Кіріспе

Оздың ғажайып сиқыршысы туралы саяси тұжырымдамалар қазіргі заманғы ертегіні (Л. Фрэнк Баум жазған және алғаш рет 1900 жылы жарық көрген) 1890 жылдардағы Американың саяси, экономикалық және әлеуметтік оқиғаларының аллегориясы немесе метафорасы ретінде қарастырады. Ғалымдар Оздың төрт әртүрлі нұсқасын зерттеді: 1900 жылғы роман, 1902 жылғы Бродвей пьесасы, 1939 жылғы Голливуд фильмі және 1900 жылдан кейін Баум мен басқа авторлар жазған көптеген Оз романдары. Саяси интерпретациялар негізінен алғашқы үшеуіне бағытталған, визуалды бейнелер мен сюжет желісінің сол кездегі саяси мүдделермен тығыз байланысын көрсетіп тұрады. Биографтар Баумның 1890 жылдары алтын мен күміс ақша мәселесіне (биметаллизм) ерекше қызығушылық танытқан саяси белсенді болғанын, ал иллюстратор Уильям Уоллес Денслоу ірі күнделікті газеттің штаттан тыс карикатурисі болғанын хабарлайды. 1902 жылғы Бродвей қойылымында Баум сол кездегі президент Теодор Рузвельт сияқты белгілі саяси тұлғаларға тікелей сілтемелер енгізді.

Ақша-кредит саясаты

1964 жылғы мақалада педагог және тарихшы Генри Литтлфилд ақша саясаты жөніндегі 19 ғасырдың соңындағы тартысқа қатысты кітаптағы аллегорияны баяндады. Осы көзқарас бойынша, мысалы, Сары кірпіш жол алтын стандартының символы болса, ал күміс туфлілер (1939 жылғы фильмдегі рубин тақтайшалар) күміс стандартының жақтастарының 16:1 пропорциясында (жолда билеп) сақтау тілегін көрсетеді. Басқалары Оз қаласының аты алтын мен күмісті өлшеу бірлігі "унция" сөзінің ("Oz") қысқартылған түрінен шыққан деп санайды. Бұл тезис тарих, экономика және басқа да салалардағы көптеген ғалымдардың қызығушылығын тудырды, бірақ оған қарсы пікірлер де айтылды. Баум жазған «Оз» атты 1902 жылғы музыкалық туынды ересек көрермендерге арналған және заманауи саясатқа көптеген тікелей сілтемелер жасады. 1902 жылғы сахналық қойылымда Президент Теодор Рузвельт және басқа да саяси тұлғалардың есімдері тікелей аталып өтті. Мысалы, қалайы адам майы бітіп қалса не істерін ойлайды. «Егер солай болса, Джон Д. Рокфеллердей қиын жағдайға түспейсің», – деп жауап береді Қорқытқыш, «ол минутына алты мың доллар жоғалтар еді». Саяси ғылымның мамандары Баум қолданған бейнелер мен кейіпкерлер 1890 жылдары кеңінен танымал болған саяси суреттерге ұқсас екенін айтады. Мысалы, Квентин Тейлор кітаптағы көптеген оқиғалар мен кейіпкерлер 1890 жылдардағы нақты саяси тұлғалар мен оқиғаларды бейнелейтінін мәлімдеді. Хью Роккофф 1990 жылы бұл романның 1873 жылы күмістің құнсыздануы туралы аллегория екенін айтты, онда «Доротиді Оз еліне жеткізген дауыл экономикалық және саяси құлпыруды, сары кірпіш жол алтын стандартын, ал Дороти Шығыс зұлым сиқыршысынан мұра еткен күміс туфлілер күміс стандартының жақтастарын көрсетеді. Доротины Смарагд сарайына алып келгенде, оны жеті дәліз арқылы және үш қабатты баспалдақпен көтеріп шығарады, бұл Америкадағы таптық қақтығыстың бастауын берген 1873 жылғы Ақша заңына жасалған ишара. Рут Кассинджер «Алтын: грек мифологиясынан компьютерлік чиптерге дейін» атты кітабында «Сығанзаки алтын стандартын қолдайтын және күміс қосуға қарсы болатын банкирлерді бейнелейді. Доротидің күміс туфлілері ғана оны Канзасқа қайтаруға қабілетті» дейді, яғни Дороти күміс туфлілерінің бар екенін білмегендіктен, «батыстың халқы» олардың өздеріне тиесілі халық валютасы бар екенін ешқашан түсінбеді.

Альтернативті аллегория

Басқа авторлар дәл осы дәлелдерді пайдаланып, мүлдем қарама-қарсы аллегориялық түсіндірулерге келді. Баумның бастапқы ниеті болмаған қосымша аллегориялар жасалды. Мәтін теософиялық аллегория ретінде қарастырылды. 2020 жылғы Rose Croix Journal журналында Тимоти Джей Райан жазған мақалада «Оздың ғажайып сиқыршысы» Дороти алтын жолмен қайта интеграцияға және Философ тасын табуға ұмтылғанда классикалық алхимиялық символдар мен операцияларды қолдана отырып, мистик саяхатын бейнелейді делінеді. Л. Фрэнк Баум Теософиялық қоғамның мүшесі және Елена Блаватскаяның шәкірті болған, сондай-ақ оның келіні Матильда Джослин Гейдж, танымал американдық сайлаушылар да Теософиялық қоғамның мүшелері болды. Мақалада теософиялық оқулар мен Баумның өмірбаянынан салыстырулар жасалып, Изумруд қаласы Изумруд тақтасына сілтеме жасайтыны, ал Доротидің Оз арқылы саяхаты алхимияның жеті кезеңін – оттегіштен бастап коагуляцияға дейін қатаң түрде қайталайтыны көрсетілген. «Перде артындағы адам» үшін тағы бір тікелей аналогия – 1896 жылғы сайлаудағы ұлттық қайта құрудың артында тұрған саяси стратег Марк Ханна. 1993 жылы У. Джеффри Сили бұл оқиғаны геосаяси қиянаттық жаттығуы ретінде қарастырып, «Жақсы сиқыршы Глинда» Шығыс сиқыршысының кенеттен және бей-жай түрде болған өлімінен пайдаланды деп болжады. Барлық билікке ұмтылған Глинда, күнәсіз Доротиді жердегі қалған биліктерді – Батыс сиқыршысын және Оз сиқыршысын құлату үшін пайдаланды, өзін Оздың барлық төрт бұрышының сөзсіз иесі ретінде қалдырды: Солтүстік, Шығыс, Батыс және Оңтүстік (және, әрине, Изумруд қаласы). Ол тіпті өзінің ең шын "Макиавеллилік шеберлігін" көрсетіп, оқиғаға өзінің үш қарсыласының ең әлсізінің атымен ат қоюға рұқсат берді. Глинда Доротиге «күміс тапочкалар [Доротиді жақын үйіне қайтару] жұмысын оңай атқара алатынын», бірақ «Дороти сияқты тұрақсыздандыратын күш оның басқа қарсыласын [Оз сиқыршысын] шайқау үшін қажетті нәрсе болуы мүмкін» деп айтуға болар еді.