Сомалидің Гадабурси руы: Тарихы мен географиясы

Кіріспе

Солтүстік Сомали кланы Гадабуурси (сомали: Gadabuursi, араб: جادابورسي), сондай-ақ Самарун (араб: قبيلة سَمَرُون) деп те аталады, – солтүстік Сомали кланы, Дир кланының тармағы. Гадабуурсилер үш елде қоныстанған: Эфиопия, Сомалиленд және Джибути. Африка мүйізіндегі Гадабуурсилердің барлық аймақтарының ішінде, кланның көп бөлігі Эфиопияда тұрады. Эфиопияда Гадабуурсилер негізінен Сомали аймағында кездеседі, сонымен қатар Харар, Дире Дава және Оромия аймақтарында да қоныстанған. Сомалилендте Гадабуурси – Аудал аймағының басты кланы. Олар негізінен Борама, Баки, Лугая, Зейла, Дилла, Джарахорато, Амуд, Абаса, Фики Адан, Күлжед, Бун және Харирад сияқты қалалар мен елді мекендерде таралған. Эфиопияда Гадабуурси – Фафан аймағындағы Авбаре ауданында, Ситти аймағындағы Дембель ауданында және Харрава аңғарындағы басты клан. Олар негізінен Авбаре, Авбубе, Шедер, Лефе Иса, Дерверначе, Гогти, Жааре, Херегель, Араби және Дембель сияқты қалалар мен елді мекендерде кездеседі. Жазушы Ферранның Африканың этнографиялық зерттеуінде айтылғандай, Гадабуурси есімінің этимологиясы «Гада» – халық, ал «Бур» – тау деген мағынаны білдіреді, сондықтан Гадабуурси есімі «тау халқы» дегенді білдіреді.

Шолу

Дирдің кіші кланы ретінде Гадабуурсидің Иса, Сурре (Абдалле және Кубей), Бимаал (оларға Гаадсендер де жатады), Бажимал, Бурсук, Мадиган Дир, Гургура, Гарре (әсіресе Құранёв кіші кланы, себебі олар Дирден таратылғандарын мәлімдейді), Гурре, Гарире және басқа да Дирдің кіші кландарымен тікелей туыстық байланыстары бар. Сонымен қатар, олар Хавие (Ирр), Хавадле, Ажуран, Дегуди, Гаалдже’ел клан тобымен де туыстық байланыста, олардың барлығы бір ата – Самааледен тараған. И.М. Льюис Гадабуурси сомалиларының тарихына қатысты араб қолжазбасына құнды сілтеме жасайды. Льюис айтады: «Бұл жылнама имам ‘Али Си’идтің (1392 жылы қайтыс болған) соғыстары туралы баяндамамен басталады, одан Гадабуурсилер бүгінгі тарихын шығарады. Ол Зеила билеушісі Се’ад ад-Диннің әскерлерінде батыс жақтан соғысқан жалғыз мұсылман басшысы ретінде сипатталады».

И.М. Льюис (1959) былай деп мәлімдейді: «Дирдің ілгерілеуі мен Галланың шегінуі туралы қосымша мәліметтерді Гадабурси кланының тарихын сипаттайтын араб қолжазбасы ұсынады. Бұл жылнама имам ‘Али Си’идтің (1392 ж. қайтыс болған) соғыстары туралы баяндамамен басталады, одан бүгінгі Гадабурсилер өз тарихын алады және ол Зеила билеушісі Са’д ад-Диннің (1415 ж. қайтыс болған) әскерлерінде батыс жақтан соғысқан жалғыз мұсылман басшысы ретінде сипатталады». Гадабуурсилер екі негізгі тармаққа бөлінеді: Хабар Макадур және Хабар ‘Аффан. Гадабуурсилердің көпшілігі Шейх Самарунның ұрпақтары. Дегенмен, Самарун міндетті түрде Гадабуурсиді білдірмейді, ол Гадабуурси кланының бір ғана кіші кланын көрсетеді. Гадабуурсилер, әсіресе, ұзақ тарихы бар сұлтандық институтымен ерекше кландардың бірі. Гадабуурсилер «Угаз» немесе «Угаас» атағын қолданады, ол сұлтан және/немесе хан деген мағынаны білдіреді. Эритреялық автор ‘Абдулкадер Салех Мохаммадтың «Эритреяның Сахолары» атты кітабындағы зерттеулерге сәйкес, Сахо халқы (Гадафур) Гадабуурсилерден шыққан сомалилік текті деп есептеледі.

Сахо халқы

Сахо – Африка мүйізінде қоныстанған этникалық топ. Олардың көп бөлігі Эритреяда, ал қалғаны Эфиопияның іргелес аймақтарында тұрады. Олар сахо тілінде сөйлейді, ол кушит тілдерінің тобына жатады және сомали тілімен байланысты. Сахо тайпаларының ішінде Гадафур деп аталатын кіші руы бар. Гадафур – Минефер тайпаларымен байланысты тәуелсіз кіші ру, және олардың бастауын Гадабурси тайпасынан алғандығына сенеді.

Саад ад-Дин II өзінің ағасы Хақ ад-Дин II-мен бірге Адал Корольдығының негізін қалаушы болды. Оның ұрпақтары оны мақтап, оның қасиетті әндерін орындайды және ата-бабаларын еске алу үшін Тукалидегі жергілікті қасиетті орынға зиярат етеді. Гадабурси тайпасының ең ірі бөлігі Эфиопияда қоныстанған. Гадабурси тайпасының дәстүрлі тарихына сәйкес, 14 ғасырда Эфиопияның Хардо Галле маңындағы Уараф жерінде Гадабурси мен Галла тайпалары арасында ірі шайқас болған. Макс Планк институтының мәліметінше, Эфиопиядағы Реер Угаз (Reer Ugaas) әулетінің бір тармағы Дежазмах (амхар тілінде: ደጃዝማች) немесе Есік сақшысы шеніне көтерілген. Бұл – авангард, негізгі күштер, сол және оң қанаттар мен тылдан құралған дәстүрлі эфиопиялық әскердің орталық бөлігінің басшысы деген әскери шен. [4]

Шиһаб әл-Дин Ахмад өзінің танымал «Футух әл-Хабаша» кітабында Хабр Мақди (Хабр Макадур) тайпасын есімдерімен атап көрсетеді. Ол былай дейді:

«Сомали тайпаларының арасында Хабр Мақди деген тайпа болған, имам олардан садақа жинауды талап еткен. Олар оны төлеуден бас тартып, қарақшылықпен айналысып, елге зиян келтірген». Ричард Панкхерст (2003) Хабр Мақди – Гадабурси тайпасының Хабр Макадуры екенін мәлімдейді.

Француз Сомалиленді (Côte Française des Somalis)

Гадабуурсилер Сомалидің француз жағалауы немесе Côte Française des Somalis деген атаудың бастаушылары болды. Зила сұлтаны және белгілі саудагер Хаджи Дидех осы атауды француздарға берген. Ол сонымен қатар Джибутидегі алғашқы мешітті де салған. Француздар Иссамен одақтасқанға дейін Гадабуурси елдің алғашқы сенаторы және бүгінгі Джибути аумағын құрайтын Француз Сомалилендін басқарған алғашқы сомали мемлекет басшысы болды. Бұрын теңізші болған Джама Али Муса саяси амбицияларын іске асырып, Француз Сомалилендінің демократиялық жолмен сайланған алғашқы сомали мемлекет басшысы атанды. 1963 жылға дейін, Джама Али Мусаның қайтысымен бірге, Джибутидегі саяси өмірде Гадабуурси және араб қауымдастықтары үстемдік құрды, олар саяси одақтастар болды және Джибути қаласының көпшілігін құрады. Оның қайтысынан кейін Афар және Исса билікке келді.

Гадабурсидің дәстүрлі орнату рәсімі

Міне, И. М. Льюис (1999) «Пасторалды демократия» кітабында айтқан дәстүрлі Гадабуурси орнату рәсімінің толық есебі:

«Пасторалды сомалидің үлкен рәсімдері мен ырым-жырымы аз. Сондықтан Бораманың қазіргі үкіметтік қадиі, шейх Абдрахман шейх Нұрдың маған берген Гадабуурсидің дәстүрлі салтанатты рәсімінің толық баяндамасын мұнда келтіріп отырамын. Салтанатты рәсімге қатысушы тайпа мүшелері орманды және суы мол жерде жиналады. Ән айтылып, би биіледі, содан кейін мал сойылып, той жасалады және құрбандық шалынады. Жұлдыздарды мұқият бақылап, қолайлы уақыт анықталады, содан кейін болашақ Угасты болжау арқылы таңдайды. Үміткерлер бұрынғы Угастың ұлдары немесе бауырлары болуы керек, және әйелі бір ғана күйеуі болған әйелдің ұрпағы болуы тиіс. Ол әйел ажырасқан немесе жесір болмауы керек. Дүйсенбі күні таңертең Реер Нұр (Гадабуурсидің ландері) руының бір адамы гүл немесе жапырақ жұлып, оны Угасқа лақтырады. Содан кейін басқалары оның үлгісін қайталайды. «Әлемсара» деп дауыстауды бастаған адам мал-мүлігі мол, төрт әйелі және көп ұлы болуы керек. Махад Мұса әулетінен келген адамдар төрт ыдыс сүт әкеледі. Біреуінде түйе сүті, екіншісінде сиыр сүті, үшіншісінде қой сүті, ал соңғысында ешкі сүті болады. Бұл сүттер Угасқа ұсынылады, ол олардың біреуін таңдап, аздап ішеді. Егер ол түйе сүтін ішсе, түйелер берекелі болады, егер ол ешкі сүтін ішсе, ешкілер берекелі болады, және т.с.с. Содан кейін төрт жасар қошқар оның алдында сойылады. Оның шашын Гадабуурси руының бір адамы шауып, ол ескі киімдерін шешіп, Угас ретінде жаңа киім киеді. Реер Юнис руынан келген адам оның басына ақ тюрбан салады, ал оның ескі киімдерін Жібраиін руының адамдары алып кетеді. Угас ең жақсы атына мініп, Герис маңындағы Бугай деген құдыққа қарай, жағалауға қарай сапар шегеді. Құдықта өте дәмді және тұщы су бар. Құдықтың үстінде ақ тастар жатыр, ол солардың үстіне отырады. Оны ағасы немесе басқа жақын туысы жуып, тастардың үстінде отырғызады. Содан кейін ол жиналған халыққа қайта оралады, оны тағы да мақтап, жапырақтармен тәж кигізеді. Би мен той қайта басталады. Угас өз халқына батасын беріп, Құдайдан бейбітшілік, мол сүт және жаңбыр тілеп дұға етеді – бұл бейбітшілік пен өркендеудің белгілері (набад ио 'аано). Егер осыдан кейін жаңбыр жауса, оның билігі табысты болады деп біледі. Бұл рәсім әдетте қаран жаңбырлы маусымында өткізіледі, бұл оның табысты болу ықтималдығын арттырады. Угасқа жаңа үй беріледі, оның ішіне жаңа заттар мен жиһаздар салынады, және оған қалыңдық ізделеді. Ол жақсы отбасынан шыққан, әйелі бір ғана күйеуі болған әйелден туған болуы керек. Оның қалыңдық ақысын барлық Гадабуурси бірлесіп төлейді, осылайша олар атаққа мұрагерлерді қамтамасыз етеді. Қару-жарақ немесе басқа да отты қару қалыңдық ақысына кірмейді. Мұрагерлікке байланысты барлық нәрсе бейбіт және қолайлы болуы керек».

"The pastoral Somali have few large ceremonies and little ritual. For its interest, therefore I reproduce here a summary of a very full account of the traditional Gadabuursi installation ceremony given me by Sheikh 'Abdarahmaan Sheikh Nuur, the present Government Kadi of Borama. Clansmen gather for the ceremony in a well wooded and watered place. There is singing and dancing, then stock are slaughtered for feasting and sacrifice. The stars are carefully watched to determine a propitious time, and then future Ugaas is chosen by divination. Candidates must be sons or brothers of the former Ugaas and the issue of a woman who has been only married once. She should not be a woman who has been divorced or a widow. Early on a Monday morning a man of the Reer Nuur (the laandeer of the Gadabuursi) plucks a flower or leaf and throws it upon the Ugaas. Everyone else then follows his example. The man who starts the `aleemasaar acclamation must be a man rich in livestock, with four wives, and many sons. Men of the Mahad Muuse lineage then brings four vessels of milk. One contains camels' milk, one cows' milk, one sheeps' milk, and the last goats' milk. These are offered to the Ugaas who selects one and drinks a little from it. If he drinks the camels' milk, camels will be blessed and prosper, if he drinks, the goats' milk, goats will prosper, and so on. After this, a large four year old ram is slaughtered in front of him. His hair is cut by a man of the Gadabuursi and he casts off his old clothes and dons new clothes as Ugaas. A man of Reer Yuunis puts a white turban round his head, and his old clothes are carried off by men of the Jibra'iin The Ugaas then mounts his best horse and rides to a well called Bugay, near Geris, towards the coast. The well contains deliciously fresh water. Above the well are white pebbles and on these he sits. He is washed by a brother or other close kinsman as he sits on top of the stones. Then he returns to the assembled people and is again acclaimed and crowned with leaves. Dancing and feasting recommence. The Ugaas makes a speech in which he blesses his people and asks God to grant peace, abundant milk, and rain—all symbols of peace and prosperity (nabad iyo 'aano). If rain falls after this, people will know that his reign will be prosperous. That the ceremony is customarily performed during the karan rainy season makes this all the more likely. The Ugaas is given a new house with entirely new effects and furnishings and a bride is sought for him. She must be of good family, and the child of a woman who has had only one husband. Her bride wealth is paid by all the Gadabuursi collectively, as they thus ensure for themselves successors to the title. Rifles or other fire arms are not included in the bride wealth. Everything connected with the accession must be peaceful and propitious."

Белгілі тұлғалар

Аден Ш. Хасан – көрнекті сомали дипломаты және Джибути елшісі, Африка мүйізінің үш елші бауырының бірі. Мұхаммед Ш. Хасан – көрнекті сомали дипломаты және Сомали елшісі, Африка мүйізінің үш елші бауырының бірі. Исмаил Ш. Хасан – көрнекті сомали дипломаты және Эфиопия елшісі, Африка мүйізінің үш елші бауырының бірі. Әли Буул – 19 ғасырдағы белгілі сомали ақыны, «гераар» өлеңдерімен (соғыс пен шайқастар кезінде орындалатын қысқа сомали өлеңдері) танымал. Робле Афдеб – сомалидің әйгілі батыры және ақыны, батылдығымен және рулық бәсекелестігімен есімдері сақталған. Мохамед Фарах Абдуллахи (Ханшаро) – Сомали демократиялық альянсының жетекшісі (1989 ж. құрылған). Аден Исак Ахмед – Сомали Республикасының министрі және саясаткері. Полковник Муса Рабиль Год – Сомалидің әскери басшысы және Сомали демократиялық Республикасының мемлекет қайраткері. Юсуф Талан – Сомали Ұлттық Армиясының генералы. Абди Буни – Британдық Сомалиленд протекторатының министрі және Сомали Республикасының бірінші вице-премьері. Джама Али Муса – Джибутидің немесе Француз Сомалилендінің бірінші сенаторы. Құрметті Ато Хусейн Исмаил – эфиопиялық ұзақ жылдар қызмет еткен мемлекет қайраткері және эфиопиялық парламентке сайланған алғашқы сомали. Құрметті Ато Кемал Хаши Мохамуд – Эфиопия Федеративтік Демократиялық Республикасының Халық өкілдері палатасының мүшесі және палатаның кеңесші комитетінің мүшесі болып табылатын эфиопиялық саясаткер. Сахарла Абдулахи Бахдон – Эфиопия Федеративтік Демократиялық Республикасының Халық өкілдері палатасының мүшесі және Адис-Абебаны Халық өкілдері палатасында бірінші рет өкілдік еткен сомали. Абдирахман Ау Али Фара – Сомалилендтің бірінші вице-президенті (1993–1997 жж.). Мәүлид Хайир – Эфиопияның Сомали аймағындағы Фафан аймағының бұрынғы вице-президенті, білім министрі және әкімі. Хажи Ибрагим Нур – бұрынғы Британдық Сомалиленд протекторатының министрі, саудагер және саясаткері. Хибо Нуура – сомали әншісі. Абди Хасан Буни – саясаткер, Британдық Сомалилендтің министрі және Сомали Республикасының бірінші вице-премьері. Абди Исмаил Саматар – сомали ғалымы, жазушы және профессоры. Ахмед Исмаил Саматар – сомали жазушысы, профессоры және Макалестер колледжінің жаһандық азаматтық институтының бұрынғы деканы. «Bildhaan: Сомали зерттеулерінің халықаралық журналы» редакторы. Абдирахман Бейле – Сомалидің бұрынғы сыртқы істер министрі, экономист. Абдисалам Омер – Сомалидің сыртқы істер министрі және Сомалидің Орталық банкінің бұрынғы басқарушысы. Шейх Абдурахман Ш. Нур – діни көшбасшы, қади және Борама әліпбиін ойлап тапқан адам. Дахир Раяле Кахин – Сомалилендтің үшінші президенті. Ахмед Герри – Хабар Мақди (Макади) / Макадур руының Әбіссинияны жаулап алуындағы қатысушысы. Юссур Аbrar – Сомалидің Орталық банкінің бұрынғы басқарушысы. Угаз Нұр II – Гадабуурси тайпасының 11-ші малагы (патшасы). Угаз 'Эльми Варфа – Гадабуурси тайпасының 13-ші малагы (патшасы). Құрметті Ато Шемседин Ахмед – сомали эфиопиялық саясаткер, Джибутидегі, Кениядағы Эфиопия елшісі, тау-кен және энергетика вице-министрі, ESDL негізін қалаушылардың бірі және бірінші вице-төрағасы. Айанле Сулейман – Джибутилік спортшы. Хасан Мид – американдық қашықтыққа жүгіруші және 2016 жылғы Олимпиаданың 5000 метрлік жүгіруден ерлер арасындағы финалисі. Абдирахман Сайли – Сомалилендтің қазіргі вице-президенті. Ахмед Мумин Сид – Сомалиленд саясаткері. Абди Синимо – сомали әншісі және ән жазушысы, сомали музыкасындағы «балво» жанрын қалыптастырғанымен танымал. Хасан Шейх Мумин – «Шабиль Наагуд» («Әйелдер арасындағы барс») кітабының авторы және Сомалиленд Республикасының ұлттық әнұраны болған «Само ку waar» әнінің авторы. Хадижа Каланжо – танымал сомали әншісі. Сулейман Ахмед Гулейд – Амуд университетінің президенті. Омар Осман Рабе – сомали ғалымы, жазушысы, профессоры, саясаткері және пансомалишіл. Баркхад Авал Адан – сомали журналисі және «Хурма» радиосының директоры.

Aden Sh. Hassan, prominent Somali diplomat and ambassador of Djibouti, one of the three Ambassadorial Brothers of the Horn of Africa. Mohamed Sh. Hassan, prominent Somali diplomat and ambassador of Somalia, one of the three Ambassadorial Brothers of the Horn of Africa. Ismail Sh. Hassan, prominent Somali diplomat and ambassador of Ethiopia, one of the three Ambassadorial Brothers of the Horn of Africa. Ali Bu'ul, famous Somali poet from the 19th century, known for his geeraar's (short styled Somali poems recited during battles and wars). Roble Afdeb, famous legendary Somali warrior and poet, remembered for his bravery and clan rivalry. Mohamed Farah Abdullahi (Hansharo), leader of Somali Democratic Alliance (f. 1989). Aden Isaq Ahmed, Minister and Politician of the Somali Republic. Col. Muse Rabile Ghod, a Somali military leader and statesman of the Somali Democratic Republic. Yuusuf Talan, General of the Somali National Army. Abdi Buuni, Minister under the British Somaliland Protectorate and First Deputy Prime Minister of the Somali Republic. Djama Ali Moussa, First Senator of Djibouti or French Somaliland. Hon. Ato Hussein Ismail, Ethiopian long serving Statesman and first Somali to become a member of the Ethiopian Parliament. Hon. Ato Kemal Hashi Mohamoud, Ethiopian politician serving as Member of the House of Peoples' Representatives of the Federal Democratic Republic of Ethiopia and Member of the House's Advisory Committee. Saharla Abdulahi Bahdon, Ethiopian politician serving as Member of the House of People's Representatives of the Federal Democratic Republic of Ethiopia and first Somali to ever represent Addis Ababa as a Member of the House of People's Representatives. Abdirahman Aw Ali Farrah, first Somaliland Vice President, 1993–1997. Mawlid Hayir, former vice president and minister of education and former governor of the Fafan Zone in the Somali region of Ethiopia. Haji Ibrahim Nur, minister, merchant and politician of former British Somaliland Protectorate. Hibo Nuura, Somali singer. Abdi Hassan Buni, politician, minister of British Somaliland and first deputy prime minister of the Somali Republic. Abdi Ismail Samatar, Somali scholar, writer and professor. Ahmed Ismail Samatar, Somali writer, professor and former dean of the Institute for Global Citizenship at Macalester College. Editor of Bildhaan: An International Journal of Somali Studies. Abdirahman Beyle, former Foreign Affairs Minister of Somalia an economist. Abdisalam Omer, Foreign Affairs Minister of Somalia and former Governor of the Central Bank of Somalia. Sheikh 'Abdurahman Sh. Nur, religious leader, qādi and the inventor of the Borama script. Dahir Rayale Kahin, third President of Somaliland. Ahmed Gerri of the Habar Maqdi(Makadi)/Makadur of the Conquest of Abyssinia. Yussur Abrar, former governor of the Central Bank of Somalia. Ughaz Nur II, 11th Malak (King) of the Gadabuursi. Ughaz 'Elmi Warfa, 13th Malak (King) of the Gadabuursi. Hon. Ato Shemsedin Ahmed, Somali Ethiopian Politician, previous Ethiopian ambassador to Djibouti, Kenya, Deputy Minister of Mining and Energy and first Vice Chairman and one of the founders of ESDL. Ayanle Souleiman, Djiboutian athlete. Hassan Mead, American distance runner and 2016 Olympic Men's 5000m finalist. Abdirahman Sayli'i, current vice president of Somaliland. Ahmed Mumin Seed, Somaliland politician. Abdi Sinimo, a Somali singer and songwriter, noted for having established the balwo genre of Somali music. Hassan Sheikh Mumin, author of Shabeel Naagood or (Leopard among the Women) and composed the song Samo ku waar, which became the national anthem of the Republic of Somaliland. Khadija Qalanjo, a popular Somali singer. Suleiman Ahmed Guleid, President of Amoud University. Omar Osman Rabe, Somali scholar, writer, professor, politician and pan Somalist. Barkhad Awale Adan, Somali journalist and director of Radio Hurma.