Кіріспе

Португал тілінде қант қамысын өңдейтін зауытты "Энженью" (ẽˈʒẽɲu) дейді – бұл колониялық дәуірдегі португал тіліндегі қант қамысын өңдейтін зауыт және оған қоса байланысты құрылыстардың атауы. Куба және Пуэрто-Рико сияқты испан тілінде сөйлейтін елдерде оларды "инхенио" деп атайды. Екі сөздің де мағынасы "қозғалтқыш" (латын тілінен – ingenium). "Энженью" сөзі көбінесе тек зауытты ғана білдірсе, кейде жер, зауыт, қант өндірісімен айналысатын және осы салада білімі бар адамдар, сондай-ақ қант қамысының өнімін қамтитын бүкіл шаруашылықты да сипаттауға қолданылған. Қант қамысынан тазартылған қант, мелас немесе ром алу үшін көп еңбек қажет болғандықтан, мұндай шаруашылықтарға үлкен жерлер керек болды. Мұндай ендірмелер Бразилияда, Кубада, Доминикан Республикасында және Кариб теңізіндегі басқа да елдерде кең таралған. Бүгінде Бразилия әлі де әлемдегі қант өндіруші елдердің ішіндегі маңыздыларының бірі болып табылады.

Бразилиядағы қант қамыры

Бразилияға қант қамысын 16 ғасырдың ортасында португалдықтар әкелді. Олар Мадейрадағы жетекші қант өнеркәсібін бақылап, бірақ Бразилияда тағы бір қуатты өндіріс орталығын құруды қалады. Бастапқыда, жергілікті халық өсімдікті өсіріп, сауда тауарларына айырбастады. Бұл қарым-қатынас саудадан жергілікті тұрғындардың құлдығына айналды. Әлемнің көптеген елдерінде өнімнің артуы мен бағаның төмендеуіне байланысты балдың орнына қант танымал бола бастады. Қанттың өндірісі үшін мәжбүрлі еңбекке деген сұраныс пен тиімді өндірістік ұйымның арқасында ол әлемдік нарықта сәнді тауарға айналды. Жергілікті халық құлдыққа бейімделмей, бақылауда ұстау қиын болды, сондықтан қант нарығының өсуімен бірге африкалық құлдардың импортталуына себеп болды. Қант қамысымен жұмыс көбінесе "Энже́ню" деп аталатын ірі плантацияларда жүргізілді. Энже́ню – қант қамысын өңдеуге қажетті машиналар мен ресурстар бар шаруашылық мекемесі. Мұндай кешендерде әдетте қамысты ұнтақтайтын диірмен, қазандықтар мен дистилляциялық қондырғылар болады. Олар қант қамысын өндіру және экспортқа дайындау үшін қолданылатын барлық құралдарға байланысты осылай аталады. Энже́ню өнеркәсіптік дамуымен сол кезде революциялық болып саналды, өйткені ол өндіріс, химия және ауыл шаруашылығын біріктіріп, қантты жаппай өндіруге мүмкіндік берді. Бұл жаңа өнеркәсіптік плантацияның жұмыс істеуі үшін көптеген бөліктер қажет болды. Энже́нюде қант өндіру үшін егістік, шеберхана, өңдеу зауыты және кеңсе болуы керек еді. Бұл тізімде ғимаратты қуаттандыруға немесе құлдардың қажеттіліктеріне қатысты мәселелер ескерілмеген. Бұл ірі қант плантацияларында жұмысшылар мен құлдар арасында жаңа еңбек бөлінісі қажет болды. Плантация басшылары плантацияда билікке ие болды, бірақ толық билікке емес, плантатордың өзі билік жүргізді. Мысалы, басшы құлдарды қалағанындай жазалай алмады, оның шектері болды. Оның басты міндеті – барлық қажетті жабдықтардың бар екенін қамтамасыз ету және плантаторға не керек екенін тізімдеу болды. Басшы құлдардың жұмыс істеуін және күтімдерін қадағалаумен қатар, қант өндірудің барлық кезеңдері дұрыс орындалуын бақылап отыруы керек еді. Бұл процесте құлдарды кесу, тасымалдау, буландыру және кристалдау қажет болды, бәрі де өнімнің сипатына байланысты қысқа мерзімде орындалуы керек еді. Оның жұмыс істеуін және қант өндіру машинасының барлық бөліктерін жұмыс істету үшін жұмысшылардың саны күрт өсті. Қант жасау үшін оны даладан кесуден бастап экспортқа дейін үздіксіз жүргізу қажет болды. Кез келген кезеңдегі қателік қатты салдарға әкеліп, жиналған өнімнің бұзылуына себеп болуы мүмкін. Қант қамысы кесілгеннен кейін жиырма төрт сағаттан кейін шіри бастайды, сондықтан уақыт өте маңызды болды және жұмысшылар қателік жасауға құқығы болмады. Өндіріс пен құлдық еңбек енді бөлек қарастырылмады, олар қант қамысын өсіру және өндіру кезінде бір-біріне тәуелді болды. Бұл тауарды жасау мен экспорттау Атлант мұхитындағы құл саудасына байланысты болды. Энже́нюді ерекшелендіретін бір жайт – оған барлық адамдардың қатысуы, яғни даладағы құлдан бастап бас басшыға дейін. Әр еңбек бөлімінің плантацияның табысқа жетуіне үлес қосуы керек еді. Сонымен қатар, плантатор кез келген құлды сатып ала алмады, олар қант өндірісіндегі өздерінің ерекше рөлін білуі керек еді. Қажетті білім деңгейіне жету оңай болған жоқ. Оқыту үшін ақша, уақыт және ресурстар қажет болды. Қант қамысының өсуі мен пісуіне көп уақыт кеткендіктен, қант өндіруді үйренуге бір жыл немесе одан да көп уақыт қажет болды.