Кіріспе

10 ғасырдағы парсы исмаили миссионері және неоплатондық философ Әбу Якуб Исхак ибн Ахмад әл-Сиджистани (أبو يعقوب إسحاق بن أحمد السجستاني) немесе әл-Сиджи (السجزي) – 10 ғасырдағы парсы исмаили миссионері, Иранның солтүстік және шығыс аймақтарында қызмет еткен. Оның өмірі туралы мәлімет аз, бірақ ол өнімді жазушы болды және исмаили дінтануына неоплатондық идеяларды сіңіруде шешуші рөл атқарды.

Өмір

Әл-Сиджстанидің өмірі жасырын, себебі оған қатысты сілтемелер көбінесе қарсылық білдіретін сунниттік діни ағымдарды зерттейтін еңбектерде шашыраңқы түрде кездеседі, ал исмаилилік дереккөздер әдетте оның өмірі туралы ешқандай мәлімет бермейді. Оған бірнеше дербес исмаили емес еңбектерде «пахта тұқымы» (арабша: , парсыша: ) деген лақап ат берілген, бірақ оның тегі мен мағынасы белгісіз. Дереккөздерден алынған мәліметтерге сәйкес, ол ислам әлемінің шығысындағы Иран аймақтарындағы жоғары дәрежелі миссионер болған. Низам әл-Мүлк 934 жылы Әбу Хатим әл-Рази қайтыс болғаннан кейін, белгілі бір Исақ оның орнына Рейде басшылыққа келгенін, ал Ибн әл-Надим шамамен 932–942 жылдары Рейдегі басшы Әбу Яғұп болғанын айтады. Бұл Әбу Яғұп сонымен қатар Жоғарғы Месопотамия мен Ирактағы миссионерлік қозғалысты басқарған, оның агенттері Мосулдағы Абу Мүслим мен Абу Бакр ибн Хаммад бауырлары және Бағдадтағы Ибн Нафис болған. Бұл тұлға әл-Сиджстанидің өзі болуы мүмкін, өйткені әл-Сиджстанидің өзінің бір еңбегінде ол 934 жылы Иракта болғаны айтылған. Бұрынғы ғалымдардың пікірінше, ол 943 жылы Мұхаммед әл-Насафимен бірге өлім жазасына кесілген, бірақ бұл қазіргі таңда нақылға айналды. Шындығында, ол әл-Насафидің ізбасары болған, Хорасанның басшысы ретінде де, сондай-ақ әл-Насафидің діни идеяларын дамытуды жалғастырған. Басқа дереккөздер ол әл-Насафи билік еткен және одан кейін Сиджистанда белсенді болғанын көрсетеді. Ол басқарған қозғалыс бастапқыда Фатимид халифатына қатысы болмаған, бірақ әл-Муизз ли-Дин Аллах халифаты кезінде ол Фатимидтерді заңды имамдар деп мойындаған, ал оның көптеген көзқарастары Фатимидтердің қолдауымен қабылданған. Рашид әл-Дин Хамаданидың мәліметінше, әл-Сиджстаниді Сиджистанның Саффарид әмірі Халаф ибн Ахмад өлім жазасына кескен. Әл-Сиджстанидің «Китаб әл-ифтихар» атты еңбегі шамамен 971 жылы жазылған, бұл оның өліміне белгілі бір мерзімді анықтайды. Оның тағы екі еңбегіне кіріспелерде олар Фатимид халифасы әл-Хаким би Амр Алла билік еткен кезеңде жазылғандығы көрсетілген, бірақ олар кейінірек қосылған болуы мүмкін. Әл-Сиджстани 971 жылы қайтыс болды.

Шығармалары

Әл-Сиджистанидің бірнеше еңбегі қазірге дейін сақталған, оларды Йемен мен Үндістанның Тайиби Исмаили қауымдастықтары көшіріп, зерттеген. Бірақ, олар "тыйым салынған және құпиялы" саналғандықтан, қазіргі ғалымдардың зерттеп, ғылыми басылымдарда жариялауы қиынға соғып келді. Сонымен қатар, тарихшы Пол Уокердің пікірінше, "[қазіргі күйінде] кейбір мәтіндердің түпнұсқа пішінін анықтау өте қиын", себебі олардың көп бөлігі тек аударма түрінде немесе мазмұны қайта баяндалған түйіндемелерде ғана жеткен. Ал кейбір еңбектер туралы тек атауы ғана белгілі немесе фрагменттер түрінде сақталған, басқа еңбектерде сілтеме жасалып немесе цитата келтірілген.

Кашф әл-махжұб

"Ақылдылық" ("Жасырынды ашу") – әл-Сиджистанидің ғалымдарға алғаш рет қолжетімді болған еңбегі. Ол тек 11 ғасырда жасалған араб тіліндегі түпнұсқаның парсы тіліндегі аудармасы, тіпті қайта жазылған нұсқасы түрінде ғана сақталған. Еңбек жеті тараудан тұрады, олардың әрқайсысы жеті бөлімге бөлінген. Бұл жұмыстың мақсаты – құдайлық білімді "ашып көрсету" (,), және ол Алланың бірлігі, жаратылыс сатылары, пайғамбарлық мәні және қайта тірілу туралы ұғымдарды қарастырады. Онда жаны ауысу идеясын қолдайтын мәтіндер бар. Бұл Аль-Сиджистанидің мансабының бастапқы кезеңіне, Фатимидтік доктринаны қабылдамас бұрын жатса керек. Еңбек үзінділері алғаш рет 1938 жылы Махди Баян (Тегеран, Ширкат и Чап и Худкар) тарапынан жарияланды. Персия мәтіні 1949 жылы Генри Корбин (Тегеран, Франко-Иран институты & Париж, А. Майсоннеув) французша түсіндірмесімен бірге жарық көрді. Корбин 1988 жылы француз тілінде толық аудармасын – Le dévoilement des choses cachées: Kashf al Maḥjûb, Recherches de philosophie Ismaélienne (Lagrasse, Verdier) деген атпен шығарды. Герман Ландольт (Kashf al maḥjūb, Unveiling of the Hidden) ағылшын тіліндегі шала аудармасын S. H. Nasr және M. Aminrazavi (ред.) "Персия философиясы антологиясы", ІІ том (Оксфорд, Оксфорд университетінің баспасы, 2001) кітабында жариялады.

Иббат әл-Нубуат

немесе ("Пайғамбарлықтардың дәлелдері"). Оның жеті бөлімінде әл-Сиджистани "пайғамбарлықтың қажеттілігіне қатысты түрлі дәлелдер келтіреді, сондай-ақ әртүрлі пайғамбарлық кезеңдерді түсіндіреді". Пауль Уокердің сөзіне қарағанда, ол кейіннен өңделгендігін көрсетеді, ал қолда бар барлық қолжазбаларда соңғы екі бөлім жоқ. Бұл еңбек 1966 жылы Ариф Тамир (Бейрут, әл-Матба'а әл-Катхуликия) баспасынан араб тілінде жарық көрді. Уокердің пікірінше, бұл басылымда "қателер, дұрыс емес оқылымдар, реті келмеген беттер және артық материалдар бар".

Кітап әл-ифтихар

Ал Сиджстанидің соңғы еңбегі – "Мақтану кітабы" (The Book of Boasting), шамамен 971 жылы жазылған. Атауынан көрініп тұрғандай, бұл "күшті пікір таласы мен қорғаныс және кешірімге толы" еңбек; Уокер оны "өзі мен исмаилилер арасындағы айырмашылықтарды, сондай-ақ оны қоршаған зиялы және діни әлемді ашық мойындау" деп сипаттайды. Уокер үшін, бұл кітап "Исмаили шиизмінің төртінші/оныншы ғасырдағы көрінісін анықтау үшін ең қолайлы орын", ал Фархад Дафтари атап көрсетеді, бұл еңбек "Исмаили доктринасының қысқаша баяндамасын ұсынады және ерте исмаилилер тарапынан ұсынылған мифологиялық космологияның қалдықтарын сақтайды, соның ішінде рухани және физикалық әлемдер арасында делдалдық қызмет атқарған рухтар – және туралы мәліметтер де бар". Бұл еңбек алғаш рет 1980 жылы Мұстафа Ғалиб (Бейрут, Дар әл-Андалус) тарапынан ішінара жарияланған, бірақ "қателіктерге және маңызды жіберулерге толы". 2000 жылы Исмаил К. Пунавала (Бейрут, Дар әл-Ғарб әл-Ислами) ағылшын тіліндегі түсіндірмелермен бірге "шешімді" басылымын шығарды.

Әл-Янаби

"Бұлақтар кітабы" (немесе "Кімдердің де білімінің бастаулары") 961 жылы жазылған, ал 11 ғасырдағы Насыр Хусрав оны өз еңбегінде кеңінен өңдеген. Бұл кітап – қырыққа жуық тақырыпты қамтитын трактаттар жинағы. Дафтари атап көрсеткендей, кітаптың негізгі тақырыбы – "әрбір діни дәуірдегі адам білімінің және рухани өмірдің бастаулары", ал Уокер "осы еңбектегі кейбір бөлімдерінің мазмұны мен үні таза неоплатондық, ал басқа бөлімдері автордың шииттік діни білімге қатысты түсіндірулерімен үйлеседі және оны жеткізушілерге бейімдейді" дейді. Алғаш рет бұл кітап 1961 жылы Генри Корбиннің "Trilogie Ismailienne" (Тегеран, Франко-Иран институтының Ирантану бөлімі және Париж, A. Maisonneuve) еңбегінде сындық басылым түрінде және француз тіліндегі ішінара аудармасымен ("Le livre des sources") жарық көрді. 1965 жылы Мұстафа Ғалиб араб тілінде басылым жасады (Бейрут, al Maktab al Tijari), ал 1994 жылы Пол Уокер "Даналық бұлақтары: Әбу Якуб әл-Сиджистанидің "Кітаб әл-Янаби" кітабын зерттеу" (Солт-Лейк-Сити, Юта университеті баспасы) кітабының бір бөлігі ретінде ағылшын тіліне аударды.

Әл-Мақалид

("Кілттер кітабы") жетпіс тараудан тұрады. Уокердің сөзінше, бұл ерекше маңызға ие, себебі ол әл-Сиджистанидің еңкейіп жазылған және ең толық еңбегі болып саналады, бірақ әлі жарияланбаған.

Аль-Нусра

("Қолдау / Қорғаныс кітабы") Хамид әл-Дин әл-Кирманидің еңбектеріндегі кең цитаталардан басқа, қазір сақталмаған. Бұл шығарма әл-Сиджистанидің ертерек жазған туындыларының бірі болып табылады, ол өзден бұрынғысы және ұстазы Мұхаммед әл-Насафиді Әбу Хатим Ахмад ибн Хамдан әл-Разидің антиномиандыққа қатысты айыптауларына қарсы қорғау мақсатымен жазылған.

Сулам әл-нажат

("Құтқарылу сатысы") тек толық емес түрінде ғана сақталған. Онда әл-Сиджистани исмаили дінінің негіздерін қысқаша баяндайды. Уокердің сөзінше, оларды былай қорытындылауға болады: "Құдайға, Оның періштелеріне, Оның кітаптарына, Оның елшілеріне, соңғы күнге, өлімнен кейінгі құтқарылуға, жұмақ пен тозаққа сенім". Оның араб тіліндегі мәтіні 2002 жылы Мухтади Мустафа Галиб жариялаған (Саламия, Дар әл-Гадир). Ағылшын тіліне аудармасы М. Әлібайдың 1983 жылғы докторлық диссертациясының бір бөлігі ("Абу Якуб әл-Сиджистани және Кітаб Суллам әл-Нажат: Ислам неоплатонизмі бойынша зерттеу", Гарвард университеті).

Хаттар

Исмаили ілімін түсіндіретін хат Ариф Тамир тарапынан жарияланды және 1967 жылғы наурыз/сәуір айларында қайта басылды, содан бері Тамирдің еңбегінде 1992 жылы Бустан Хиржи жариялады (7-том), Абдалла Нұрани жасаған парсы тіліндегі аудармасымен бірге. Ағылшын тіліне аудармасы Б. Хирджидің «al Risālah al Bāhirah туралы зерттеу» атты докторлық диссертациясының бір бөлігі ретінде жарияланды (Макгилл университеті, 1994 жыл).