Кіріспе
Әйелдер мен қыздарға қарсы жасалатын зорлық-зомбылық актілері
the journal
Violence against women (VAW), also known as gender based violence and sexual and gender based violence (SGBV), is violent acts primarily or exclusively committed by men or boys against women or girls. Such violence is often considered a form of hate crime, committed against women or girls specifically because they are female, and can take many forms. VAW has a very long history, though the incidents and intensity of such violence have varied over time and even today vary between societies. Such violence is often seen as a mechanism for the subjugation of women, whether in society in general or in an interpersonal relationship. Such violence may arise from a sense of entitlement, superiority, misogyny or similar attitudes in the perpetrator or his violent nature, especially against women. The UN Declaration on the Elimination of Violence Against Women states, "violence against women is a manifestation of historically unequal power relations between men and women" and "violence against women is one of the crucial social mechanisms by which women are forced into a subordinate position compared with men." Kofi Annan, Secretary General of the United Nations, declared in a 2006 report posted on the United Nations Development Fund for Women (UNIFEM) website:Violence against women and girls is a problem of pandemic proportions. At least one out of every three women around the world has been beaten, coerced into sex, or otherwise abused in her lifetime with the abuser usually someone known to her.
Журнал
the journal
Violence against women (VAW), also known as gender based violence and sexual and gender based violence (SGBV), is violent acts primarily or exclusively committed by men or boys against women or girls. Such violence is often considered a form of hate crime, committed against women or girls specifically because they are female, and can take many forms. VAW has a very long history, though the incidents and intensity of such violence have varied over time and even today vary between societies. Such violence is often seen as a mechanism for the subjugation of women, whether in society in general or in an interpersonal relationship. Such violence may arise from a sense of entitlement, superiority, misogyny or similar attitudes in the perpetrator or his violent nature, especially against women. The UN Declaration on the Elimination of Violence Against Women states, "violence against women is a manifestation of historically unequal power relations between men and women" and "violence against women is one of the crucial social mechanisms by which women are forced into a subordinate position compared with men." Kofi Annan, Secretary General of the United Nations, declared in a 2006 report posted on the United Nations Development Fund for Women (UNIFEM) website:Violence against women and girls is a problem of pandemic proportions. At least one out of every three women around the world has been beaten, coerced into sex, or otherwise abused in her lifetime with the abuser usually someone known to her.
Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық (ӘҚЗЗ), сондай-ақ гендерлік зорлық-зомбылық және жыныстық және гендерлік зорлық-зомбылық (ЖГЗЗ) деп те аталады. Бұл ерлер немесе ұлдар әйелдерге немесе қыздарға қарсы жасайтын зорлық-зомбылық актілері. Мұндай зорлық-зомбылық көбінесе әйелдер немесе қыздар әйел болғандықтан ғана жасалған жек көрушілік қылмысының бір түрі ретінде қарастырылады және түрлі нысандарда көрініс табуы мүмкін. ӘҚЗЗ өте ұзақ тарихқа ие, бірақ осы зорлық-зомбылықтың оқиғалары мен қарқындылығы уақыт өте келе өзгерген, тіпті бүгінгі күні де әртүрлі қоғамдарда әртүрлі. Мұндай зорлық-зомбылық көбінесе әйелдерді қоғамда немесе жеке қарым-қатынаста бағындыру механизмі ретінде қарастырылады. Мұндай зорлық-зомбылық қылмыскердің өзіне деген құқығына, жоғарылығына, әйелге деген жек көрушілігіне немесе ұқсас көзқарастарына немесе оның, әсіресе әйелдерге қатысты, зорлық-зомбылық табиғатына байланысты туындауы мүмкін. БҰҰ-ның әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықты жою туралы декларациясында "әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық – ерлер мен әйелдер арасындағы тарихи теңсіз билік қатынастарының көрінісі" және "әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық – әйелдерді ерлерге қарағанда бағынышты жағдайға мәжбүрлейтін маңызды әлеуметтік механизмдердің бірі" деп айтылған. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Кофи Аннан 2006 жылы БҰҰ-ның Әйелдерді дамыту қорының (UNIFEM) веб-сайтында жариялаған есебінде: "Әйелдер мен қыздарға қарсы зорлық-зомбылық – пандемиялық сипаттағы проблема. Әлемдегі әрбір үш әйелдің біреуі өмірінде ұрып-соғуға, жыныстық қатынасқа мәжбүр етуге немесе басқа да зұлымдыққа ұшыраған, ал зорлық-зомбылықты жасаған адам көбінесе таныс болып келеді."
the journal
Violence against women (VAW), also known as gender based violence and sexual and gender based violence (SGBV), is violent acts primarily or exclusively committed by men or boys against women or girls. Such violence is often considered a form of hate crime, committed against women or girls specifically because they are female, and can take many forms. VAW has a very long history, though the incidents and intensity of such violence have varied over time and even today vary between societies. Such violence is often seen as a mechanism for the subjugation of women, whether in society in general or in an interpersonal relationship. Such violence may arise from a sense of entitlement, superiority, misogyny or similar attitudes in the perpetrator or his violent nature, especially against women. The UN Declaration on the Elimination of Violence Against Women states, "violence against women is a manifestation of historically unequal power relations between men and women" and "violence against women is one of the crucial social mechanisms by which women are forced into a subordinate position compared with men." Kofi Annan, Secretary General of the United Nations, declared in a 2006 report posted on the United Nations Development Fund for Women (UNIFEM) website:Violence against women and girls is a problem of pandemic proportions. At least one out of every three women around the world has been beaten, coerced into sex, or otherwise abused in her lifetime with the abuser usually someone known to her.
Анықтама
Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық пен тұрмыстық зорлық-зомбылықты жоюға бағытталған бірқатар халықаралық құжаттар түрлі халықаралық органдарда қабылданды. Бұл әдетте мұндай зорлық-зомбылықтың анықтамасымен және онымен күресу ұсынысымен басталады. Еуропа Кеңесінің Стамбул конвенциясы (Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық пен тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу және оған қарсы күрес туралы Еуропа Кеңесінің конвенциясы) әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықты «адам құқықтарының бұзуы және әйелдерді кемсіту түрі» деп сипаттайды және әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықты «әйелдерге физикалық, сексуалдық, психологиялық немесе экономикалық зиян немесе азап келтіретін немесе келтіруі мүмкін барлық гендерлік зорлық-зомбылық әрекеттері, соның ішінде осындай әрекеттердің қауіп-қатерлері, мәжбүрлеу немесе еріксіз бостандықтан айыру, қоғамдық немесе жеке өмірде болсын» деп анықтайды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының 1979 жылғы әйелдерді кемсітудің барлық түрлерін жою туралы конвенциясы (CEDAW) әйелдерге қатысты зорлық-зомбылыққа қатысты ұсыныстар береді, ал Вена декларациясы мен іс-қимыл бағдарламасында әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық туралы айтылған. Алайда, 1993 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясының әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықты жою туралы декларациясы бұл тақырыпты нақты анықтап, егжей-тегжейлі түсіндірген алғашқы халықаралық құжат болды. Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықтың басқа да анықтамалары 1994 жылғы әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықтың алдын алу, жазалау және жою туралы Америкааралық конвенцияда және 2003 жылғы Мапуто хаттамасында келтірілген. Сонымен қатар, гендерлік зорлық-зомбылық термині «әйелдерге физикалық, сексуалдық немесе психологиялық жағынан зиян келтіру немесе зиян келтіруге бағытталған кез келген әрекеттер немесе әрекеттер туралы қауіп-қатерлер» дегенді білдіреді, және бұл әйелдерге әйел болғандықтан немесе әйелдерге шамадан тыс әсер етеді. Гендерлік зорлық-зомбылық көбінесе әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықпен алмастырылып қолданылады, ал әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық туралы кейбір мақалалар бұл ұғымдарды қайталап, ерлер осы зорлық-зомбылықтың негізгі кінәгері екенін айтады. Сонымен қатар, 1993 жылғы әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықты жою туралы декларацияда айтылған анықтама, зорлық-зомбылық термині гендерлік терминмен бірге қолданылғанда, ерлер мен әйелдер арасындағы теңсіздікке негізделген деген түсінікті де қолдады.
b. violence occurring within the general community, including, inter alia, rape, sexual abuse, sexual harassment and intimidation at work, in institutions or elsewhere; trafficking in women for the purposes of sexual exploitation, and economic exploitation and sex tourism;
c. violence perpetrated or condoned by the state or its officials;
d. violation of the human rights of women in situations of armed conflict, in particular the taking of hostages, forced displacement, systematic rape, sexual slavery, forced pregnancy, and trafficking for the purposes of sexual exploitation and economic exploitation. These definitions of VAW as being gender based are seen by some to be unsatisfactory. These definitions understand society as patriarchal, signifying unequal relations between men and women. Opponents of such definitions argue that the definitions disregard violence against men and that the term gender, as used in gender based violence, only refers to women. Other critics argue that employing the term gender in this particular way introduces notions of inferiority and subordination for femininity and superiority for masculinity. There is no widely accepted current definition that covers all the dimensions of gender based violence. + Comparison of definitions in human rights instruments Document Adopted by Date Definition General Recommendation 19 CEDAW Committee 1992 'The definition of discrimination includes gender based violence, that is, violence that is directed against a woman because she is a woman or that affects women disproportionately.' DEVAW United Nations 20 December 1993 ' the term "violence against women" means any act of gender based violence that results in, or is likely to result in, physical, sexual or psychological harm or suffering to women'. Belém do Pará Convention Organization of American States 9 June 1994 ' violence against women shall be understood as any act or conduct, based on gender, which causes death or physical, sexual or psychological harm or suffering to women, whether in the public or the private sphere.' Maputo Protocol African Union 11 July 2003 '"Violence against women" means all acts perpetrated against women which cause or could cause them physical, sexual, psychological, and economic harm, including the threat to take such acts; or to undertake the imposition of arbitrary restrictions on or deprivation of fundamental freedoms in private or public life in peace time and during situations of armed conflicts or of war ' Istanbul Convention Council of Europe 11 May 2011 ' "violence against women" is understood as a violation of human rights and a form of discrimination against women and shall mean all acts of gender based violence that result in, or are likely to result in, physical, sexual, psychological or economic harm or suffering to women, including threats of such acts, coercion or arbitrary deprivation of liberty, whether occurring in public or in private life; "gender" shall mean the socially constructed roles, behaviours, activities and attributes that a given society considers appropriate for women and men; "gender based violence against women" shall mean violence that is directed against a woman because she is a woman or that affects women disproportionately '. The preamble notes: ' Recognising that women and girls are exposed to a higher risk of gender based violence than men; Recognising that domestic violence affects women disproportionately, and that men may also be victims of domestic violence '
а. отбасы немесе үй-жайда орын алатын зорлық-зомбылық, оның ішінде, басқалармен қатар, физикалық және психикалық шабуыл, эмоциялық және психологиялық қорлық-зомбылық, зорлау және сексуалдық қорлық-зомбылық, инцест, ерлі-зайыптылар, тұрақты немесе кездейсоқ серіктестер мен бірге тұратын адамдар арасындағы зорлау, абырой атымен жасалған қылмыстар, әйелдердің жыныс мүшелерін және жыныстық мүсіндеу және әйелдерге зиян келтіретін басқа да дәстүрлі іс-әрекеттер, мысалы, мәжбүрлі некелер;
b. violence occurring within the general community, including, inter alia, rape, sexual abuse, sexual harassment and intimidation at work, in institutions or elsewhere; trafficking in women for the purposes of sexual exploitation, and economic exploitation and sex tourism;
c. violence perpetrated or condoned by the state or its officials;
d. violation of the human rights of women in situations of armed conflict, in particular the taking of hostages, forced displacement, systematic rape, sexual slavery, forced pregnancy, and trafficking for the purposes of sexual exploitation and economic exploitation. These definitions of VAW as being gender based are seen by some to be unsatisfactory. These definitions understand society as patriarchal, signifying unequal relations between men and women. Opponents of such definitions argue that the definitions disregard violence against men and that the term gender, as used in gender based violence, only refers to women. Other critics argue that employing the term gender in this particular way introduces notions of inferiority and subordination for femininity and superiority for masculinity. There is no widely accepted current definition that covers all the dimensions of gender based violence. + Comparison of definitions in human rights instruments Document Adopted by Date Definition General Recommendation 19 CEDAW Committee 1992 'The definition of discrimination includes gender based violence, that is, violence that is directed against a woman because she is a woman or that affects women disproportionately.' DEVAW United Nations 20 December 1993 ' the term "violence against women" means any act of gender based violence that results in, or is likely to result in, physical, sexual or psychological harm or suffering to women'. Belém do Pará Convention Organization of American States 9 June 1994 ' violence against women shall be understood as any act or conduct, based on gender, which causes death or physical, sexual or psychological harm or suffering to women, whether in the public or the private sphere.' Maputo Protocol African Union 11 July 2003 '"Violence against women" means all acts perpetrated against women which cause or could cause them physical, sexual, psychological, and economic harm, including the threat to take such acts; or to undertake the imposition of arbitrary restrictions on or deprivation of fundamental freedoms in private or public life in peace time and during situations of armed conflicts or of war ' Istanbul Convention Council of Europe 11 May 2011 ' "violence against women" is understood as a violation of human rights and a form of discrimination against women and shall mean all acts of gender based violence that result in, or are likely to result in, physical, sexual, psychological or economic harm or suffering to women, including threats of such acts, coercion or arbitrary deprivation of liberty, whether occurring in public or in private life; "gender" shall mean the socially constructed roles, behaviours, activities and attributes that a given society considers appropriate for women and men; "gender based violence against women" shall mean violence that is directed against a woman because she is a woman or that affects women disproportionately '. The preamble notes: ' Recognising that women and girls are exposed to a higher risk of gender based violence than men; Recognising that domestic violence affects women disproportionately, and that men may also be victims of domestic violence '
b. жалпы қоғамда орын алатын зорлық-зомбылық, оның ішінде, басқалармен бірге, зорлау, сексуалдық қорлық-зомбылық, сексуалдық қорлық-зомбылық және қорқыту жұмыста, мекемелерде немесе басқа жерлерде; әйелдерді сексуалдық қанау, экономикалық қанау және сексуалдық туризм мақсатында адам саудасы;
b. violence occurring within the general community, including, inter alia, rape, sexual abuse, sexual harassment and intimidation at work, in institutions or elsewhere; trafficking in women for the purposes of sexual exploitation, and economic exploitation and sex tourism;
c. violence perpetrated or condoned by the state or its officials;
d. violation of the human rights of women in situations of armed conflict, in particular the taking of hostages, forced displacement, systematic rape, sexual slavery, forced pregnancy, and trafficking for the purposes of sexual exploitation and economic exploitation. These definitions of VAW as being gender based are seen by some to be unsatisfactory. These definitions understand society as patriarchal, signifying unequal relations between men and women. Opponents of such definitions argue that the definitions disregard violence against men and that the term gender, as used in gender based violence, only refers to women. Other critics argue that employing the term gender in this particular way introduces notions of inferiority and subordination for femininity and superiority for masculinity. There is no widely accepted current definition that covers all the dimensions of gender based violence. + Comparison of definitions in human rights instruments Document Adopted by Date Definition General Recommendation 19 CEDAW Committee 1992 'The definition of discrimination includes gender based violence, that is, violence that is directed against a woman because she is a woman or that affects women disproportionately.' DEVAW United Nations 20 December 1993 ' the term "violence against women" means any act of gender based violence that results in, or is likely to result in, physical, sexual or psychological harm or suffering to women'. Belém do Pará Convention Organization of American States 9 June 1994 ' violence against women shall be understood as any act or conduct, based on gender, which causes death or physical, sexual or psychological harm or suffering to women, whether in the public or the private sphere.' Maputo Protocol African Union 11 July 2003 '"Violence against women" means all acts perpetrated against women which cause or could cause them physical, sexual, psychological, and economic harm, including the threat to take such acts; or to undertake the imposition of arbitrary restrictions on or deprivation of fundamental freedoms in private or public life in peace time and during situations of armed conflicts or of war ' Istanbul Convention Council of Europe 11 May 2011 ' "violence against women" is understood as a violation of human rights and a form of discrimination against women and shall mean all acts of gender based violence that result in, or are likely to result in, physical, sexual, psychological or economic harm or suffering to women, including threats of such acts, coercion or arbitrary deprivation of liberty, whether occurring in public or in private life; "gender" shall mean the socially constructed roles, behaviours, activities and attributes that a given society considers appropriate for women and men; "gender based violence against women" shall mean violence that is directed against a woman because she is a woman or that affects women disproportionately '. The preamble notes: ' Recognising that women and girls are exposed to a higher risk of gender based violence than men; Recognising that domestic violence affects women disproportionately, and that men may also be victims of domestic violence '
в. мемлекет немесе оның лауазымды адамдары жасаған немесе оған көз жеткізген зорлық-зомбылық;
b. violence occurring within the general community, including, inter alia, rape, sexual abuse, sexual harassment and intimidation at work, in institutions or elsewhere; trafficking in women for the purposes of sexual exploitation, and economic exploitation and sex tourism;
c. violence perpetrated or condoned by the state or its officials;
d. violation of the human rights of women in situations of armed conflict, in particular the taking of hostages, forced displacement, systematic rape, sexual slavery, forced pregnancy, and trafficking for the purposes of sexual exploitation and economic exploitation. These definitions of VAW as being gender based are seen by some to be unsatisfactory. These definitions understand society as patriarchal, signifying unequal relations between men and women. Opponents of such definitions argue that the definitions disregard violence against men and that the term gender, as used in gender based violence, only refers to women. Other critics argue that employing the term gender in this particular way introduces notions of inferiority and subordination for femininity and superiority for masculinity. There is no widely accepted current definition that covers all the dimensions of gender based violence. + Comparison of definitions in human rights instruments Document Adopted by Date Definition General Recommendation 19 CEDAW Committee 1992 'The definition of discrimination includes gender based violence, that is, violence that is directed against a woman because she is a woman or that affects women disproportionately.' DEVAW United Nations 20 December 1993 ' the term "violence against women" means any act of gender based violence that results in, or is likely to result in, physical, sexual or psychological harm or suffering to women'. Belém do Pará Convention Organization of American States 9 June 1994 ' violence against women shall be understood as any act or conduct, based on gender, which causes death or physical, sexual or psychological harm or suffering to women, whether in the public or the private sphere.' Maputo Protocol African Union 11 July 2003 '"Violence against women" means all acts perpetrated against women which cause or could cause them physical, sexual, psychological, and economic harm, including the threat to take such acts; or to undertake the imposition of arbitrary restrictions on or deprivation of fundamental freedoms in private or public life in peace time and during situations of armed conflicts or of war ' Istanbul Convention Council of Europe 11 May 2011 ' "violence against women" is understood as a violation of human rights and a form of discrimination against women and shall mean all acts of gender based violence that result in, or are likely to result in, physical, sexual, psychological or economic harm or suffering to women, including threats of such acts, coercion or arbitrary deprivation of liberty, whether occurring in public or in private life; "gender" shall mean the socially constructed roles, behaviours, activities and attributes that a given society considers appropriate for women and men; "gender based violence against women" shall mean violence that is directed against a woman because she is a woman or that affects women disproportionately '. The preamble notes: ' Recognising that women and girls are exposed to a higher risk of gender based violence than men; Recognising that domestic violence affects women disproportionately, and that men may also be victims of domestic violence '
г. қарулы қақтығыстар жағдайында әйелдердің адам құқықтарын бұзу, атап айтқанда, кепілдікке алу, мәжбүрлі түрде жер аудару, жүйелі зорлау, сексуалдық құлдық, жүктілікке мәжбүрлеу және сексуалдық қанау және экономикалық қанау мақсатында зорлау. Кейбіреулер әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықтың гендерлік сипаттағы анықтамасы қанағаттанарлық емес деп санайды. Бұл анықтамалар қоғамды патриархалды деп түсінеді, бұл ерлер мен әйелдер арасындағы тең емес қарым-қатынасты білдіреді. Мұндай анықтамалар қарсыластары анықтамалар ерлерге қарсы зорлық-зомбылықты ескермейді және гендерлік зорлық-зомбылық терминінде тек әйелдерге қатысты қолданылады деп айтады. Басқа сыншылар гендер терминін осылайша қолдану әйелдікке төмендік пен бағыныштылық, ерлікке жоғарылық деген ұғымдарды енгізеді деп айтады. Қазіргі кезде гендерлік зорлық-зомбылықтың барлық аспектілерін қамтитын кеңінен қабылданған анықтама жоқ.
b. violence occurring within the general community, including, inter alia, rape, sexual abuse, sexual harassment and intimidation at work, in institutions or elsewhere; trafficking in women for the purposes of sexual exploitation, and economic exploitation and sex tourism;
c. violence perpetrated or condoned by the state or its officials;
d. violation of the human rights of women in situations of armed conflict, in particular the taking of hostages, forced displacement, systematic rape, sexual slavery, forced pregnancy, and trafficking for the purposes of sexual exploitation and economic exploitation. These definitions of VAW as being gender based are seen by some to be unsatisfactory. These definitions understand society as patriarchal, signifying unequal relations between men and women. Opponents of such definitions argue that the definitions disregard violence against men and that the term gender, as used in gender based violence, only refers to women. Other critics argue that employing the term gender in this particular way introduces notions of inferiority and subordination for femininity and superiority for masculinity. There is no widely accepted current definition that covers all the dimensions of gender based violence. + Comparison of definitions in human rights instruments Document Adopted by Date Definition General Recommendation 19 CEDAW Committee 1992 'The definition of discrimination includes gender based violence, that is, violence that is directed against a woman because she is a woman or that affects women disproportionately.' DEVAW United Nations 20 December 1993 ' the term "violence against women" means any act of gender based violence that results in, or is likely to result in, physical, sexual or psychological harm or suffering to women'. Belém do Pará Convention Organization of American States 9 June 1994 ' violence against women shall be understood as any act or conduct, based on gender, which causes death or physical, sexual or psychological harm or suffering to women, whether in the public or the private sphere.' Maputo Protocol African Union 11 July 2003 '"Violence against women" means all acts perpetrated against women which cause or could cause them physical, sexual, psychological, and economic harm, including the threat to take such acts; or to undertake the imposition of arbitrary restrictions on or deprivation of fundamental freedoms in private or public life in peace time and during situations of armed conflicts or of war ' Istanbul Convention Council of Europe 11 May 2011 ' "violence against women" is understood as a violation of human rights and a form of discrimination against women and shall mean all acts of gender based violence that result in, or are likely to result in, physical, sexual, psychological or economic harm or suffering to women, including threats of such acts, coercion or arbitrary deprivation of liberty, whether occurring in public or in private life; "gender" shall mean the socially constructed roles, behaviours, activities and attributes that a given society considers appropriate for women and men; "gender based violence against women" shall mean violence that is directed against a woman because she is a woman or that affects women disproportionately '. The preamble notes: ' Recognising that women and girls are exposed to a higher risk of gender based violence than men; Recognising that domestic violence affects women disproportionately, and that men may also be victims of domestic violence '
Адам құқықтары туралы құжаттардағы анықтамаларды салыстыру
b. violence occurring within the general community, including, inter alia, rape, sexual abuse, sexual harassment and intimidation at work, in institutions or elsewhere; trafficking in women for the purposes of sexual exploitation, and economic exploitation and sex tourism;
c. violence perpetrated or condoned by the state or its officials;
d. violation of the human rights of women in situations of armed conflict, in particular the taking of hostages, forced displacement, systematic rape, sexual slavery, forced pregnancy, and trafficking for the purposes of sexual exploitation and economic exploitation. These definitions of VAW as being gender based are seen by some to be unsatisfactory. These definitions understand society as patriarchal, signifying unequal relations between men and women. Opponents of such definitions argue that the definitions disregard violence against men and that the term gender, as used in gender based violence, only refers to women. Other critics argue that employing the term gender in this particular way introduces notions of inferiority and subordination for femininity and superiority for masculinity. There is no widely accepted current definition that covers all the dimensions of gender based violence. + Comparison of definitions in human rights instruments Document Adopted by Date Definition General Recommendation 19 CEDAW Committee 1992 'The definition of discrimination includes gender based violence, that is, violence that is directed against a woman because she is a woman or that affects women disproportionately.' DEVAW United Nations 20 December 1993 ' the term "violence against women" means any act of gender based violence that results in, or is likely to result in, physical, sexual or psychological harm or suffering to women'. Belém do Pará Convention Organization of American States 9 June 1994 ' violence against women shall be understood as any act or conduct, based on gender, which causes death or physical, sexual or psychological harm or suffering to women, whether in the public or the private sphere.' Maputo Protocol African Union 11 July 2003 '"Violence against women" means all acts perpetrated against women which cause or could cause them physical, sexual, psychological, and economic harm, including the threat to take such acts; or to undertake the imposition of arbitrary restrictions on or deprivation of fundamental freedoms in private or public life in peace time and during situations of armed conflicts or of war ' Istanbul Convention Council of Europe 11 May 2011 ' "violence against women" is understood as a violation of human rights and a form of discrimination against women and shall mean all acts of gender based violence that result in, or are likely to result in, physical, sexual, psychological or economic harm or suffering to women, including threats of such acts, coercion or arbitrary deprivation of liberty, whether occurring in public or in private life; "gender" shall mean the socially constructed roles, behaviours, activities and attributes that a given society considers appropriate for women and men; "gender based violence against women" shall mean violence that is directed against a woman because she is a woman or that affects women disproportionately '. The preamble notes: ' Recognising that women and girls are exposed to a higher risk of gender based violence than men; Recognising that domestic violence affects women disproportionately, and that men may also be victims of domestic violence '
| Құжат | Күні | Анықтама |
|---|---|---|
| Жалпы ұсыным 19 | CEDAW комитеті | 1992 | «Дискриминацияның анықтамасы гендерлік негіздегі зорлық-зомбылықты, яғни әйелге әйел болғандықтан немесе әйелдерге барабар келген зорлық-зомбылықты қамтиды.» |
| DEVAW | Біріккен Ұлттар | 20 желтоқсан 1993 | ««Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық» термині әйелдерге физикалық, сексуалдық немесе психологиялық зиян немесе азап келтіретін немесе келтіруі мүмкін кез келген гендерлік зорлық-зомбылық әрекеттерін білдіреді.» |
| Белем до Пара конвенциясы | Америка мемлекеттері ұйымы | 9 маусым 1994 | «Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық – гендерлік негізде жасалған, әйелдерге өлім немесе физикалық, сексуалдық немесе психологиялық зиян немесе азап келтіретін кез келген әрекет немесе мінез-құлық деп түсініледі, ол қоғамдық немесе жеке сферада болсын.» |
| Мапуто хаттамасы | Африка Одағы | 11 шілде 2003 | ««Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық» – әйелдерге физикалық, сексуалдық, психологиялық және экономикалық зиян келтіретін немесе келтіруі мүмкін барлық әрекеттер, соның ішінде осындай әрекеттер жасау туралы қауіп-қатерлер немесе бейбіт уақытта да, қарулы қақтығыстар кезінде де жеке немесе қоғамдық өмірде негізгі бостандықтарды шектеу немесе жою.» |
| Стамбул конвенциясы | Еуропа Кеңесі | 11 мамыр 2011 | ««Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық» – адам құқықтарының бұзуы және әйелдерді кемсіту түрі ретінде түсініледі және әйелдерге физикалық, сексуалдық, психологиялық немесе экономикалық зиян немесе азап келтіретін немесе келтіруі мүмкін барлық гендерлік зорлық-зомбылық әрекеттерін, соның ішінде осындай әрекеттердің қауіп-қатерлері, мәжбүрлеу немесе еріксіз бостандықтан айыру, қоғамдық немесе жеке өмірде болсын қамтиды; «гендер» – белгілі бір қоғамда әйелдер мен ерлер үшін лайықты деп есептелетін әлеуметтік тұрғыдан құрылған рөлдер, мінез-құлықтар, іс-әрекеттер және қасиеттер; «әйелдерге қатысты гендерлік зорлық-зомбылық» – әйелге әйел болғандықтан немесе әйелдерге шамадан тыс әсер ететін зорлық-зомбылық.» |
b. violence occurring within the general community, including, inter alia, rape, sexual abuse, sexual harassment and intimidation at work, in institutions or elsewhere; trafficking in women for the purposes of sexual exploitation, and economic exploitation and sex tourism;
c. violence perpetrated or condoned by the state or its officials;
d. violation of the human rights of women in situations of armed conflict, in particular the taking of hostages, forced displacement, systematic rape, sexual slavery, forced pregnancy, and trafficking for the purposes of sexual exploitation and economic exploitation. These definitions of VAW as being gender based are seen by some to be unsatisfactory. These definitions understand society as patriarchal, signifying unequal relations between men and women. Opponents of such definitions argue that the definitions disregard violence against men and that the term gender, as used in gender based violence, only refers to women. Other critics argue that employing the term gender in this particular way introduces notions of inferiority and subordination for femininity and superiority for masculinity. There is no widely accepted current definition that covers all the dimensions of gender based violence. + Comparison of definitions in human rights instruments Document Adopted by Date Definition General Recommendation 19 CEDAW Committee 1992 'The definition of discrimination includes gender based violence, that is, violence that is directed against a woman because she is a woman or that affects women disproportionately.' DEVAW United Nations 20 December 1993 ' the term "violence against women" means any act of gender based violence that results in, or is likely to result in, physical, sexual or psychological harm or suffering to women'. Belém do Pará Convention Organization of American States 9 June 1994 ' violence against women shall be understood as any act or conduct, based on gender, which causes death or physical, sexual or psychological harm or suffering to women, whether in the public or the private sphere.' Maputo Protocol African Union 11 July 2003 '"Violence against women" means all acts perpetrated against women which cause or could cause them physical, sexual, psychological, and economic harm, including the threat to take such acts; or to undertake the imposition of arbitrary restrictions on or deprivation of fundamental freedoms in private or public life in peace time and during situations of armed conflicts or of war ' Istanbul Convention Council of Europe 11 May 2011 ' "violence against women" is understood as a violation of human rights and a form of discrimination against women and shall mean all acts of gender based violence that result in, or are likely to result in, physical, sexual, psychological or economic harm or suffering to women, including threats of such acts, coercion or arbitrary deprivation of liberty, whether occurring in public or in private life; "gender" shall mean the socially constructed roles, behaviours, activities and attributes that a given society considers appropriate for women and men; "gender based violence against women" shall mean violence that is directed against a woman because she is a woman or that affects women disproportionately '. The preamble notes: ' Recognising that women and girls are exposed to a higher risk of gender based violence than men; Recognising that domestic violence affects women disproportionately, and that men may also be victims of domestic violence '
Преамбулада мыналар көрсетілген: «Қыздар мен әйелдердің гендерлік зорлық-зомбылыққа ерлерге қарағанда жоғары тәуекелде екенін мойындай отырып; Тұрмыстық зорлық-зомбылық әйелдерге шамадан тыс әсер ететінін және ерлер де тұрмыстық зорлық-зомбылықтың құрбаны болуы мүмкін екенін мойындай отырып».
b. violence occurring within the general community, including, inter alia, rape, sexual abuse, sexual harassment and intimidation at work, in institutions or elsewhere; trafficking in women for the purposes of sexual exploitation, and economic exploitation and sex tourism;
c. violence perpetrated or condoned by the state or its officials;
d. violation of the human rights of women in situations of armed conflict, in particular the taking of hostages, forced displacement, systematic rape, sexual slavery, forced pregnancy, and trafficking for the purposes of sexual exploitation and economic exploitation. These definitions of VAW as being gender based are seen by some to be unsatisfactory. These definitions understand society as patriarchal, signifying unequal relations between men and women. Opponents of such definitions argue that the definitions disregard violence against men and that the term gender, as used in gender based violence, only refers to women. Other critics argue that employing the term gender in this particular way introduces notions of inferiority and subordination for femininity and superiority for masculinity. There is no widely accepted current definition that covers all the dimensions of gender based violence. + Comparison of definitions in human rights instruments Document Adopted by Date Definition General Recommendation 19 CEDAW Committee 1992 'The definition of discrimination includes gender based violence, that is, violence that is directed against a woman because she is a woman or that affects women disproportionately.' DEVAW United Nations 20 December 1993 ' the term "violence against women" means any act of gender based violence that results in, or is likely to result in, physical, sexual or psychological harm or suffering to women'. Belém do Pará Convention Organization of American States 9 June 1994 ' violence against women shall be understood as any act or conduct, based on gender, which causes death or physical, sexual or psychological harm or suffering to women, whether in the public or the private sphere.' Maputo Protocol African Union 11 July 2003 '"Violence against women" means all acts perpetrated against women which cause or could cause them physical, sexual, psychological, and economic harm, including the threat to take such acts; or to undertake the imposition of arbitrary restrictions on or deprivation of fundamental freedoms in private or public life in peace time and during situations of armed conflicts or of war ' Istanbul Convention Council of Europe 11 May 2011 ' "violence against women" is understood as a violation of human rights and a form of discrimination against women and shall mean all acts of gender based violence that result in, or are likely to result in, physical, sexual, psychological or economic harm or suffering to women, including threats of such acts, coercion or arbitrary deprivation of liberty, whether occurring in public or in private life; "gender" shall mean the socially constructed roles, behaviours, activities and attributes that a given society considers appropriate for women and men; "gender based violence against women" shall mean violence that is directed against a woman because she is a woman or that affects women disproportionately '. The preamble notes: ' Recognising that women and girls are exposed to a higher risk of gender based violence than men; Recognising that domestic violence affects women disproportionately, and that men may also be victims of domestic violence '
Тірілік жынысы
Секс-қызметкер әйелдер бірнеше себеппен осы кәсіпке келіп қояды. Кейбіреулері жыныстық және отбасылық зорлық-зомбылықтың құрбаны болған. Көптеген әйелдер жұмыс істеген кезінде зорталғанын айтады. Олар өздеріне жасалған шабуылдарды жария етуден сескенеді. Шабуылдарды хабарлағанда, көптеген әйелдер стигманың тым үлкен екенін және полиция оларға осыған лайық екендерін айтқанын, сондай-ақ полиция саясатын сақтауға құлшынбағанын жеткізді. Секс жұмысын қылмыстан босату осы жағдайда секс-қызметкерлерге көмектеседі деп саналады. Кейбір елдерде ересек еркектердің кәмелетке толмаған қыздармен "ақылы қарым-қатынас" жасауы жиі кездеседі. Мұндай қарым-қатынастар Жапонияда "энжо косай" деп аталады және Тайвань, Оңтүстік Корея және Гонконг сияқты Азия елдерінде де кең таралған. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) "экономикалық қысыммен жасалған жыныстық қатынасты (мысалы, мектеп оқушыларының "қамқоршылармен" (мектеп ақысы үшін "қамқоршақтармен") жыныстық қатынаста болуын" әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтың бір түрі деп айыптады. Белгілі бір төменгі касталардың әйелдері "ұрпақтан ұрпаққа жезөкшелік" деп аталатын дәстүрдің бөлігі ретінде жезөкшелікпен айналысқан. Көне Кореяда Cheonmin кастасынан шыққан, Kisaeng деп белгілі әйелдер жоғарғы таптың ер адамдарына ойын-сауық, әңгімелесу және жыныстық қызмет көрсету үшін оқытылған. Оңтүстік Азияда жезөкшелікпен байланысты касталарға Bedias, Perna, Banchhada, Nat және Непалда Badi халқы жатады. Заңсыз резиденттік статусы бар әйелдердің дені проституциямен айналысады. Мысалы, 1997 жылы Le Monde diplomatique журналы Амстердамдағы жезөкшелердің 80% шетелдіктер екенін және 70% иммиграциялық құжаттары жоқ екенін мәлімдеді.
Әскери күштермен
Әскери жүйе әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтың күшеюіне жағдай жасайды. Соғыс зорлықтары дерлік барлық тарихи дәуірлерде соғыспен қатар жүрген. Соғыс кезінде зорлау туралы Киелі кітапта бірнеше рет айтылған: «Мен Иерусалимге қарсы соғысу үшін барлық елдерді жинаймын, қала алынады, үйлер тоналанады, әйелдер зорланады. Олардың кішкентай балалары көздерінің алдында өлтіріледі, үйлері тоналып, әйелдері зорланады». Соғыс зорлық-зомбылығы – қарулы қақтығыс немесе соғыс немесе әскери оккупация кезінде әскерилер, басқа да жауынгерлер немесе азаматтар жасаған зорлық-зомбылық, ол әскери қызметтегілер арасындағы жыныстық шабуылдар мен зорлық-зомбылықтан ерекшеленеді. Бұл сондай-ақ әйелдерді басқыншы мемлекет тарапынан мәжбүрлеп жезөкшелікке немесе жыныстық құлдыққа салу жағдайларын да қамтиды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапондық әскерилер «жайлылық әйелдерімен» толтырылған борделдер құрды, олар әскерилер үшін жыныстық құлдыққа мәжбүр етілген қыздар мен әйелдер болатын, әйелдерді ерлерге қолжетімділік пен құқық беру мақсатында пайдаланды. Адамдар соғыста зорлаудың себептерін түсіндіруге көбінесе тырыспайды. Бір түсінік бойынша, соғыстағы ер адамдарда «идеялар» пайда болады. Милитаризмнің соғыс кезінде әйелдерге қарсы зорлық-зомбылыққа себеп болатын тағы бір мысалы – Ковно геттосында болды. Еврей ер адамдары тұтқындар нацистер лагерьдегі борделдерге мәжбүрлеген еврей әйелдеріне қол жеткізе алды (және пайдаланды). Бангладеш азаттық соғысы кезінде Пәкістан әскері мен оларды қолдаған жасақтардың зорлаулары тоғыз ай ішінде 200 000 әйелді зорлауға әкелді. Босния соғысы кезінде зорлау серб қарулы күштерінің жүйелі соғыс құралы ретінде қолданылды, негізінен босниялықтардың әйелдері мен қыздарын физикалық және рухани жою мақсатында таңдап зорлады. Соғыс кезінде зорланған әйелдердің саны 50 000-60 000-ға жетеді; 2010 жылға дейін тек 12 жағдай бойынша қылмыстық іс қозғалды. 1998 жылғы Руанда үшін Халықаралық қылмыстық трибунал Руандадағы геноцидте зорлауды соғыс қылмысы деп таныды. Бір мәліметке сәйкес, 2014 жылдың маусым айында Ирак және Левант Ислам мемлекеті Ирак қалаларын басып алғаннан кейін әйелдерге қарсы қылмыстар, соның ішінде ұрлау мен зорлау көбейді. The Guardian басылымы ИМИЛ-дің экстремистік идеологиясы әйелдердің денелеріне де қатысты екенін және олардың бақылауындағы әйелдер тұтқындалып, зорланғанын хабарлады. Жауынгерлерге мұсылман емес тұтқын әйелдерді зорлап, жыныстық қатынасқа түсуге еркін екендіктері айтылды. Вудро Вильсон атындағы халықаралық зерттеу орталығының қызметкері Халех Эсфандиари ИМ шабуылшылары бір аймақты басып алғаннан кейін жергілікті әйелдерді қорлауды атап өтті. «Олар көбінесе қарт әйелдерді құл сатуға арналған жерлерге алып барып, сатуға тырысады. Жасы кішкентай қыздар зорланады немесе жауынгерлерге күйеуге беріледі», деді ол, «Бұл уақытша некелерге негізделген, және осы жауынгерлер осы жас қыздармен жыныстық қатынас жасағаннан кейін оларды басқа жауынгерлерге береді» деп қосты. 2014 жылдың желтоқсанында Ирактың Адам құқықтары министрлігі Ирак пен Леванттың Ислам мемлекеті жыныстық жихадқа қатысудан бас тартқан 150-ден астам әйел мен қызды Фаллужада өлтіргенін мәлімдеді. Рохинджа геноциді (2016 жылдан қазірге дейін) кезінде Мьянма қарулы күштері, Мьянма шекаралық полициясы және Рахиндегі буддалық отаршылдар рохинджа мұсылман әйелдері мен қыздарына қарсы кеңінен таралған топтық зорлаулар мен басқа да жыныстық зорлық-зомбылық түрлерін жасады. 2018 жылдың қаңтар айында жүргізілген зерттеуде әскерилер мен жергілікті Рахин буддистері 18 000 рохинджа мұсылман әйелдері мен қыздарына қарсы топтық зорлаулар мен басқа да жыныстық зорлық-зомбылық түрлерін жасады деп есептелді. Human Rights Watch тобының мәлімдемесіне сәйкес, топтық зорлаулар мен жыныстық зорлық-зомбылық әскерилердің этникалық тазалау науқанының бір бөлігі ретінде жасалды, ал Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысының жыныстық зорлық-зомбылық жөніндегі арнайы өкілі Прамила Паттен рохинджа әйелдері мен қыздары этникалық тегі мен дініне байланысты зорлаулар мен жыныстық зорлық-зомбылықтың «жүйелі» нысанасына айналды. Жыныстық зорлық-зомбылықтың басқа түрлері әскери тұтқында жыныстық құлдық, қоғамдық жалаңаштық және қорлауды қамтиды. Кейбір әйелдер мен қыздар зорланып өлтірілді, ал басқалары Бангладештегі босқындар лагеріне келгеннен кейін жаралы күйде табылды. Human Rights Watch 15 жасар қызды аяусыз жерге сүйреп, одан кейін 10 мьянмалық солдат зорлағанын хабарлады.
Қылмыстық топтар бойынша
Адам саудасы – күш қолдану, алдау немесе басқа да заңсыз тәсілдер арқылы адамдарды пайдалану мақсатында иелену. Адамдарды, әсіресе әйелдер мен балаларды саудалауды болдырмау, жойып, жазалау туралы хаттамада "адам саудасы" деп адамдарды қорқыту арқылы немесе күш қолдану, мәжбүрлеудің басқа түрлері, ұрлау, алаяқтық, алдау, билікті теріс пайдалану немесе осал жағдайды пайдалану, сондай-ақ, басқа адамды бақылайтын тұлғаның келісімін алу үшін төлемдер немесе сыйлықтар беру немесе алу арқылы тарту, тасымалдау, беру, жасыру немесе қабылдау анықталады. Пайдалануға, ең төменіңгі шегінде, басқалардың жыныстық қызметін немесе жыныстық пайдаланудың басқа түрлерін, мәжбүрлі еңбек немесе қызметтерді, құлдықты немесе құлдыққа ұқсас жағдайларды, немесе мүшелерді алып тастау кіреді. Адам саудасының құпиялылығына байланысты, оның көлемі туралы сенімді деректер өте шектеулі. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) былай мәлімдейді: "Қазіргі дәлелдер секс-индустриясына және үй қызметшілері ретінде саудаға түскендердің көбінесе әйелдер мен балалар екенін күшті түрде көрсетеді".
"Trafficking in persons" shall mean the recruitment, transportation, transfer, harbouring or receipt of persons, by means of the threat or use of force or other forms of coercion, of abduction, of fraud, of deception, of the abuse of power or of a position of vulnerability or of the giving or receiving of payments or benefits to achieve the consent of a person having control over another person, for the purpose of exploitation. Exploitation shall include, at a minimum, the exploitation of the prostitution of others or other forms of sexual exploitation, forced labour or services, slavery or practices similar to slavery, servitude or the removal of organs. Because of the illegal nature of trafficking, reliable data on its extent is very limited. The WHO states "Current evidence strongly suggests that those who are trafficked into the sex industry and as domestic servants are more likely to be women and children."
Жыныстық бастама рәсімдері
Жыныстық "тазалау" – бұл қыздардың алғашқы менструациясынан кейін тазару рәсімі ретінде жыныстық қатынасқа түсуімен жүзеге асырылатын рәсім. Малавидің кейбір аймақтарында бұл рәсім "кусаса фумби" деп аталады. Жасы келмеген қыздар көбінесе "анакунгуви", яғни "негізгі жетекшілер" деп аталатын әйелдердің үйрететін лагерьге жіберіледі, онда олар тамақ дайындау, тазалау және әйел болу үшін қажетті жыныстық қатынас туралы білім алады. Оқудан кейін, "гиена" деп аталатын ер адам 12-17 жас аралығындағы қыздарды үш күн бойы тазартады, ал кейде қыз қауым алдында "чисамба" деп аталатын, көкірегі ашық би билеуге міндеттеледі, бұл оның қауымдастырылуының аяқталғанын көрсетеді.
Серіктестікті табуға байланысты зорлық-зомбылық
Жалғыз әйелдер мен экономикалық жағынан тәуелсіз әйелдер кейбір ер адамдар тобының қорлауына ұшырайды. 2001 жылы Алжирдегі Хасси Мессаудта топтар жалғыз әйелдерге шабуыл жасап, 95 әйелге шабуылдап, кем дегенде алты адамды өлтірді, ал 2011 жылы Алжирдің барлық айманында осындай шабуылдар қайталанды. Қудалау – бұл бір адамның немесе топтың екінші адамға қастына тырысуы, көбінесе тұрақты мазалау, қорқыту немесе құрбанды бақылау/қадағалау арқылы көрінеді. Қудалау көбінесе "бір адамға бағытталған және оның қорқыныш сезіміне себеп болатын әрекеттер" деп түсіндіріледі. Қудалаушылар көбінесе бейтаныс адамдар ретінде бейнеленсе де, олар көбінесе бұрынғы немесе қазіргі серіктестер, достар, әріптестер немесе таныстар сияқты жақын адамдар болады. АҚШ-та NVAW жүргізген сауалнама көрсеткендей, құрбан болған әйелдердің тек 23% бейтаныс адамдардан қудаланған. Серіктестік қудалау өте қауіпті болуы мүмкін, себебі ол кейде зорлық-зомбылыққа, тіпті кісі өлтіруге дейін жетеді. Қышқыл шабуылы – бұл адамды жарақаттау немесе оның сыртқы келбетін өзгерту мақсатымен қышқыл тастау. Шабуылдардың 75-80% жағдайында әйелдер мен қыздар зардап шегеді және олар көбінесе үй ішіндегі жанжалдармен байланысты болады, оның ішінде күйеуге берілген мүлік даулары, неке ұсынысынан бас тарту немесе жыныстық қысым көрсету. Қышқыл көбінесе бетке тасталады, тінді күйдіреді, сүйектерді ашып, кейде ерітеді. Мұндай шабуылдардың ұзақ мерзімді салдары соқырлық пен бет пен денедегі қақтың іздерін қалдыру. Мұндай шабуылдар Оңтүстік Азияда, Бангладеш, Пәкістан және Үндістан сияқты елдерде, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Азияда, әсіресе Камбоджада жиі кездеседі.
Мәжбүрлі неке
Мәжбүрлі неке – бір немесе екі тараптың өз еркіне қарсы некеге тұруы. Мәжбүрлі некелер Оңтүстік Азия, Таяу Шығыс және Африкада жиі кездеседі. Әлемнің көптеген аймақтарында бар қалыңмал және құдалық дәстүрлері осы құбылысқа себепші болады. Мәжбүрлі неке көбінесе отбасылар арасындағы жанжалдарды «шешу» үшін, бір отбасынан екіншісіне қыз беру арқылы жасалады. Қырғызстан, Қазақстан, Өзбекстан, Кавказ аймағы және Африканың, әсіресе Эфиопияның кейбір елдерінде қалыңдықты ұрлау салты әлі де сақталған. Күйеу жігіт, көбінесе достарының көмегімен, қызды немесе әйелді құпия түрде алып қашады. Жәбірленуші көбінесе күйеу жігіт тарапынан зорталауға ұшырайды, содан кейін ол некені заңдастыру үшін ауыл ақсақалдарымен қалыңмал төлеу туралы келісімге келуге тырысады. Танзанияның кейбір тұрғындары мәжбүрлі және балалар некелерін практикалайды. Отбасылары қыздарын үлкендерге сатады, қаржылық пайда көру үшін, және кейде қыздар жас жеткен кезде, тіпті жеті жаста болса да, тұрмысқа шығарылады. Үлкен ерлер үшін осы жас келіндер ерлік пен жетістіктің белгісі болып табылады. Бала келіндер күшпен жыныстық қатынасқа түседі, бұл денсаулыққа зиян келтіреді және дене дамуына кедергі келтіреді. Мәжбүрлі некеге тұрған жас қыздар көбінесе бірінші білімді аяқтамайды. Үйленген және жүкті студенттер жиі кемсітіліп, мектептен қуылды және оқудан шеттетіледі.
Жарын-күйімен байланысты зорлық-зомбылық
Оңтүстік Азияда, әсіресе Үндістанда кең таралған қалың мал беру дәстүрі әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтың көптеген түрлеріне себеп болады. Күйеуінің немесе күйеуінің туыстарының қалың малға наразы болып, үйінде әйелін өлтіруі – күйеуді өртеу деп аталатын әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтың бір түрі. Қалың малға байланысты дау-жанжалдар салдарынан әйелдер мен қыздардың қаза болуы немесе өз-өзіне қол жұмсауы – қалың малдан туындаған өлім деп аталады. Қалың малға байланысты зорлық-зомбылық Үндістан, Пәкістан, Бангладеш және Непалда кең таралған. Үндістанда 2011 жылы Ұлттық қылмыс тіркеме бюросы 8618 қалың малдан туындаған өлімді тіркеді, ал ресми емес мәліметтер көрсеткіш кем дегенде үш есе жоғары екенін көрсетеді.
Қарым-қатынастағы зорлық-зомбылық
Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық пен неке туралы заңдар, ережелер және дәстүрлер арасындағы байланыс та талқыланды. Рим заңы еркектерге әйелдерін жазалауға, тіпті өлімге дейін жазалауға құқық берген. АҚШ және Англия заңдары 20-шы ғасырға дейін әйелдің құқықтары күйеуінің құқықтарына бағынатын «жасырындық» жүйесін қолдады. АҚШ пен Ұлыбританиядағы ортақ құқық үй ішіндегі зорлық-зомбылыққа жол берді, ал Ұлыбританияда 1891 жылға дейін күйеуінің әйелін «міндеттілік шегінде» ұстау үшін орташа дене жазасын қолдануға құқығы болды. Бүгінде, Батыс елдерінен тыс, көптеген елдерде үйленген әйелдердің құқықтары қатты шектеледі: мысалы, Йеменде неке ережелерінде әйел күйеуіне бағынуы және оның рұқсатысыз үйден шығуға болмайтыны айтылған. Иракта күйеулердің әйелдерін «тәрбиелеуге» заңдық құқығы бар. Қылмыстық кодекстің 41-параграфында, егер заңды құқықты пайдалана отырып жасалған әрекет қылмыс болып табылмайды делінген; заңды құқықтардың мысалдары: «әйелді күйеуінің жазалауы, ата-аналар мен мұғалімдердің өз қарауындағы балаларды заңмен немесе әдет-ғұрыппен белгіленген шектеулерде тәртіпке келтіруі». Батыс елдерінде үйленген әйелдерге қатысты кемсітушілік жақында ғана, бірнеше онжылдықтар бұрын тоқтатылды: мысалы, Францияда үйленген әйелдер 1965 жылы күйеуінің рұқсатысыз жұмыс істеу құқығын алды. Испанияда Франко кезеңінде үйленген әйелдерге жұмысқа орналасу, мүлікке ие болу және үйден саяхаттау сияқты барлық экономикалық қызметтерге күйеуінің келісімі (ерлі-зайыптылық рұқсаты) қажет болды; бұл рұқсат 1975 жылы жойылды. Некеге байланысты зорлық-зомбылыққа қатысты алаңдаушылықтар бар – неке ішінде (дене күті, сексуалдық зорлық-зомбылық, бостандықтан айыру) және некеге қатысты әдет-ғұрыптар (келін сыйлық, қалың мал, мәжбүрлі неке, балалар некесі, ұрлау арқылы неке, әйелдің некеге дейінгі тазалығына байланысты зорлық-зомбылық). Висконсин-Мэдисон университетінің философия профессоры Клаудия Кард былай деп жазады:
«Некедегі серіктердің бір-бірінің тұлғасына, мүлкіне және өміріне қол жеткізудің заңдық құқықтары, әйелдің (немесе ерлі-зайыптының) өзін қорғауын немесе басқа серіктің азаптауынан, зорлауынан, ұрып-соғуынан, қудалауынан, қастандық жасауынан немесе өлтіруінен қорғалуын дерлік мүмкін емес етеді. Заңды неке осылайша, өлтіру мен қастандыққа жағдай жасайтын жағдайларға мемлекеттік қолдау көрсетеді».
The legal rights of access that married partners have to each other's persons, property, and lives makes it all but impossible for a spouse to defend herself (or himself), or to be protected against torture, rape, battery, stalking, mayhem, or murder by the other spouse Legal marriage thus enlists state support for conditions conducive to murder and mayhem.
Физикалық
Әйелдер көбінесе "жақын серіктес зорлық-зомбылығы" (IPV) деп аталатын, олармен жақын қарым-қатынаста болған адамның құрбаны болады. IPV оқиғалары полицияға сирек хабарланады, сондықтан көптеген сарапшыларға проблеманың нақты ауқымын бағалау қиын. Бұл зорлық-зомбылық түрі көбінесе гетеросексуалдық қарым-қатынастар аясында қарастырылса да, ол лесбияндық қарым-қатынастарда, ана-қыз қарым-қатынастарында, бірге тұратын әйелдер арасындағы қарым-қатынастарда және екі әйелді қамтитын басқа да тұрмыстық қарым-қатынастарда да кездеседі. Лесбияндық қарым-қатынастардағы әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық гетеросексуалдық қарым-қатынастардағы әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықпен шамалас. Әйелдер ерлерге қарағанда жақын серіктесінен өлтірілуі ықтимал. 2005 жылы АҚШ-та 1181 әйел өз серіктесінің қолынан қаза тапты, ал ерлердің саны 329 болды. Англия мен Уэльсте жыл сайын шамамен 100 әйел серіктесі немесе бұрынғы серіктесінен қаза табады, ал 2010 жылы 21 ер адам өлтірілді. 2008 жылы Францияда 156 әйел серіктесінен, ал 27 ер адам өлтірілді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше, әлем бойынша әйелдерді өлтірудің 38%-ы серіктестері жасаған. Латын Америкасының 12 елінде Панамерикандық денсаулық сақтау ұйымы жүргізген зерттеуде әйелдерге қатысты тұрмыстық зорлық-зомбылықтың ең жоғары деңгейі Боливияда тіркелді. Батыс Еуропада әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық мәселесін заңдық тұрғыдан шешуге байланысты халықаралық сынға ұшыраған ел – Финляндия. Авторлар әйелдердің қоғамдық өмірдегі теңдігі жоғары деңгейде болуы (Финляндиядағыдай) әйелдер өмірінің барлық саласындағы теңдікпен бірдей емес екенін атап көрсетеді. Америкалық психиатриялық қауымдастығының алдағы DSM 5 (2013) үшін жоспарлау және зерттеу комитеттері бірқатар жаңа қатынастық бұзылыстарды қарастырды, оларға зорлық-зомбылықсыз некелік дау-жанжал бұзылысы немесе некелік зорлық-зомбылық бұзылысы (зорлық-зомбылықпен некелік дау-жанжал бұзылысы) кіреді. Некелері бұзылған жұбайлар кейде ұзақ жылдар бойы некелеріне қанағаттанбай, өздерінің бастамасымен немесе білгір дәрігердің ұсынысымен клиникаға жүгінеді. Екіншіден, некеде "көбінесе күйеуінің әйеліне зорлық көрсетуі" сияқты ауыр зорлық-зомбылық оқиғалары болады. Канадада 1983 жылы некедегі зорлау заңсыз деп танылды, осыған байланысты бірнеше заңдық өзгерістер енгізілді, соның ішінде зорлау туралы заңның жыныстық зорлауға өзгеруі және заңдарды гендерлік бейтарап ету. Ирландияда 1990 жылы жұбайларды зорлау заңсыз деп танылды. АҚШ-та некедегі зорлауды қылмыстық қылмыс деп санау 1970 жылдардың ортасында басталды, ал 1993 жылы Солтүстік Каролина некедегі зорлауды заңсыз деп таныған соңғы штат болды. Англия мен Уэльсте 1991 жылы некедегі зорлау заңсыз деп танылды. 17 ғасырдың заңгері сэр Мэтью Хейлдің 1736 жылы жарық көрген "Таждың өтініштерінің тарихы" еңбегінде жазылған пікірлеріне сәйкес, күйеу әйелін зорлауда кінәлі бола алмайды, өйткені әйел "өзін күйеуіне осылай берген және одан бас тарта алмайды". Англия мен Уэльсте бұл заң 250 жылдан астам уақыт бойы, 1991 жылы Лордтар палатасының апелляциялық комитетімен жойылғанға дейін сақталды. Нидерландыда 1991 жылы некедегі зорлау да заңсыз деп танылды. Некедегі зорлауды қылмыстық қылмыс деп таныған соңғы Батыс елдерінің бірі 1997 жылы Германия болды. Кейбір діндердің (христиандық және ислам) некедегі зорлаумен қарым-қатынасы даулы мәселе. 1-Коринфтіктерге 7:3-5 тармақтарында жұбайымен жыныстық қатынаста болу "ерлі-зайыптылық міндет" екені айтылады (некеден тыс жыныстық қатынас күнә деп есептеледі) және "Әйел өзінің денесіне билік ете алмайды, күйеуі билік етеді. Сол сияқты, күйеу де өзінің денесіне билік ете алмайды, әйел билік етеді. Бір-біріңізден айырмашылық жасамаңыздар" делінген. Кейбір консервативті діни қайраткерлер мұны некедегі зорлау мүмкін емес деп түсіндіреді. Ислам діні де некедегі жыныстық қатынастарға сілтеме жасайды, атап айтқанда: "Алла елшісі: "Егер ер адам әйелін төсегіне шақырса (яғни жыныстық қатынасқа), ол бас тартса және оны ашумен ұйықтаса, періштелер таң атқанға дейін оны қарғысқа тосып алады" деді". Мұсылман діни басшыларының некедегі зорлау мәселесіне қатысты бірнеше пікірлері сынға ұшырады. Кездесуде зорлық-зомбылық жасау, яғни танысу немесе құдалану кезінде мәжбүрлеу, қорқыту немесе шабуыл жасау. Бұл сондай-ақ, бір жұбайдың күш-қуатын асыра пайдаланып, бақылауға тырысуы да болып табылады. АҚШ-тың ауруларды бақылау және алдын алу орталығының (CDC) анықтамасы бойынша, "кездесудегі зорлық-зомбылық" – "кездесу кезіндегі физикалық, жыныстық, психологиялық немесе эмоционалдық зорлық-зомбылық, соның ішінде аңдып жүру".
In England and Wales about 100 women are killed by partners or former partners each year while 21 men were killed in 2010. In 2008, in France, 156 women were killed by their intimate partner, compared to 27 men. According to the WHO, globally, as many as 38% of murders of women are committed by an intimate partner. A study by Pan American Health Organization conducted in 12 Latin American countries found the highest prevalence of domestic violence against women to be in Bolivia. In Western Europe, a country that has received major international criticism for the way it has dealt legally with the issue of violence against women is Finland; with authors pointing out that a high level of equality for women in the public sphere (as in Finland) should never be equated with equality in all other aspects of women's lives. The American Psychiatric Association planning and research committees for the forthcoming DSM 5 (2013) have canvassed a series of new Relational disorders, which include Marital Conflict Disorder Without Violence or Marital Abuse Disorder (Marital Conflict Disorder With Violence). Couples with marital disorders sometimes come to clinical attention because the couple recognize long standing dissatisfaction with their marriage and come to the clinician on their own initiative or are referred by an astute health care professional. Secondly, there is serious violence in the marriage that is "usually the husband battering the wife". In Canada, marital rape was made illegal in 1983, when several legal changes were made, including changing the rape statute to sexual assault and making the laws gender neutral. In Ireland, spousal rape was outlawed in 1990. In the US, the criminalization of marital rape started in the mid 1970s, and in 1993, North Carolina became the last state to make marital rape illegal. In England and Wales, marital rape was made illegal in 1991. The views of Sir Matthew Hale, a 17th century jurist, published in The History of the Pleas of the Crown (1736), stated that a husband cannot be guilty of the rape of his wife because the wife "hath given up herself in this kind to her husband, which she cannot retract"; in England and Wales, this would remain law for more than 250 years, until it was abolished by the Appellate Committee of the House of Lords, in the case of R v. R in 1991. In the Netherlands, marital rape was also made illegal in 1991. One of the last Western countries to criminalize marital rape was Germany, in 1997. The relationship between some religions (Christianity and Islam) and marital rape is controversial. The Bible at 1 Corinthians 7:3 5 explains that one has a "conjugal duty" to have sexual relations with one's spouse (in sharp opposition to sex outside marriage, which is considered a sin) and states, "The wife does not have authority over her own body, but the husband does. And likewise, the husband does not have authority over his own body, but the wife does. Do not deprive one another." Some conservative religious figures interpret this as rejecting to possibility of marital rape. Islam makes reference to sexual relations in marriage too, notably: "Allah's Apostle said, 'If a husband calls his wife to his bed (i. e. to have sexual relation) and she refuses and causes him to sleep in anger, the angels will curse her till morning';" and several comments on the issue of marital rape made by Muslim religious leaders have been criticized. Dating abuse, or dating violence, is the perpetration of coercion, intimidation, or assault in the context of dating or courtship. It is also when one partner tries to maintain abusive power and control. Dating violence is defined by the CDC as "the physical, sexual, psychological, or emotional violence within a dating relationship, including stalking".
Жесірлікке байланысты зорлық-зомбылық
Жесір әйелдер жесір мұра деп аталатын мәжбүрлі қайта үйленуге ұшырайды, онда олар қайтыс болған күйеуінің еркек туысымен үйленуге мәжбүр болады. Тағы бір практика – жесірлердің қайтадан үйленуіне тыйым салынған, бұл Үндістан мен Кореяда заңмен рұқсат етілген. Одан да қатал түрі – жесірлерді ритуалдық түрде өлтіру, бұл Үндістан мен Фиджиде кездеседі. Сати – жесірлерді өртеу салты, және Үндістанда бұл дәстүр қазірге дейін дерлік тоқтатылғанмен, соңғы жылдары жекелеген жағдайлар тіркелді, мысалы, 1987 жылы Руп Канвардың сатиге берілуі, сондай-ақ 2002 және 2006 жылдары ауылдық аймақтарда бірнеше оқиға болды. Африканың кейбір аймақтарында қалыптасқан дәстүрлі көзқарас бойынша, егер жесір әйел үйленбесе және белгілі бір уақыт бойы жыныстық қатынастан бас тартса, ол "таза емес" және "қалтырап" жүреді деп есептеледі. Бұл жесірді тазалау салтын күшейтеді, онда үйленбеген жесірдің тазалану рәсімі ретінде жыныстық қатынасқа түсуі қажет, бұл оның енді тазаланғанын көршілерге көрсету үшін арнайы рәсіммен басталады. Үйленбеген жесірлерді әдетте колдовствомен айыптап, өлтіруге ұшырату мүмкіндігі жоғары. Ерте заманда (15-18 ғасырлар аралығында) Еуропа мен Солтүстік Америкадағы еуропалық колонияларда колдовствоға байланысты сот процестері жиі кездесетін. Бүгінде әлемнің кейбір аймақтарында (Сахарадан оңтүстік Африканың бір бөлігі, Солтүстік Үндістанның ауылдық жерлері және Папуа-Жаңа Гвинея сияқты) көптеген адамдар колдовствоға сенеді және колдовствомен айыпталған әйелдер қатыгез зорлық-зомбылыққа ұшырайды.
Бала өлтіру және тастап кету
Көптеген қоғамдарда ұл балаларды артық көру кең таралған, және оның шектен шығуы қыздарды қабылдамауға әкелуі мүмкін. Әйелдердің жынысын таңдап аборт жасау, медициналық технологияға қол жеткізе алатын жоғары табыслы топтарда көбірек кездеседі. Туғаннан кейін, қыздарға қарағанда ұл балаларға көбірек көңіл бөлу және ресурстарды жұмсау кейбір елдерде ұл балалардың қыз балалардан көп болуына себеп болуы мүмкін. Қытайдағы «Бір бала» саясаты жыныс таңдап аборт жасауды күшейтті және тең емес жыныс арақатынасына үлкен үлес қосты. "The Dying Rooms" – 1995 жылғы қытай мемлекеттік жетімдер үйлері туралы телефильм. Фильмде ата-аналардың жаңа туған қыздарын жетімдер үйіне тастап кететіні және қызметкерлердің балаларды шөлден немесе аштықтан өлуге бөлмелерде қалдыратыны көрсетілген. Ұл балаға басымдық берудің тағы бір көрінісі – қыз бала туған аналарға жасалатын зорлық-зомбылық.
Жыныстық мүшелері
Әйел жыныстық мүшелерін қию (FGM) – Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) анықтамасы бойынша, "медициналық себептерден басқа, әйел жыныстық мүшелерінің сыртқы бөлігінің толық немесе жартылай алынып тасталуы, немесе әйел жыныстық мүшелеріне келтірілетін басқа да зақымдарды қамтитын барлық процедуралар". ДДҰ былай мәлімдейді: "Бұл процедура қыздар мен әйелдердің денсаулығына ешқандай пайда әкелмейді" және "Процедуралар салдарынан қатты қан кету, зәр шығаруда қиындықтар, содан кейін кисталар, инфекциялар, бедеулік және босану кезіндегі асқынулар туындауы мүмкін, бұл жаңа туған нәрестелердің өліміне әкелу қаупін арттырады". Глобализация мен иммиграцияның нәтижесінде, әйел жыныстық мүшелерін қию Африка мен Таяу Шығыстан тысқары, Австралия, Бельгия, Канада, Франция, Жаңа Зеландия, АҚШ және Ұлыбритания сияқты елдерге таралуда. Бүгінде бұл практика дамып келе жатқан елдермен байланысты болғанымен, 1970 жылға дейін Батыс әлемінің кейбір аймақтарында да кең таралған. АҚШ-та FGM 19 және 20 ғасырлардың көп бөлігінде стандартты медициналық процедура саналды. Дәрігерлер истерия, депрессия, нимфомания және фригидтілік сияқты түрлі диагноздарды емдеу үшін әртүрлі деңгейдегі инвазивті операциялар жасады. АҚШ-та FGM-нің медициналықтандырылуы осы практикалардың 20 ғасырдың екінші жартысына дейін жалғасуына мүмкіндік берді, ал кейбір процедуралар 1977 жылға дейін Blue Cross Blue Shield Insurance компаниясымен қамтылды. Стамбул конвенциясы әйел жыныстық мүшелерін қиюға тыйым салады (38-бап). Кіші жыныс еріндерін созу, сонымен қатар кіші жыныс еріндерін ұзарту немесе тартып созу деп те аталады, бұл кіші жыныс еріндерін (әйел жыныстық мүшелерінің ішкі еріндері) қолмен манипуляциялау (тарту) немесе физикалық құралдар (мысалы, салмақтар) арқылы ұзарту амалы болып табылады. Бұл көбінесе үлкен әйелдер қыздарға жасайды.
Аяқ
Аяқ байлау – Қытайда қыздардың аяқтарын кішірейтетін дәстүрлі әдет. Ол қалаулы болып есептелген және осы арқылы қыздың жоғары мәртебелі үйлену мүмкіндігі артатын.
Қуғын-сүргін
Кейбір елдерде, әсіресе Мавританияда, жас қыздарды күштеп семіру арқылы некеге дайындайды, себебі семіздік қалаулы саналады. Бұл күштеп тамақтандыру әдісі леблу немесе гаваж деп аталады. Бұл практика 11 ғасырға дейін барады және 2008 жылы елді әскери хунта басып алғаннан кейін қайта жандануы туралы хабарлар тарады.
Құрмет үшін жасалатын қылмыстар
Абырой үшін жасалатын қылмыстар – әлемнің кейбір аймақтарында әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтың кең таралған түрі. Абырой үшін кісі өлтіруді отбасы мүшелері (әдетте күйеулер, әкелер, ағалар немесе інілер) жасады, олар отбасының абыройын түсірді деп санайтын әйелдерге қарсы. Абыройсыз әйелдің өлімі абыройды қайта қалпына келтіреді деп есептеледі. Бұл кісі өлтірулер – тайпалық дәстүр-салтаннан бастау алған дәстүрлі амал, онда әйелге қатысты айыптау отбасының атын жоққа шығаруға жеткілікті. Әйелдер келесі себептермен өлтіріледі: жоспарланған некеге келіспеу, туыстары бекітпеген қарым-қатынаста болу, некеден кетуге тырысу, некеден тыс жыныстық қатынас, зорлау құрбаны болу, лайықты емес деп саналатын киім кию және тағы да басқа. Әйелдердің тазалығына жоғары мән беріліп, неке алдында міндетті саналатын мәдениеттерде, кейбір жағдайларда зорлау құрбандары абырой үшін өлтіріледі. Жәбірленушілерді отбасылары, отбасының "абыройын" қалпына келтіру үшін зорлаушымен некеге тұруға мәжбүрлеуі мүмкін. Ливанда 2016 жылдың желтоқсанында "Ливан зорлау заңына қарсы науқан" 522-бапты жою мақсатымен басталды, бұл бап зорлаушыға құрбанына үйлену арқылы түрмеден босануға мүмкіндік беретін. Италияда 1981 жылға дейін Қылмыстық кодекс абыройға байланысты әйелді немесе оның сексуалдық серігін өлтіру жағдайында жазаны жеңілдететін жағдайларды қарастырды. Абырой үшін кісі өлтіру Ауғанстан, Египет, Ирак, Иордания, Ливан, Ливия, Марокко, Пәкістан, Сауд Арабиясы, Сирия, Түркия және Йемен сияқты елдерде кең таралған. Абырой үшін жасалатын қылмыстар Еуропа, АҚШ және Канададағы иммигранттар қауымдастықтарында да орын алады. Абырой үшін жасалатын қылмыстар көбінесе Таяу Шығыс және Оңтүстік Азиямен байланысты болғанымен, олар әлемнің басқа аймақтарында да кездеседі. Үндістанда абырой үшін кісі өлтіру елдің солтүстік аймақтарында, әсіресе Пенджаб, Харьяна, Бихар, Уттар-Прадеш, Раджастан, Джхаркханд, Химачал-Прадеш және Мадхья-Прадеш штаттарында болады. Түркияда Оңтүстік-Шығыс Анатолияда абырой үшін кісі өлтірулер маңызды мәселе болып табылады.
Жүктілікке байланысты зорлық-зомбылық
Акушерлік зорлық-зомбылық – босану және туу процесінде физикалық немесе психологиялық зорлық-зомбылыққа жататын әрекеттер. Көбінесе жүкті әйелге оның келісімінсіз жасалатын хирургиялық араласуды қабылдауға мәжбүрлеу орын алады. Мұндай жағдайларда "ер күйеуінің тігісі" деп аталатын, әйелдің кіндігінен кейін жамбас аймағын қалпына келтіру үшін қажеттіден артық тігістер салу арқылы, қынаптың ашылуын тарылтып, ер адамның жыныстық қанағаттануын арттыруға бағытталған шара қолданылуы мүмкін. Латын Америкасының бірнеше елі акушерлік зорлық-зомбылыққа қарсы заңдар қабылдаған. Репродуктивтік мәжбүрлеу – репродуктивтік денсаулыққа қатысты шешімдер қабылдауға кедергі келтіретін әрекеттердің жиынтығы. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) мәлімдемесіне сәйкес, "денсаулық сақтау орталарындағы дискриминация түрлі формада көрінеді және көбінесе басқаларға қолжетімді денсаулық сақтау қызметтерінен жеке адамдарды немесе топтарды шеттету арқылы білінеді. Бұған әйелдер сияқты нақты топтарға ғана қажетті қызметтерден бас тарту да жатады."
Етеккірге қатысты шектеулер
Кейбір мәдениеттерде әйелдер менструация кезінде әлеуметтік оқшаулануға мәжбүр болады. Мысалы, Непалдың кейбір аймақтарында олар сарайларда тұруға мәжбүр, еркектерге тиюге, тіпті өз үйлерінің ауласына кіруге тыйым салынады және сүт, йогурт, май, ет және басқа да көптеген тағамдарды жеуге рұхсат етілмейді, себебі олар оларды ластайды деп қорқады. Аштықтан, жаман ауа-райынан немесе жылан шағуынан осы кезеңде әйелдер қаза болыпты. Заңмен немесе дәстүрмен әйелдердің қоғамдық жерлерде болуына шектеу қойылған мәдениеттерде, мұндай шектеулерді бұзған әйелдер көбінесе зорлық-зомбылыққа ұшырайды.
Қатаң жүктілік
Қатаң жүктілік – әйелді немесе қызды жүкті болуға мәжбүрлеу амалы. Мұның жиі кездесетін себебі – күштеп некелеу, оның ішінде келін соғу арқылы некеге тұру. Бұл құлдарды көбейту бағдарламасының бір бөлігі ретінде де қолданылған (АҚШ-тағы құлдарды көбейту туралы қараңыз). 20-шы ғасырда халықты көбейту мақсатымен кейбір авторитарлық үкіметтер, әсіресе Камбоджадағы Қызыл кхмерлер режимі кезінде, адамдарды некеге тұруға жүйелі түрде мәжбүрледі, оларға бала тууға бұйрық берді, халықты көбейту және революцияны жалғастыру үшін. Жүктілікті күштеп жалғастыру мәселесі (яғни әйелге қауіпсіз және заңды түрде аборт жасаудан бас тарту) кейбір ұйымдар тарапынан әйелдер құқықтарын бұзушылық ретінде қарастырылады. Мысалы, Әйелдерге қатысты кемсітушілікті жою комитеті абортты қылмыстық қылмыс деп санауды "әйелдердің жыныстық және репродуктивті денсаулығы мен құқықтарын бұзу" және "жыныстық негіздегі зорлық-зомбылықтың" бір түрі деп есептейді. Сонымен қатар, Латын Америкасының кейбір аймақтарында абортқа қатысты өте қатаң заңдар бар, жүкті әйелдер түсік тастаған жағдайда немесе өлі туған бала болғанда немесе жүктілікпен байланысты басқа да проблемалар туындағанда билік органдарының тергеуінен қорқу себепті медициналық көмекке жүгінуден қашады. Мұндай әйелдерді сотқа тарту Эл-Сальвадор сияқты елдерде жиі кездеседі.
Мәжбүрлеп стерилизациялау және мәжбүрлеп түсік жасату
Мәжбүрлеп ұрықтандыру және мәжбүрлеп түсік жасату жыныстық негіздес зорлық-зомбылықтың түрлері болып саналады. Стамбул конвенциясы мәжбүрлі аборт пен мәжбүрлі стерилизацияға тыйым салады (39-бап). Әйелдерге қатысты барлық түрдегі кемсітушіліктерді жою туралы конвенцияға сәйкес, барлық "әйелдер балаларының санын және арақашықтығын еркін және жауапкершілікпен шешуге, сондай-ақ осы құқықтарды іске асыруға мүмкіндік беретін ақпарат, білім және құралдарға қол жеткізу құқығына ие". Зерттеулер көрсеткендей, мәжбүрлі стерилизация көбінесе әлеуметтік және саяси тұрғыдан осал топтарды – мысалы, нәсілдік және этникалық азшылықтарды, кедейлерді және халықтың ішкі топтарын нысаналайды. АҚШ-та мәжбүрлі стерилизация тарихы евгеника мен расизмнің салдарымен байланысты. Америкада тұратын жергілікті американдықтар, мексикалық американдықтар, африкалық американдықтар және Пуэрто-Риколық американдық әйелдер стерилизация бағдарламаларына мәжбүрленді, олардың ішінде жергілікті американдықтар мен африкалық американдықтар ерекше мақсатқа ие болды. Еуропада Чехия мен Словакияға қарсы бірнеше сот процестері мен айыптаулар болды, олар рома әйелдерін жеткілікті ақпаратсыз және күту мерзімінсіз стерильдегені туралы. Осыған жауап ретінде екі ел де міндетті түрде жеті күндік күту мерзімін және жазбаша келісімді енгізді. Словакия Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сотта рома әйелдерін мәжбүрлеп стерильдеу мәселесі бойынша бірнеше рет айыпталып отыр (V. C. vs. Словакия, N. B. vs. Словакия және I. G. және басқалар vs. Словакия). Перуде 1995 жылы Альберто Фухимори кедей және халықтың ішкі топтарындағы әйелдерге бағытталған отбасылық жоспарлау бағдарламасын іске қосты. Барлығы 215 000-нан астам әйел стерильденді, олардың 200 000-нан астамы мәжбүрлі түрде жасалғаны күдіктелді. 2002 жылы Денсаулық сақтау министрі Фернандо Карбоне үкіметтің бұрмаланған ақпарат бергенін, азық-түлікпен ынталандырғанын және ата-аналарға қосымша балалары болса айыппұл салынатынын мойындады. Процедуралардың салдарынан денсаулыққа зиян келтірілгені де анықталды, олардың жартысынан азы дұрыс анестезия қолданды. Қытайдағы бір бала саясаты мәжбүрлі аборттар мен мәжбүрлі стерилизацияны қамтыды. Өзбекстанда да мәжбүрлі стерилизация тәжірибесі бар.
Киім
1981 жылдан бері Иранда Ислам революциясынан кейін барлық әйелдер қалың киім және бас киім киюге міндетті. 1983 жылы Ислам кеңестік мәжілісі қоғамдық жерде шашын жаппайтын әйелдерге 74 қамшы салынды деген жаза тағайындады. 1995 жылдан бастап, хиджапсыз әйелдер 60 күнге дейін түрмеге қамалуы мүмкін. Ирандағы міндетті хиджапқа қарсы наразылықтар 2022 жылдың қыркүйегіндегі ирандық наразылықтарға дейін жалғасты, бұл наразылықтар Махса Аминидің "дұрыс емес хиджап" кигені үшін полициямен өлтірілгеніне жауап ретінде басталды. Сауд Арабиясында 1979 жылы Ұлы мешіттің басылуынан кейін әйелдерге қоғамдық жерде жамылу міндетті болды, бірақ 2018 жылдан бері бұл талап жойылды. Ауғанстанда 2022 жылдың мамырынан бері әйелдер хиджап киюге және беттерін жабуға міндетті. Хиджап Австрия, Югославия, Косово, Қазақстан, КСРО және Тунис сияқты елдерде тыйым салынды. 1936 жылдың 8 қаңтарында Реза Шах барлық жамылғыларды тыйым салатын «Кешф-и хиджаб» жарлығын шығарды.
Еркін жүріп-тұру
Әлемнің көптеген аймақтарында әйелдердің қозғалыс еркіндігіне қатаң шектеулер қойылады. Қозғалыс еркіндігі – халықаралық құжаттармен, оның ішінде CEDAW-дың 15-бабының 4-тармағымен мойындалған негізгі құқық. Дегенмен, кейбір елдерде әйелдерге еркек қамқоршысының (туысы немесе күйеуі) қатысуынсыз үйден шығуға заңмен рұқсат берілмейді. 2018 жылдың маусымына дейін Сауд Арабиясы әйелдерге автокөлікті жүргізуге тыйым салған әлемдегі жалғыз ел болатын.
Жыныстық қатынас
Некеден тыс жыныстық қатынас және адалдықты бұзу сияқты жыныстық қылмыстар көбінесе әйелдерге қарсы қолданылады, ал жазасы көбінесе таспен атқылау және қамшылау болып табылады. Мұндай жағдайлар Иран, Сауд Арабиясы, Судан, Пәкістан, Йемен, Біріккен Араб Әмірліктері және Нигерияның кейбір аймақтарында кездеседі. Бұдан бөлек, бұл жыныстық зорлық-зомбылық құрбандарын қылмыл туралы хабарлаудан тайдырады, себебі құрбандардың өзі де жазалануы мүмкін (егер олар өздерінің кінәсін дәлелдей алмаса, егер олар туыс емес ер адаммен бірге болған деп табылса, немесе зорлау кезінде үйленбеген және бойжеткен қыздар болса). Тағы бір мәселе – репродуктивтік және жыныстық денсаулыққа қатысты медициналық көмекке қол жеткізуден бас тарту жиі болады. Кейде әйелдер полицияға хабарланудан немесе некеге дейін жыныстық қатынасқа түскені үшін немесе жыныстық зорлық-зомбылық құрбаны болғаны үшін отбасылық зорлық-зомбылыққа ұшырармын деген қорқыныштан медициналық көмекке жүгінуден жаңылғандықтан, медициналық жүйеден бас тартады.
Саясат
Саясатта әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық (СЖЗЗБ) – әйел саясаткерлерге қатысты олардың жынысына байланысты физикалық, эмоционалдық немесе психологиялық зорлық-зомбылық актісі немесе қаупі, көбінесе құрбандар мен басқа да әйел саясаткерлерді саяси процеске қатысудан қайтармақ ниетпен жасалады. СЖЗЗБ гендерлік саясаттану және феминистік саяси теория салаларындағы зерттеулерде маңыздылыққа ие болып келеді. Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтан бөлек жеке санатты құрудың басты себебі – саясатта жұмыс істейтін немесе саяси мансапты көздейтін әйелдерге кедергі келтіретін факторларды назар аудару. СЖЗЗБ әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтан үш маңызды тұрғыдан ерекшеленеді: құрбандар олардың жынысы үшін нысанаға алынады; зорлық-зомбылықтың өзі гендерлік сипатта болуы мүмкін (мысалы, сексизм, жыныстық зорлық-зомбылық); басты мақсат – әйелдерді саясатқа қатысудан тоқтату (дауыс беру, сайлауға түсу, үгіт жүргізу және т.б. кіреді). Сондай-ақ, саяси мақсаттарға жету үшін күш қолдану немесе күшпен қорқыту арқылы анықталатын және барлық саясаткерлерге қатысты болатын саяси зорлық-зомбылықтан СЖЗЗБ-ді ажырату маңызды. Ұлттық парламенттерде әйелдердің өкілдігі 1995 жылы 11%-дан 2023 жылы 26,5%-ға дейін өскенімен, мемлекеттік саясатта ерлер мен әйелдер арасындағы өкілдік теңсіздігі әлі де зор. Әйелдердің үкіметке қатысуын кеңейту көптеген ел үшін маңызды мақсат, себебі әйел саясаткерлер гендерлік зорлық-зомбылықты жою, аналық демалыс және бала күтімі, зейнетақы, гендерлік теңдік заңдары, сайлау реформасы сияқты мәселелерді көтеріп, жаңа перспективалар ұсына отырып, құнды үлес қосады. Көбінесе мұндай қылмыстың себебі гендерлік қылмыс ретінде тіркелмейді. Бұл гендерлік зорлық-зомбылық пен саяси зорлық-зомбылық арасындағы байланысты анықтауды қиындатады. Көптеген елдерде сайлау саясаты дәстүрлі түрде еркектердің саласы саналады. Ерлер басымдығын көрсететін саяси тарихтың салдарынан кейбір еркек саясаткерлер саясатқа қатысуға өздерінің құқығы бар екенін, ал әйелдердің қатысуы әлеуметтік тәртіпке қауіп төндіреді деп есептейді. Сондықтан биліктегі әйелдер өздерінің әріптестеріне қарағанда қауіп-қатерге ұшырап, зорлық-зомбылыққа бейім. Социология профессоры Мари Э. Берри былай деп жазған: «Әйелдер осы орындарға үміткер болуға оқытылып, ынталандырылғандықтан, олар еркек саясаткерлер өздеріне тиесілі деп санайтын билікті (және ресурстарды) алу қаупіне ұшырайды, бұл оларды зорлық-зомбылық пен науқандарының тиімділігін шектеуге бағытталған басқа да әрекеттерге әкеледі». Әйелдерге қарсы сайлау зорлық-зомбылығының 48%-ы олардың жақтастарына қарсы бағытталған, себебі осы процеске көптеген адамдар қатысады. Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтың 9%-ы кандидаттарға, ал 22%-ы әйел сайлаушыларға бағытталған. Бұл саясатта тікелей қатысатын әйелдер физикалық немесе эмоционалдық зорлық-зомбылыққа ұшырау ықтималдығы жоғары екенін білдіреді. Әйел саясаткерлерге қатысты зорлық-зомбылық жағдайында жас әйелдер және нәсілдік және этникалық азшылықтарға жататын әйелдер көбірек зиян көреді. Сондай-ақ, феминистік көзқарасты ашық білдіретін және оған сәйкес әрекет ететін саясаткер әйелдер де құрбан болу ықтималдығы жоғары. Физикалық зорлық-зомбылық ең оңай анықталатын түрі болғанымен, ол ең аз таралған түрі болып табылады. Крук саясатта әйелдерге қарсы семиотикалық зорлық-зомбылық екі байланысты жолмен жүзеге асырылады деп санайды: әйелдерді көрінбейтін ету және әйелдерді қабілетсіз ету. Әйелдерді саяси сферадан символдық түрде алып тастау арқылы семиотикалық зорлық-зомбылық оларды көрінбейтін етеді. Мысалға, саяси әйелдер туралы сөйлегенде және оларға сөйлегенде еркек грамматикасын қолдану, әйел саясаткерлерді сөзін кесу және БАҚ-та оларды бейнелемеу. Стереотиптік әйелдік қасиеттер (мысалы, жылы, мейірімді, мойынсұнушы) мен жақсы басшыларға жатқызылатын қасиеттер (мысалы, күшті, беделді, сенімді) арасындағы рөлдік қайшылықты атап өту арқылы семиотикалық зорлық-зомбылық әйелдердің саяси актер болуға қабілетсіз екенін көрсетеді.
Спорт
Спортпен байланысты әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық – "спортшы ерлер, спорт және спорттық іс-шаралардың ерлер жанкүйерлері немесе тұтынушылары, сондай-ақ әйел спортшылардың жаттықтырушылары жасаған" кез келген физикалық, сексуалдық, психикалық әрекеттер. Құжатталған есептер мен әдебиеттер заманауи спорт пен әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық арасындағы айқын байланысты көрсетеді. 2010 жылғы әлем чемпионаты, Олимпиада және Достастық ойындары сияқты іс-шаралар "спорттық жарыстарды тамашалау мен отбасылық зорлық-зомбылық арасындағы байланысты, сондай-ақ полиция, билік органдары мен қызметтердің спорттық іс-шараларды жоспарлау кезінде бұл туралы хабардар болу қажеттігін көрсетті". Зерттеулер көрсеткендей, спортшылардың әйелдерге қатысты сексуалдық шабуыл жасау қаупі орташа студентке қарағанда жоғары. Колледж шабуылдарының үштен бірін спортшылар жасағаны хабарланды. Сауалнамалар көрсеткендей, колледж студенттерінің 3,3% құрайтын еркек спортшылар хабарланған сексуалдық шабуылдардың 19% және отбасылық зорлық-зомбылықтың 35% жасады. Бұл статистиканы қоршап тұрған теориялар студент-спортшының бейімделуінен бастап, команда ішінде әйелдерге қатысты денсаусыздандыратын көзқарасқа дейін жетеді. Карри былай деді: "Олардың киім ауыстыратын бөлмедегі әңгімелері әйелдерді көбінесе объектілер ретінде қарастырып, әйелдерге қатысты сексистік көзқарасты ынталандырды және оның ең нашар түрінде зорлау мәдениетін насихаттады". Әйел спорт журналистері (колледж және кәсіби) ойыншылардың пікірлерін көбінесе елемейтіндіктерін айтты, бұл одан әрі объектілеуге әкелді. Зорлық-зомбылыққа қарсы ұлттық коалиция сияқты басқа да ұйымдар құрбандарға қолдау көрсету үшін құрылды, олардың миссиялық мәлімдемесінде былай делінген: "NCAVA спортшылардың оң көшбасшылық әлеуетін мойындайтын және дамытатын алдын алу шараларын іске асыру арқылы спортшылардың зорлық-зомбылығын жою үшін жұмыс істейді. Зорлық-зомбылықты жою үшін NCAVA спортшылардың зорлық-зомбылығынан зардап шеккен адамдарды қолдау, білім беру және кеңес беру сияқты кешенді қызметтер арқылы күшейтуге арналған".
Әскери
1995 жылы әскери қызметтен қайтқан әйелдер арасында жүргізілген зерттеуде 90 пайызы жыныстық қанауға ұшырағаны анықталды. 2003 жылғы сауалнамада әскери қызметте болған әйелдердің 30 пайызы зорлыққа ұшырағанын мәлімдеді. 2004 жылы посттравматикалық стресс синдромымен күресіп, көмек сұраған ардагерлер арасындағы зерттеуде әйелдердің 71 пайызы әскери қызметте сексуалдық шабуылға немесе зорлыққа ұшырағанын айтты. 2021 жылы The New York Times газеті әскери қызметтегі әйелдердің шамамен төрттен бірі сексуалдық шабуылға ұшырағанын хабарлады. 2023 жылдың соңына дейін осы хабарламалар әскери қызметкердің басшылық тізбегі арқылы қарастырылып келді, көптеген әйелдер өз шағымдарына қанағаттандырылмағанын, немесе кәсіби жазаға, жазалауға немесе басқа да жамандыққа ұшырағанын хабарлады. Бірақ 2023 жылдың желтоқсанынан бастап сексуалдық шабуыл туралы хабарламалар басшылық тізбегінен тыс қарастырылуда, бұл тергеу процесіндегі жасайтындықты азайтуға көмектеседі деп үміттеніледі.
Кибербуллинг
Кибербуллинг – электрондық байланыс түрлерін пайдаланып қорқытудың бір түрі. 21-ғасырда кибербуллинг, әсіресе Батыс елдерінің жасөспірімдері арасында кеңінен таралды. Біріккен Ұлттар Ұйымының 2015 жылғы Жолақты кең байланыс жөніндегі комиссиясының хабарлауынша, әйелдердің шамамен 75%-ы онлайн зорлық-зомбылыққа және қорқытуларға тап болған. Онлайн кеңістікте әйелдерге қарсы жеккөрушілік сөздер жиі кездеседі, гендерлік шабуылдарға байланысты қоғамдық пікірталастар күрт өсті, бұл Facebook және Twitter сияқты әлеуметтік желілерде саясатты өзгертуге және тиімді жауап беруге шақыруға әкелді. Кейбір мамандар гендерлік сипаттағы онлайн шабуылдарға, жалпы жеккөрушілік сөздерге қарағанда, ерекше назар аудару қажет деп санайды. Зорлық-зомбылық жасаушылар жеке адамдарды қорлау, олардың мансабын, беделін және қарым-қатынастарын жою, тіпті оларды өзіне-өзі қол жұмсауға итермелеу немесе "отбасының абыройын даққандық үшін, жыныстық қатынасқа түсуге рұқсат етілмейтін қоғамдарда "намыс" атымен зорлық-зомбылық жасауға" мүмкіндіктерді жылдам анықтады. Amnesty International ұйымы 2018 жылы 8 елде жүргізген сауалнама бойынша, әйелдердің 23%-ы онлайн зорлық-зомбылық пен мазақтауға ұшыраған. Бұл жағдайлар көбінесе сексистік немесе әйелдерге қарсы жеккөрушілік сипатта болады және тікелей немесе жанама физикалық немесе жыныстық зорлық-зомбылықпен, жеке тұлғалық қасиеттеріне шабуыл жасаумен және жеке өмірге араласумен байланысты. Human Rights Watch мәліметінше, 2019 жылы онлайн жыныстық зорлық-зомбылықтан зардап шеккендердің 90%-ы әйелдер мен қыздар болды. Көрнекті және танымал лауазымдардағы әйел журналистерге көбінесе күшті зорлық-зомбылық көрсетіледі. 901 журналист арасында жүргізілген сауалнамада, олардың шамамен үштен екісі (73%) онлайн зорлық-зомбылыққа тап болғанын айтты. The Guardian газеті мақалаларға жазылған пікірлерді қарастырған тағы бір зерттеуінде, әйел жазушылар ерлерге қарағанда 4 есе көп мазақтауға ұшыраған. Бұл үрдіс географиялық тұрғыдан тұрақты, мысалы, Нидерландыда 2022 жылы сауалнамаға қатысқан 300 әйел журналисттің 82%-ы онлайн зорлық-зомбылыққа тап болғанын мәлімдеді.
Жасалма интеллект
Жасанды интеллект шабуылдаушылардың санын арттыруға, тұрақты және автоматтандырылған шабуылдар жасауға, сондай-ақ әртүрлі «дауыстармен» өте сенімді жазылған жазбалар, мәтіндер мен электрондық хаттар сияқты мазмұнның пайда болуына әкелуі мүмкін. Бұл жеккөру сөздері, киберқорлық, бұрмаланған ақпарат және жеке тұлғаны қолдану сияқты қазіргі зиянды әрекеттерді – олар технология арқылы туындайтын гендерлік зорлық-зомбылықтың ең көп таралған бес түріне жатады – одан да кеңірек таратуға және қауіпті етуге мүмкіндік береді. Көп жылдық адвокация мен көптеген феминистік ұйымдардың қатысуына қарамастан, әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық әлі де «әлемдегі адам құқықтарының ең кең таралған бұзушылықтарының бірі» болып қалуда. Көптеген әйелдер осы зорлық-зомбылық қорқынышынан қорқады, бұл олардың өміріне әсер етеді және адам құқықтарын жүзеге асыруына кедергі келтіреді; мысалы, олар өз қоғамдарының әлеуметтік, экономикалық және саяси дамуына үлес қосудан сескенеді. Маңыздысы, әлеуметтік жіктелу мәселесінен басқа, гендерлік зорлық-зомбылық денсаулық сақтау саласының тікелей назарына тиесілі денсаулық мәселелеріне де қатысты болуы мүмкін. Мысалы, ЖИТС сияқты денсаулық мәселесі де зорлық-зомбылыққа себеп болуы мүмкін. ЖИТС жұқтырған әйелдер де зорлық-зомбылықтың құрбаны болып табылады.
таралуы мен таралуы
БҰҰ мәліметінше, "әлемнің ешбір аймағында, ешбір елінде және ешбір мәдениетінде әйелдердің зорлық-зомбылықтан құтылуы қамтамасыз етілмеген". 2002 жылы жасалған зерттеуде әлемдегі әрбір бес әйелдің кем дегенде біреуі өмірінде бір рет ер адамнан физикалық немесе сексуалдық зорлық-зомбылыққа ұшырағаны, ал "сексуалдық негіздегі зорлық-зомбылық 15-44 жас аралығындағы әйелдер арасында өлім-жітім мен денсаулыққа келетін зиян жағынан қатерлі ісіктермен тең, тіпті қаншалықты зиянды екені жол апаттары мен безгекке қарағанда жоғары" деп есептелді. 2007 жылы Ұлттық Әділет Институты жүргізген сауалнамада колледж студенттерінің 19,0%-ы және колледж студенттерінің 6,1%-ы колледжге түскеннен кейін сексуалдық шабуылға немесе сексуалдық шабуылға талпыныс жасауға ұшырағаны анықталды. 2017 жылы Пенсильвания университетінің құқық журналында Д. Тюркхаймер зорлау туралы айыптауларға қатысты зерттеулерді қарап, зорлау құрбандарының сенімділігіне қатысты мәселелерді және оның жалған айыптаулармен байланысын талқылады. Ол Ауруларды бақылау және алдын алу орталығының ұлттық сауалнама деректеріне сілтеме жасады, онда әрбір бес әйелдің біреуі (және әр 71 ер адамның біреуі) өмірінде бір рет зорлық-зомбылыққа ұшырайды. Зорлаудың кең таралғанына және жалған айыптаулардың сирек кездесетініне қарамастан, Тюркхаймер құқық қорғау органдарының қызметкерлерінің зорлау туралы айыптауларға көбінесе күмәнді қарауы туралы хабарлады. Бұл анықталған көзқарас тергеудің нашарлауына және қылмыстық сот жүйесінде басқа қылмыстармен салыстырғанда дұрыс емес нәтижелерге әкеледі. Тюркхаймер әйелдердің сот жүйесінің барлық кезеңдерінде, соның ішінде полиция, қазылар алқасы, судьялар және прокурорлар тарапынан "сенімсіздікке" ұшырағанын айтады. Бұл сенімсіздік, әсіресе, құрбан мен күдікті таныс болған жағдайларда күшейеді, ал зорлаудың көп бөлігі осы санатқа жатады. АҚШ Әділет министрлігінің 2005-2007 жылдар аралығындағы есебінде есірткі, алкоголь немесе басқа себептерден қанағаттандырылмаған күйде зорланған құрбандардың шамамен 2%-ы полицияға хабарлаған, ал физикалық күшпен зорланғандардың 13%-ы хабарлаған. Бүгінгі таңда да әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықтың толық картинасын құруға кедергі келтіретін сенімді және үздіксіз деректердің жетіспеушілігі кеңінен мойындалған. Зорлық-зомбылық көбінесе мемлекет тарапынан жасалады, мысалы, 1990 жылдардағы Перудегі жағдай. Президент Альберто Фухимори мәжбүрлі стерилизация бағдарламасының нәтижесінде геноцид және адамзатқа қарсы қылмыс жасады деп айыпталды. Фухимори 1995 жылы "халық денсаулығын жақсарту жоспары" деген желеумен аборигендерге (негізінен кечуа және аймара тайпаларына) қарсы бағдарламаны енгізді. Көптеген елдерде абориген әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық деңгейі абориген емес әйелдерге қарағанда жоғары. Бұл Латын Америкасындағы зорлық-зомбылықтың ең жоғары деңгейін көрсететін Боливияны және аборигендерден басқа әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық төмендеп келе жатқан Канаданы қамтиды. АҚШ-та америкалық үнді әйелдері басқа демографиялық топтарға қарағанда зорлық-зомбылыққа екі есе көп ұшырайды, ал 2015 жылы АҚШ халқының 0,7%-ын құрайды. Зорлық-зомбылықтың осы деңгейде болуының себептері көп, соның ішінде тайпалардың резервацияда өздері соттауға заңдық мүмкіндігінің тарихи шектеулері де бар. 2013 жылы әйелдерге қарсы зорлық-зомбылыққа қатысты федералды заң қайта бекітілді, бұл тайпаларға резервациядағы үнді және үнді емес қылмыскерлерді қамтитын ауыр қылмысты үй ішіндегі зорлық-зомбылықты тергеу және соттау құқығын алғаш рет берді, өйткені үнділердің 26%-ы резервацияларда тұрады. 2019 жылы Демократтар палатасы 2019 жылғы әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықты қайта бекіту туралы заңды қабылдады, бұл тайпалардың соттау құқығын одан әрі кеңейтті. Алайда, Республикалық Сенатта оның ісі тоқтап қалды.
Көшіп келушілер мен босқындар
Көшіп келген және босқын әйелдер жиі зорлық-зомбылыққа ұшырайды, жеке өмірде (әріптестері мен басқа да отбасы мүшелері тарапынан) және қоғамдық өмірде (полиция және басқа да билік органдары тарапынан). Бұл әйелдер көбінесе осал жағдайда болады: олар өздері орналасқан елдің тілін білмейді, оның заңдарын білмейді, және кейде олар заң бойынша, егер билік органдарымен байланысқа түсе қалса, депортациялануы мүмкін. Өз елдеріндегі қарулы қақтығыстардан қорғаныш іздеген әйелдер көбінесе мақсатты елге бара жатқанда немесе келген кезде одан да көп зорлық-зомбылыққа ұшырайды. Босқын әйелдер сапар ұйымдастырушыларынан да, ұстау орындарындағы күзетшілерден де зорлық-зомбылық көреді. Сапар ұйымдастырушылары олардың өтуі үшін ақша талап етіп зорлайды, ал күзетшілер босқындық ісін тездету үшін сексуалдық зорлыққа ұшыратады. Бұл әйелдер өз елдерінде соғыстар мен саяси тұрақсыздықтан бұрыннан көп қиындықтарды бастан өткерген, енді бостандық іздеуде түрлі жыныстық негіздегі зорлық-зомбылыққа тап болып жатыр.
Транссексуал әйелдер
Транссексуал әйелдер, әсіресе түсті терілі транссексуал әйелдер, циссексуал әйелдерге қарағанда зорлық-зомбылыққа ұшырау қаупі жоғары. Транс әйелдер көбінесе жақын серіктестен зорлық-зомбылық көреді, бір зерттеуде транс адамдардың 31,1%-ы осыған ұшырайды, ал тағы бір зерттеуде транс әйелдердің жартысы осыны бастан өткізеді. Транс әйелдер полиция тарапынан да зорлық-зомбылыққа жиі ұшырайды, ал транс сексуалды жыныс жұмыскерлері клиенттерден зорлық-зомбылыққа ұшырау мүмкіндігі жоғары. Зорлық-зомбылықтан аман қалған транс әйелдерге отбасылық зорлық-зомбылықтан қорғау орталықтарын табу қиын болуы мүмкін, себебі кейбір орталықтар оларды қабылдамайды. 2018 жылы АҚШ-та жиырмадан астам трансгендер адам зорлықпен өлтірілді, олардың көпшілігі түсті терілі әйелдер болды.
Негізгі деректер
Активизм – бұл "көзге түсетін, тікелей және белсенді әрекеттер доктринасы немесе тәжірибесі, әсіресе даулы мәселенің бір жағын қолдау немесе оған қарсы тұру мақсатында". Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылыққа қарсы күрес аясындағы активизмнің мақсаттары – әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық мәселелерін қарастыру және оларға қоғам назарын аудару, сондай-ақ осы зорлық-зомбылықты алдын алу және жою шараларын іздеу және ұсыну. Көптеген ғылыми еңбектерде әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық адам құқықтарын бұзушылық ретінде және "қоғамдық денсаулық сақтау мәселесі" ретінде қарастырылады. Әйелдер қозғалысының алғашқы толқыны, яғни феминизмнің бірінші толқыны, АҚШ және Еуропада 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында пайда болды. Осы кезеңде феминистік қозғалыстар индустрияландыру мен либералды саясат аясында дамыды, бұл әйелдерге тең қол жеткізу және тең мүмкіндіктерді қамтамасыз етуге ұмтылған феминистік топтардың өсуіне ықпал етті. Бұл толқын әйелдер үшін "сайлау құқығы, тәуелсіздік, ұлттыққа қатысу құқығы, жұмыс және тең еңбекақы" үшін күрес кезеңі болды. Феминизмнің үшінші толқыны – жас феминистердің жетекшілігімен дамыған ең соңғы толқын. Олардың түсінігі мен контексі – жаһандану және оның нәтижесінде пайда болған технологиялық прогресс. Бұл толқын сонымен қатар коммунизмнің құлауымен байланысты өрбуді білдіреді.
Дегенмен, әйелдерге қарсы зорлық-зомбылыққа қарсы қозғалыс 1970 жылдары басталды, онда бірқатар феминистік қозғалыстар зорлық-зомбылық мәселесін феминистік дискурске енгізе бастады. Көптеген басқа да ұйымдар ұлттық және халықаралық деңгейде мемлекеттік шенеуніктер мен делегаттарды лоббилеу арқылы әйелдердің жағдайын жақсартуға тырысты, сондай-ақ "гендерлік мәселелер" бойынша конференциялар өткізуді талап етті. Трансұлттық немесе аймақтық деңгейде зорлық-зомбылыққа қарсы қозғалыстар өздерінің мәдениеттері мен сенімдеріне сәйкес әртүрлі стратегияларды қолданады. Бұл деңгейдегі белсенділер қозғалысы "трансұлттық феминистік желілер" немесе TFN деп аталады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Тұрақты даму мақсатының 5-і – әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтың барлық түрлерін жоюға бағытталған жаһандық бастама. Соңғы жылдары әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық мәселесін халықаралық деңгейде конвенциялар арқылы немесе Еуропалық Одақта директивалар (сексуалдық қысымға қарсы директива, адам саудасына қарсы директива) арқылы қарастыруға бағытталған тенденция байқалады.
Екінші деңгейдегі жыныстық қатынас (SOSH)
Екінші деңгейдегі жыныстық қорлау (SOSH) – әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық (VAW) құрбандарына қолдау көрсетушілерге қатысты жасалатын қорлау. 2013 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясы әйелдердің адам құқықтарын қорғаушыларды қорғауға шақыратын алғашқы қаулыны қабылдады. Бұл қаулы мемлекеттерді әйелдердің адам құқықтарын қорғаушыларды қорғау үшін гендерлік тұрғыдан нақты заңдар мен саясаттарды қабылдауға, сондай-ақ осы шараларды жобалауға және іске асыруға қорғаушылардың өзінің қатысуын қамтамасыз етуге шақырады. Сондай-ақ қаулы мемлекеттерді БҰҰ-мен ынтымақтастық жасағандары үшін әйелдердің адам құқықтарын қорғаушыларды қудалаудан қорғауға және олардың халықаралық адам құқықтары органдарымен және механизмдерімен кедергісіз байланыс жасау мүмкіндігін қамтамасыз етуге шақырады.
Құқықтық орындау
Көбінесе зорлық-зомбылықты отбасы мүшелері жасайды, сондықтан әйелдер алдымен үкіметке үйдегі зорлық-зомбылықтан зардап шеккендерге баспана құруды сұрап үгіт-насихат жүргізді. 1979 жылы Пуэрто-Рикода құрылған Джулия Бургос есімді қорғалған үй Латын Америкасы мен Кариб бассейнінде "зорлық көріп қиналушы әйелдер" үшін алғашқы баспана болды. 2003 жылы аймақтағы 20 елдің 18-інде тұрмыстық немесе отбасылық зорлық-зомбылыққа қатысты заңдар болды, ал 11-інде жыныстық зорлық-зомбылық туралы заңдар қабылданды. Құрбандарды қорғауға бағытталған заңнамалық шараларға, мысалы, Колумбия, Сальвадор, Гватемала, Парагвай, Венесуэла, Түркия, АҚШ және көптеген Батыс Еуропа елдерінде кездесетін тыйым салу бұйрықтары жатуы мүмкін. Соттар заң бойынша (Германия, 2001) қылмыскерге жәбірленушілер баспана іздеуге мәжбүр болмас үшін үйден шығуға бұйрық беруге құқылы. 2000 жылы Пекин декларациясы мен іс-қимыл жоспарына қатысты қайта қараудан кейін елдер 2005 жылға дейін кемсітушілік заңнаманы жоюға шақырылды. Мысыр, мысалы, еркектерді зорлау айыбынан босататын заңды жойды. Дегенмен, зорлық-зомбылыққа қарсы заңнаманың мақсаты көбінесе отбасыларды біріктіру болып табылады, әйелдердің мүдделеріне қарамастан, бұл отбасылық зорлық-зомбылықты күшейтеді. Сотта іс жүргізудегі қиындықтар: дәлелдеу жүгі жәбірленушіге салынуы мүмкін. Мысалы, Филиппинде 1997 жылы заң өзгергенге дейін зорлау тазалыққа қарсы қылмыс ретінде сипатталды және пәктік сотта маңызды рөл атқарды. Бангладеш сияқты бірнеше елде әйелдің бұрынғы жыныстық тәжірибесі зорлау ісінде маңызды дәлел болып табылады. Бангладеш зорлау фактілерін тергеу кезінде "екі саусақ тестісін" қолданғаны үшін сынға ұшырады. Бұл тест зорлау туралы хабарлаған әйелдерді физикалық тексеруден тұрады, оның барысында дәрігер әйелдің аналық мүшесіне екі саусағын енгізіп, әйелдің "жыныстық қатынасқа үйренген" - жоғын анықтайды. Бұл тексерудің тамыры 1872 жылға дейінгі отаршылдық заңдарға байланысты. Бұл тест көптеген әйелдерді зорлау туралы хабарлаудан сақтайды. 2013 жылы 100-ден астам сарапшы, соның ішінде дәрігерлер, заңгерлер, полиция және әйелдер құқығын қорғаушылар, "дәлелдеуге қатысы жоқ және қадір-қасиетті төмендететін" деп атаған бұл сынақты жоюды талап ететін бірлескен мәлімдемеге қол қойды. Бұл тест аймақтағы басқа да бірнеше елдерде, соның ішінде Үндістанда да қолданылады. Сот мүшелері келіспеушіліктің айқын дәлелі ретінде ауыр күрес пен жарақаттанудың дәлелін күткен кезде, жыныстық зорлық-зомбылыққа қатысты іс қозғау қиын болуы мүмкін. Екінші жағынан, Бразилияда 2012 жылы қабылданған заң сияқты, зардап шеккен адамның қатысуынсыз да іс қозғауға мүмкіндік беретін шаралар бар. Қазіргі заңдар жеткіліксіз, бір-бірімен қайшы келеді және тәжірибеде тиімді емес: мысалы, тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қатысты кейбір заңдар басқа ережелермен қайшы келіп, мақсаттарына қарсы келеді. Құқықтық жүйелер, әсіресе иммиграциялық заңдарға қатысты, қорғауды қамтамасыз ететін заңдар оқшауланған түрде болғанда кемшілікке ұшырауы мүмкін. Құжаттары жоқ әйелдер, теориялық тұрғыдан сотқа жүгіне алатын елдерде, айыпталудан және депортациядан қорқып, іс жүзінде солай істемейді. CEDAW комитеті мемлекеттік органдардың құжаттары жоқ адамдар туралы хабарлау міндетін ұлттық заңнамада жоюды ұсынады. Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтың белгілі бір түрлерін мәдениетпен түсіндіру оларды заңдыландыру қаупін тудырады. Сондай-ақ, мәдени дәстүрлер, жергілікті әдет-ғұрыптар мен әлеуметтік күтулер, сондай-ақ діннің әртүрлі түсіндірмелері қатыгездікпен қалай өзара әрекеттесетіні туралы пікірталас пен даулар бар. Атап айтқанда, кейбір мемлекеттер мен әлеуметтік топтар көптеген елдерде өздерінің дәстүрлерін қорғауды мақсат ете отырып, әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтың белгілі бір әрекеттерін мәдени негіздеуді талап етеді. Мұндай негіздемелер күмәнді, себебі оларды қорғауды көбінесе саяси лидерлер немесе дәстүрлі билік өкілдері ғана жасайды, ал олар шын мәнінде зардап шеккендер емес.
Полицияның қолжетімділігі
Зорлық-зомбылық туралы хабарлаған әйелдер көбінесе алдымен полиция қызметкерлерімен байланысқа түседі. Сондықтан полицияның көзқарасы, зорлық-зомбылықтан зардап шеккен әйелдерге қауіпсіздік және жайлылық сезімін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Полиция қызметкерлері мемлекеттік өкіл ретіндегі өкілетін теріс пайдаланып, жәбірленушілерді, оның ішінде әйелдерді физикалық және сексуалдық зорлық-зомбылыққа ұшыратса, олар зорлық-зомбылық туралы хабарлау мүмкіндігін азайтады. Көптеген елдерде полиция және әскери қызметкерлер жасаған адам құқықтарын бұзу, денсаулық сақтау қызметтеріне қолжетімділіктің төмендеуімен және әйелдер мен жыныстық қызметпен айналысатын әйелдер сияқты осал топтардың қауіпті мінез-құлықтарының артуымен байланысты. Мұндай жағдайлар, әсіресе заң үстемдігінің әлсіздігі және полиция мен әскери басқарудың төмен деңгейі мен кәсібилігі бар жерлерде кең таралған. Полицияның зұлымдықтары посттравматикалық стресс синдромы (ПТСР) және есірткіге тәуелділік сияқты кең ауқымды қауіпті мінез-құлықтар мен денсаулық сақтау мәселелерімен байланысты. Сексуалдық қызметтерге мәжбүрлеу және полицияның сексуалдық зорлық-зомбылығы, осал топтар арасында презервативтерді қолданудың азаюына және ЖҚТБ және АҚТҚ жұқтыру қаупінің жоғарылауына әкеп соқты. Бразилия және Иордания сияқты кейбір елдер әйелдер полиция бөлімшелерін құрды, олар сексуалдық зорлық-зомбылық, қудалау және әйелдерге қатысты тұрмыстық зорлық-зомбылық сияқты нақты қылмыстарға маманданған полиция бөлімшелері болып табылады.
Интервенция мен автономия
Полиция қызметкерлері құрбанның үйіне күшпен кіруді қалыпты жағдай деп санайды, тіпті құрбанның олар кетіп қалуын көп рет сұрағаннан кейін де. Мемлекеттік органдар көбінесе құрбанның қылмыскермен байланыс құру бостандығына құрмет қоймайды.
Халықаралық қорғау режимдері
Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылыққа қарсы күрес түрлі нысандарда жүргізіледі, ал осы зорлық-зомбылыққа қол жеткізуге болатын сот әділеті немесе оның болмауы сот жүйесіне байланысты күрт өзгеше болуы мүмкін. Халықаралық және аймақтық құжаттар әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықты жоюға бағытталған ұлттық заңнама мен саясаттың негізі ретінде көбірек қолданылуда. Халықаралық қауымдастықтың сарапшылары әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтың алдын алу және жазалау үшін жазалау шараларын енгізу ғана мәселені шешуге жеткіліксіз деп санайды. Мысалы, Бангладеште әйелдерге қарсы зорлық-зомбылыққа қатысты әлдеқайда қатаң заңдар қабылданса да, әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтың көрсеткіштері жоғарылауда. Оның орнына, гендерлік теңсіздікті жою және әйелдердің мүмкіндіктерін арттыруға бағытталған кең ауқымды қоғамдық өзгерістер әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықты азайтудың тиімді жолы болып табылады деп есептеледі.
Африка
Африкада БҰҰ-ның халықаралық деңгейдегі үдерістерінің, мысалы, 1985 жылы Найробиде өткен әйелдерге қатысты үшінші дүниежүзілік конференциясы, 1993 жылғы Кампала дайындық комитеті және 1994 жылғы Африка құрлығындағы БҰҰ әйелдер конференциясы нәтижесінде бірқатар аймақтық кездесулер мен келісімдер өрбіді, бұл әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық мәселесінің Оңтүстік Африка әйелдер хартасындағы маңызды мәселе ретінде анықталуына әкелді.
Азия
Азияда әйелдер мен балаларды сатуды тоқтату жөніндегі Оңтүстік Азия аймақтық ынтымақтастық ұйымының (SAARC) хаттамасы бар, ол 2014 жылы күшіне енді. Оны ратификациялаған елдер, оның мәтінінде анықталған зорлық-зомбылықтың барлық түрлерін заңмен тыйымдауды қамтамасыз етуге міндетті. Конвенцияның кіріспе бөлімінде «әйелдер мен еркектердің заң жүзінде де, іс жүзінде де теңдігіне қол жеткізу, әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтың алдын алудың маңызды факторы болып табылады» делінген. Конвенцияда тұрмыстық зорлық-зомбылық мынадай анықтамамен берілген: «Отбасы немесе үй ішінде немесе бұрынғы немесе қазіргі жұбайлар немесе серіктестер арасында орын алатын кез келген физикалық, сексуалдық, психологиялық немесе экономикалық зорлық-зомбылық актілері, қылмыскердің құрбанмен бірге тұрған-тұрмағанына қарамастан». Бұл Еуропа Кеңесінің конвенциясы болғанымен, кез келген ел оған қосыла алады.