Кіріспе

Стависки – 1974 жылғы француздық тарихи драмалық фильм, ол қаржыгер және жемқор Александр Ставискидің өмірі мен 1934 жылы оның тағысынан құлайтын күйреуіне әкелген жағдайларға негізделген. Бұл оқиға «Стависки ісі» деп белгілі саяси дау-жанжалға ұласты, нәтижесінде Парижде қанды тәртіпсіздіктер, екі премьер-министрдің отставкасы және үкіметтік ауысым болды. Фильмді Ален Ресне түсірді, ал Жан Пол Белмондо Стависки рөлінде, ал Энни Дюперей оның әйелі Арлетт рөлінде ойнады. Стивен Сондхайм фильмге музыка жазды.

Сюжет

Фильмнің негізгі сюжеті 1933 жылдың соңынан 1934 жылдың қаңтарына дейін Серж Александрдың (Ставиский) өміріндегі соңғы айларын көрсетеді. Оның "қаржы кеңесшісі" ретінде халықаралық облигациялармен айналысатын құпия компания құрғанын, ұрланған зергерлік бұйымдарды "ақтап" (жуу), Байондағы Crédit Municipal (қалалық ломбард) арқылы сатқан алаяқтық облигацияларын жасыру үшін қаражатты басқарып, ашудан сақтауын көреміз; Париждегі театр кәсіпкері ретіндегі қызметін, казинодағы ойындарын, баспасөз, полиция және саясаткерлер арасында ықпал сатып алуын, сондай-ақ оның әрдайым сәнді өмір салтын және өзіндік әсер етуге құштарлығын көреміз. Оның әдемі әйелі Арлеттке деген адалдығын, оның сұлулығын испандық революциялық фашистінен қаржы алу үшін пайдалануын, өзінің өткені туралы достарына берген қайшы есептерін және, мүмкін, жаңа алдану желілерін құру үшін ғана қолданылған саяси идеализмнің сәттерін көреміз. Сюжетке өткенге саяхаттар (оның гедонистік өмірге оянған жас кезі, 1926 жылы Stavisky деген ұсақ алаяқ ретінде тұтқындалуы және отбасының абыройын жоғалтқаннан кейін әкесінің өзін-өзі өлтіруі) және болашаққа көріністер (оның жерлеу рәсімі және оның достары мен әріптестерінің әртүрлі дәрежеде шыншылдықпен куәлік берген Stavisky ісі бойынша парламенттік тергеу) енгізілген. Басты оқиғаны Троцкийдің Францияға саяси пана іздеп келуін, түрлі шатырлар мен қонақүйлерде тұрып, солшыл белсенділерді қабылдауын көрсететін эпизодтар үзеді. Бұл эпизодтардың басты сюжетке тікелей қатысы жоқ сияқты (екі екінші дәрежелі кейіпкерден басқа: екі оқиға арасында көшіп жүретін жас неміс-еврей актрисасы және Троцкийдің қозғалысын бақылап, содан кейін Александрды тергейтін полиция инспекторы), фильмнің соңына дейін, Ставискийдің құлдырауынан және украиндық иммигрант, еврей және орталық үкіметтің сол жақ мүшелеріне сенген адам ретінде әшкереленгеннен кейін, Троцкийдің болуы қажетсіз деп танылып, ол елден қуылса, жаңа "ұлттық бітім үкіметі" құрылады. Александр/Ставискидің Шамонидегі шаледегі өлімі тағы бір жұмбаққа айналады: әкесі сияқты өзін-өзі ату, әлде қауіпсіздік күштері оның үнсіздігін қамтамасыз ету үшін өлтірді ме?

Өмірбаян

Фильм Жан Пол Белмондоның сценарист Хорхе Семпрунға Стависки туралы сценарий жазуын тапсырыс етуімен басталды. Бұрын Семпрунмен "Соғыс аяқталды" фильмінде жұмыс істеген Ресне жобаға қызығушылық танытты (алдыңғы фильмінен кейін алты жыл өткен соң); ол бала кезінде Гревин мұражайындағы Ставискидің балауыз мүсінін көргенін еске алды және оны құпия, тартымды және сәнді алаяқ рөлінде сомдауға Белмондоның қабілетін бірден байқады. Семпрун фильмді "бұржазиялық қоғамның сыбайлас жемқорлыққа толы өмірі, ақша мен биліктің, полиция мен қылмыстың біріккен қызметі туралы әңгіме, онда Александрдың естен шығуы, оның цинизмі катализатор болып табылатын әңгіме" деп сипаттады. Ресне: "Менің Александр кейіпкеріне қызығушылығымның себебі – оның театрмен, жалпы көңіл көтеру бизнесімен байланысы еді. Стависки маған керемет актер, тіпті сериалдың басты кейіпкері сияқты көрінді. Ол өзінің қиялдарын көркем әрекеттері арқылы шындыққа айналдыра білді" деді. (Фильмде көптеген театрлық сілтемелер бар, олардың ішінде Александр Гиродоның "Интермеццо" пьесасынан бір көріністі жаттап алуы және тағы бір көріністе ол "Кориолан" қойылымын тамашалайды. Оның кеңсесі театр афишаларымен безендірілген.)

Өндіріс

Фильм Париж және оның айналасында, сондай-ақ Биаррицте 1973 жылдың күзінде түсірілді. Реснестің сөзінше, ол фильмді 1930-жылдардағы кинооператорлардың түсіргендей түсіріп, монтаждауды қалаған. Ол сондай-ақ үнсіз киноның интертитрлерді қолдану әсерін мойындады. Фильмнің тұңғыш көрсетілімі 1974 жылдың мамыр айында Канн кинофестивалінде болды. Осы көрсетімнен кейін Ставискидің ұлы фильмнің продюсерлеріне қарсы сот процесін қозғап, фильмді тәркілеуге тырысқандықтан, оның таралуы кейінге шегерілді, себебі ол Александр Стависки мен оның әйелі арасындағы қарым-қатынасты бейнелейді. Британдық сыншы сыншылардың күмәндануын білдірді: «Барлығы Стивен Сондхаймның 30-жылдарға тән фокстрот музыкасымен сүйеніп, біздің алдымызда сәнді киім-кешектер, арт-деко интерьерлері, жылтыраған арнайы жасалған автомобильдер, әсем қонақүйлер және т.б. шеруіне куә болды. Бірақ Ресне мен Семпрунның Ставискиі аса қызықты тұлға емес, ол фильм авторлары үшін нені білдіреді, бұл белгісіз. Фильмнің авторына бұл тұлға нені білдіреді, бұл анық емес. Фрагментті повествованиедегі белгісіздік тақырыбын (бұрын Ресне «L'Année dernière à Marienbad» фильмінде бірдей сәнді ортада зерттеген) американдық сыншы жақсы қабылдады, бірақ тарихи фонның тығыздығына қатысты бірнеше ескертулер жасады: «Не шындықты білудің, не болғанын анықтаудың қиындығы Ален Ресненің «Стависки» фильміне сіңген. Бұл фильмді өздігінен тамашалауға болады. Бірақ 1930-жылдардың француз тарихы туралы ақпарат жеткіліксіз болғандықтан, сізді кітапханаға жіберуі мүмкін. «Стависки» – мен осы жылы көрген ең қызықты және ең ақылды фильмдердің бірі». Роберт Бенаюн, Ресненің комментаторы және досы, бірнеше жылдан кейін жазған хатында, оның фильмдегі ниеті кеңінен түсініксіз болды деп ойлады, әсіресе француз тарихының шешуші кезеңінің саяси талдауын іздегендер, керісінше, ностальгияға берілген. Бенаюн үшін Ресне Ставискиде фаусттық архетипті көрді, ол өзінің өлімінің көріністерімен қоршалған, өзінің «империясын» («Ұлы Александр») сақтап қалу үшін күресіп, уақытты ұзарту үшін барлық түрлі иллюзиялар мен алдамшылыққа жүгінеді. Повествованиедің калейдоскоптық әдісі, оның театрлықтығы мен романтизмі режиссерге осы «керемет қылмыскердің» көзді алаңдататын және құпия мансабын бейнелеуге қажетті құралдарды берді. Ол «Стависки» Ресне үшін ең жеке фильмдерінің бірі болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Тағы бір сыншы фильмнің нағыз тақырыбын анықтау үшін театрлық тақырыпты алды, сондай-ақ оны саяси фонмен байланыстырды: «Бұл Ставискидің портреті емес, ол ойнауға тырысқан рөл. Бұл кейіпкерді зерттеу емес, спектакль жасау. Бұл шындықтың бейнесі емес, иллюзияның талдауы. Осы «жалған көріністерден» бастап, Ресне оны соғыстан бұрынғы саяси элитамен салыстыра алады, ол мұнда фашизмнің Еуропада және Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен театр пердесі сияқты ашылатын жалған сәндік дәуірдің өлімі туралы айтады». «Stavisky» фильмі 2012 жылғы Sight & Sound сауалнамасындағы әлемдегі ең ұлы фильмдердің ондығына енді.

Марапаттар

Барон Рауль рөлі үшін Шарль Бойер 1974 жылы Канн кинофестивалінде қазылар алқасының арнайы сыйлығымен марапатталды. Ол сонымен қатар Нью-Йорк киносыншылары тобынан "Ең үздік қосалқы актер" сыйлығын жеңіп алды. Бұл оның француз фильміндегі соңғы өнері болды. Фильм АҚШ Ұлттық киносыншылар кеңесі тарапынан "Ең үздік шетелдік фильм" номинациясына ұсынылды.

Атау

Ресне фильмге қалаған атауы – «Биарриц Бонхер» болды, ол 1930 жылдардағы бір сәнді өмір салтын көрсететін дүкенді білдіреді, және ол кейінгі сұхбаттарында да осы атауды қолдануын жалғастырды. Бірақ түсірілім барысында дистрибьюторлар фильмді «Стависки» деп атауды талап етті, бұл атау Реснеге ұнамады, себебі ол фильмнің «Стависки ісі» туралы екенін көрсетеді деп ойлады, ал бұл іс Ставискинің өлімінен кейін ғана басталып кеткен. Ол қол жеткізген жалғыз жеңілдік – атауды эллипспен «Стависки…» деп жазуға рұқсат алу болды, бұл тарихтан гөрі тақырыпқа қатысты көбірек болжамдар жасауға мүмкіндік береді.