен басқа грипп вирусының бірдей уақытта жұқтырған адам денесінде генетикалық рекомбинация арқылы пайда болатын H5N1 вирусының "адамға бейімделген" түрінің (қайта іріктеу процесі) ықтималдығы, халық арасында маусымдық гриппке қарсы кеңінен вакцинация жүргізу арқылы төмендетілуі мүмкін. Қазіргі уақытта вакцина өндірісі мен иммундауды осы сұранысты қанағаттандыру үшін жеткілікті деңгейге көтеруге болатыны белгісіз. Егер пандемиялық грипп ошағы пайда болса, оның таралуын ұшақтардағы гигиенаны жақсарту және H5N1 вирусының бар-жоғын анықтау үшін әуе кемесі кабиналарының ауа сүзгілерін тексеру арқылы баяулатуға болады. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) Азиядағы H5N1 вирусының ошақтарына саяхат ететін адамдарға құс шаруашылықтарынан және тірі мал сататын базарлардағы жануарлардан аулақ болуға кеңес береді. Саяхатшылар кез келген жануардың, әсіресе құстардың нәжісімен ластанған жерлерге баспауы керек. H5N1 вирусының әртүрлі штаммдарына қарсы бірнеше H5N1 вакцинасы бар. Бірақ H5N1 вирусы үнемі мутацияға ұшырайды, сондықтан қазірге дейін адамдар үшін тиімділігі шектеулі. Туысқан грипп штаммдарына шамалы өзара қорғаныс болуы мүмкін, бірақ ең жақсы қорғаныс – болашақ пандемиялық грипп вирусының штаммына арнайы жасалған вакцина. Джорджтаун университетінің Биологиялық қауіптер және жаңадан пайда болатын аурулар бағдарламасының бірлескен директоры Дэниел Р. Луси былай деді: "H5N1 пандемиясы болған жоқ, сондықтан пандемияға қарсы вакцина да жоқ". Дегенмен, "пандемияға дейінгі вакциналар" жасалды, олар жетілдіріліп, сынақтан өтуде және келесі пандемияға дайындық және зерттеулерді жалғастыру үшін белгілі бір үміт береді. Вакцина өндіруші компаниялар өндірістік қуатты арттыруға шақырылуда, егер пандемиялық вакцина қажет болса, жаңа пандемиялық штаммға арналған вакцинаның үлкен көлемін жылдам өндіруге мүмкіндік беретін жағдайлар жасалады. Вирусқа қарсы препараттарды қолдану пандемиялық грипп вирусының эволюциясын тоқтатуға көмектеспейді.

Емдеу

Нейраминидаза ингибиторлары – занамивир және озельтамивирді қамтитын дәрілік заттардың бір класы, соның ішіндегі озельтамивир Ұлыбританияда профилактикалық емдеуге лицензияланған. Озельтамивир тұмау вирусының пайдаланушының денесінде таралуын тежейді. Дегенмен, жақындағы мәліметтер H5N1 вирусының кейбір штаммдарына ескі, арзан және қолжетімді дәрілер әсер ететінін көрсетеді. Зерттеулер көрсеткендей, пациенттегі цитокин дауылдарын азайту мақсатында бір цитокинды блоктау терапиясы клиникалық жағынан пайдалы болмауы мүмкін.

Өлім-жітім көрсеткіші

2016 жылдың 21 қарашасына дейін зертханалық тұрғыдан расталған алғашқы жағдайдан бастап, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымына (ДДСҰ) хабарланған H5N1 вирусымен ауырған адамдардың расталған жағдайларының саны 856-ға жетті, оның ішінде 452 адам қайтыс болды, бұл 53% өлім-жітім көрсеткіші. Әлемдік өлім-жітім көрсеткіші ДДСҰ растаған ресми жағдайлардың тізімін ғана қарастырады. Ол баспасөз құралдарында жарияланған сияқты басқа жағдайларды ескермейді. Сонымен қатар, ол диагнозы қойылмаған, ұлттық үкіметтер ДДСҰ-ға хабарламаған немесе ДДСҰ-ның қандай да бір себеппен растай алмайтын жеңіл, симптомсыз немесе басқа да жағдайлардың әлемдік таралу деңгейінің бағалауын қамтымайды. ДДСҰ-ның жағдайларды есептеуі ең сенімді болғанымен, осы болдырмас шектеулер салдарынан белгісіз сандағы жағдайлар тізімнен тыс қалады.