Кіріспе
Ресей мен АҚШ арасындағы тікелей байланыс жүйесі – Мәскеу-Вашингтон жедел желісі (АҚШ-та ресми түрде Вашингтон-Мәскеу тікелей байланыс желісі деп аталады) – АҚШ пен Ресей Федерациясы (бұрынғы КСРО) басшыларының арасында тікелей байланыс орнатуға мүмкіндік беретін жүйе. Бұл жедел желі 1963 жылы құрылды және Пентагонды Кремльмен байланыстырады (тарихи тұрғыдан алғанда, Кремльдің қарсы жағындағы КСРО Коммунистік партиясының басшылығымен). Көптеген адамдар бұл желіні "қызыл телефон" деп білсе де, ол ешқашан телефон желісі болған емес және қызыл телефондар қолданылмаған. Алғашқы жүзеге асырылу телетайп құрылғыларын пайдаланды, ал 1986 жылы факс машиналарына ауысты. 2008 жылдан бері Мәскеу-Вашингтон жедел желісі – қауіпсіз компьютерлік байланыс, арқылы қамтамасыз етілген электрондық пошта түрінде хабар алмасу жүзеге асырылады.
The Moscow–Washington hotline (formally known in the United States as the Washington–Moscow Direct Communications Link; ) is a system that allows direct communication between the leaders of the United States and the Russian Federation (formerly the Soviet Union). This hotline was established in 1963 and links the Pentagon with the Kremlin (historically, with Soviet Communist Party leadership across the square from the Kremlin itself). Although in popular culture it is known as the "red telephone", the hotline was never a telephone line, and no red phones were used. The first implementation used Teletype equipment, and shifted to fax machines in 1986. Since 2008, the Moscow–Washington hotline has been a secure computer link over which messages are exchanged by a secure form of email.
Өмірбаян
Бірнеше адам бұл идеяны ойлап тапты, соның ішінде бұрын Қорғаныс министрлігі үшін ядролық соғыс саясатында жұмыс істеген Гарвард профессоры Томас Шеллинг. Шеллинг "Қызыл ескерту" (Dr. Strangelove фильмінің негізі) атты танымал көркем әдебиет романы үкіметтерді екі үлкен держава арасындағы тікелей байланыстың маңыздылығына көбірек назар аударуға ықпал еткенін айтты. Сонымен қатар, "Парад" журналының редакторы Джесс Горкин 1960 жылғы президенттікке үміткер Джон Ф. Кеннеди мен Ричард Никсонды жекелеп, АҚШ-қа келген сапарында Кеңес Одағының премьер-министрі Никита Хрущевті осы идеяны қабылдауға көндіруге тырысты. Дағдарыс кезінде АҚШ Никита Хрущевтің 3000 сөздік бастапқы келісім хабарламасын алуға және оны түсіндіруге шамамен он екі сағат жұмсады – бұл өте қауіпті уақыт еді. Вашингтон жауап дайындап жатқанда, Мәскеуден Түркиядан АҚШ-тың ракеталарын алып тастауды талап ететін қатаң хабарлама келді. Ақ үйдің кеңесшілері жылдам байланыс дағдарыстың алдын алуға және оны тез шешуге көмектесеріне сенді. Екі ел 1963 жылдың 20 маусымында "Тікелей желі" келісіміне қол қойды – бұл екі елдің ядролық соғысты қасақана емес, кездейсоқ бастау қаупін азайту үшін ресми түрде алғашқы қадамы болды. Оны алғаш рет 1963 жылдың 30 тамызында АҚШ президенті Джон Ф. Кеннеди пайдаланды.
Келісім
"Қайырлы телефон" деп аталған бұл желі, 1963 жылғы 20 маусымда Швейцарияның Женева қаласында Кеңес Одағы мен Америка Құрама Штаттарының өкілдері "Тікелей байланыс желісін орнату туралы өзара түсіністік туралы меморандумға" қол қойғаннан кейін құрылды.
Технология және рәсім
Мәскеу–Вашингтон жедел байланыс желісі тек мәтіндік хабар алмасу үшін арналған еді; сөз аударма кезінде қате түсінілмеуі мүмкін. Лидерлер өз ана тілдерінде жазды, ал хабарламалар қабылдаушы жақта аударылды.
Телетайп
Ыстық желінің бірінші буыны екі толық уақытты дуплексті телеграф арнасын пайдаланды. Негізгі арна Вашингтоннан Лондон, Копенгаген, Стокгольм және Хельсинки арқылы Мәскеуге жүргізілді. ТАТ-1, алғашқы су асты трансатлантикалық телефон кабелі, Вашингтоннан Лондонға хабарламаларды жеткізді. Қосалқы радио байланысы және техникалық хабарламалар үшін Вашингтон мен Мәскеуді Танжер арқылы байланыстырды. Бұл желі бастапқыда Harris Corporation компаниясымен салынған. 1963 жылдың шілдесінде АҚШ латын әліпбиімен жабдықталған төрт телепринтер жиынтығын Мәскеуге жіберді. Бір айдан кейін, кеңес жабдығы – Siemens компаниясы жасаған, шығыс германиялық телепринтерлердің төрт жиынтығы, кириллицамен, Вашингтонға жетті. Ыстық желі 1963 жылдың 30 тамызында жұмысын бастады.
Шифрлау
Жапондық "Электрондық телепринтер криптографиялық регенеративті қайталаушы микшер II" (ETCRRM II) деп аталатын құрылғы телетайп хабарламаларын бір реттік кілт тақташасын пайдаланып шифрледі. Әр ел өз хабарларын шифрлеуге қолданылатын кілт таспаларын өз елшіліктері арқылы жеткізді. Бір реттік кілт тақташаның артықшылығы екі елдің де бір-біріне одан да құпия шифрлеу әдістерін ашу қажеттілігін жойды.
Жерсерік
1971 жылдың қыркүйегінде Мәскеу мен Вашингтон жүйені жаңартуға шешім қабылдады. Елдер алғаш рет осы байланыс желісін қашан қолдану керектігі туралы келісімге келді. Атап айтқанда, ядролық соғыс қаупін арттыруға мүмкіндік беретін кездейсоқ, рұқсатсыз немесе түсіндіріле алмайтын ядролық қаруға қатысты жағдай туғанда бір-бірін дереу хабардар етуге келісті. Екі жаңа спутниктік байланыс желісі, екі АҚШ Intelsat және екі советтік Molniya II спутнигі арқылы құрлықтағы байланыс желілерін толықтырды. Бұл жүйе 1971 жылдан 1978 жылға дейін қолданылып, Танжер арқылы радиобайланыстың қажеттілігін жойды.
Мәскеумен басқа да жедел байланыс желілері
Вашингтон мен Мәскеу арасындағы тіркелген байланыстар үшін тағы бір жедел желі, 1988 жылы Рональд Рейган бастаған Американың Ядролық қауіп-қатерді азайту орталығы мен Ресейдің Ұлттық Ядролық қауіп-қатерді азайту орталығының құрамында болады. Бұл Чернобыль апатынан кейін жасалды. 2012 жылы жедел желіде талқыланатын мәселелер қатарына киберсоғыс қосу үшін Мәскеумен келіссөздер жүргізіліп жатқаны хабарланды. Ресейдің Украинаға басып кіруі басталғанда, АҚШ пен Ресей қателіктерге немесе жағдайдың ушығуына жол бермеу үшін қақтығысты болдырмау желісін құрды. 2022 жылдың қараша айында анонимді АҚШ ресми өкілі Рейтер агенттігіне бұл желі соғыс барысында бір рет ғана қолданылғанын мәлімдеді. Ресми өкілдің сөзіне қарағанда, желі украиндық инфрақұрылымға жақын жердегі ресейлік әскери операцияларға қатысты алаңдаушылықты жеткізу үшін пайдаланылды, бірақ толыққанды ақпарат берілмеді. Ресми өкіл Польшаға зымыран түскен кезде бұл желі қолданылмағанын айтты.
Саяси жарнама
"Қызыл телефон" 1984 жылғы Демократтардың ішкі сайлауы мен 1984 жылғы президенттік сайлауда, сондай-ақ 2008 жылғы Демократтардың ішкі сайлауларында қолданылған телеарна жарнамаларының орталық элементі болды. 1984 жылы Боб Беккел мен Рой Спенс Уолтер Мондейлдің үміткерлігі атынан жасаған жарнамада: "Дүниедегі ең құдіретті, жауапкершілігі зор міндет осы телефонды көтеріп алуға тиіс қолда жатыр" делінді. Бұл жарнаманың мақсаты – кандидат Гари Харттың президенттікке дайындығына күмән тудыру болды. Сондай-ақ, "қызыл телефон" сол жылы президент Рональд Рейганның Стратегиялық қорғаныс жобасына бағытталған жарнамада да маңызды рөл атқарды. Екінші жарнамада телефонның қоңырауына жауап берілмейді, ал дауыс беруші: "Президентті оятуға уақыт болмайды – компьютерлер басқаруды өз қолына алады" дейді. Рой Спенс 2008 жылы кандидат Хиллари Клинтонның жарнамасында "қызыл телефон" идеясын қайта қолданды.