Кіші Заб өзені: географиясы, су ресурстары және су электр стансалары

Кіріспе

Кіші Заб өзенінің ұзындығы бойынша әртүрлі бағалаулар бар: , және. Қысқа қашықтықта Кіші Заб Иран мен Ирактың шекарасын құрайды, ал төменгі ағысы бойымен ол сонымен қатар Эрбиль облысы мен Сулеймания облысы, Эрбиль және Киркук облыстары арасындағы шекараны құрайды. Өзен қардың еруінен және жаңбырдан су алады, нәтижесінде ақпан мен мамыр аралығында су ағыны ең жоғары деңгейге жетеді. Су деңгейінің төмендеуі шілде мен қазан аралығында тіркеледі. Кіші Забтың орташа су ағыны секундына , ал тіркелген ең жоғары су ағыны секундына. Орташа жылдық су ағыны . Өзеннің күшті ағысының салдарынан, орта ғасырлардағы араб географтары Кіші Забты, сондай-ақ Үлкен Забты да "шайтанмен иеленген" деп сипаттаған. Дукан тоғаны салынған жерден бастап өлшенгенде, өзеннің ұзындығы құрайды.

Кіші Заб өте алуан түрлі климаттық және экологиялық аймақтардан өтеді. Өзен бойымен жылдық жауын-шашын мөлшері Иранның Загрос тауларындадан бастап Аль-Заб маңындағы Тигр өзеніне құятын жерге қарай азаяды. Орташа температура да ұқсас үрдіс бойынша өзгереді, тау аңғарлары көбінесе тау етегіндегі аймақтан суық қысқа ие болады, ал соңғысында жаз ыстық болады. Биік Загрос аймағында үш түрлі биомды ажыратуға болады. Ағаштардың өсу шегі шамамен ; одан жоғары шөптер мен бұталар басым. аралығында басым өсімдіктер ашық емен орманы (Quercus aegilops) болған, бірақ осы бастапқы өсімдіктердің көп бөлігі сақталмаған. Өзен аңғарлары суды жақсы көретін өсімдіктермен сипатталады, ал батпақты жерлер бұрын, дренаж жүйесі болмағандықтан, безгек ауруына ұшырау қаупі жоғары болған. Тау етегіндегі аймақ, әсіресе Эрбиль жазығы, тым жақсы өңделгенімен, табиғи өсімдіктердің қалдықтары сақталып қалған, соның ішінде Phlomis туысына жататын шөптер кең таралған.

Өзендердегі өзгерістер

Ирақта Кіші Заб өзенінде екі бөгет салынды, ал Иран қазір бір бөгет салуда, тағы екеуі жоспарланған. Ирактағы екеуі – Дукан бөгеті мен Дибис бөгеті. Дукан бөгеті 1957-1961 жылдары Дукан қаласынан жоғары орналасқан көп мақсатты аркалық бөгет ретінде салынды. Бөгеттің жотасы өзен төсегінен жоғары және ұзын. Оның функциялары – Кіші Заб өзенінің ағынын реттеу, суару үшін суды оның су қоймасына (Дюкан көліне) жинақтау және гидроэлектр энергиясын қамтамасыз ету. Бөгеттің су қоймасының максималды сыйымдылығы: Дукан көлінің су басуы көптеген археологиялық орындардың су астында қалуына әкелетіндіктен, қауіпті аймақта, атап айтқанда Телл Шемшара және Телл Базмусиан орындарында археологиялық зерттеулер мен құтқару жұмыстары жүргізілді. Дибис бөгеті Тигр өзенімен қосылатын жерден шамамен жоғары орналасқан және 1960-1965 жылдар аралығында салынды. Бөгет ұзындығы және ені, ол Киркук суару жобасына су жеткізеді. Қазір Иранда Сардашт бөгеті салынып жатыр. Құрылысы 2011 жылы басталды және аяқталғаннан кейін биік бөгет 120 МВт электр станциясын қолдайды. Сардашт бөгетінен жоғары Иран Шивахан және Гарджал бөгеттерін салуды жоспарлап отыр, олардың басты мақсаты – электр энергиясын өндіру. Иран суының бір бөлігін Урмия көлін қалпына келтіру үшін басқа бағытқа бұрды. Бұл Ирактың Курдистан аймағындағы суға деген қажеттілікпен бәсекелеседі.

Тарих

Ирак Курдистаны археологиялық тұрғыдан кеңінен танымал болмаса да, қолда бар мәліметтер, бәрібір, Загростың ирак бөлігінің салыстырмалы түрде жағдайлы экологиялық ортасы ертедегі тарихқа дейінгі кезеңнен бастап адам топтарын қызықтырғанын көрсетеді. Загрос тауларының ирак бөлігінде төменгі палеолиттік археологиялық орындары әліге дейін табылған жоқ, бірақ олар Иран жағынан белгілі, онда археологиялық зерттеулер барысында көптеген үңгірлер табылды. Кіші Заб аймағының ертедегі тарихы туралы мәліметтер Шығыс институтының Киркук қаласының шығысында және Кіші Забтың оңтүстігіндегі археологиялық орындарда жүргізілген қазба жұмыстарынан алынған. Бұл аймақта адамдардың ең ерте қоныстанғандығының куәлігі Барда Балканың орта палеолиттік орнынан табылды, онда Ашель дәуірінің соңғы кезеңіне жататын тас құралдар анықталды. Загрос аймағындағы басқа жерлердегі археологиялық зерттеулер осы аймақтың ертедегі адамдардың аңшы-жинаушылары үшін маңызды болғанын растайды, соның ішінде Неандертальдер тобы, Ұлы Заб алабындағы Шанидар үңгіріндегі табыстар осыны көрсетеді. Неандертальдер немесе анатомиялық жағынан қазіргі адамдар қолданған Мустье тас құралдары жақында Эрбилде, Кіші Заб пен Үлкен Заб арасында қазылып алынды. Жоғарғы және Эпипалеолит кезеңдерін қамтитын Зарзиан мәдениетіне жататын орындар ашық және үңгірлерде кездеседі. Зарзианнан кейін адамдардың қоныстану ошағы үңгірлерден ауысты, олар осы күнге дейін қосымша немесе маусымдық қоныстар ретінде пайдаланылады, ашық алаңдарға көшті және осы кезеңде өсімдіктер мен жануарларды қолға үйрету тенденциясы қалыптасты. Ешкілерді қолға үйрету осы Загрос аймағында алғаш рет болған болуы мүмкін. Киркук қаласының шығысындағы Жармо неолиттік кезеңдегі ауыл шаруашылығымен айналысқан ауылдық қауымдастық болды. Қыш ыдыстар ертедегі қоныс деңгейлерінен бастап табылады; кейінгі кезеңдерінде ол Хасунадан табылған қыш ыдыстарға ұқсайды. Рания жазығындағы Телл Шемшараның ертедегі қоныстануы да осы кезеңге жатады. Ранья жазығындағы археологиялық далалық жұмыстар осы аймақтың Убайд, Урук және Ниневия V кезеңдерінде, шамамен б.з.д. 6-шы мыңжылдықтың ортасынан 3-ші мыңжылдықтың ортасына дейін мекенделгенін көрсетті. Бұл кезеңдерге дәлел ретінде Эрбиль қалашығынан да мәліметтер алынған. Аймақ тарихқа б.з.д. III мыңжылдықтың соңында кірді, осы кезде Ербилді Үр III әулетінің патшасы Шүлги Урбилум деп атады. Сол кезден бастап Кіші Заб алабы Загрос тауларын бақылауға ұмтылған Месопотамия империяларының істеріне тікелей қатысты. Б.з.д. екінші мыңжылдықтың басында Жоғарғы Месопотамияның патшасы Шамши Адад Кіші Заб өзенінің төменгі ағысында орналасқан Қабра жеріне соғыс ашты және бағындырылған қалаларда гарнизон орнатты. Тель-Шемшарадан (көне Шушара) табылған саз тақташалар жергілікті билеушінің Шамши Ададқа адал болғанын көрсетеді. Б.з.д. 14 ғасырда бұл аймақ Митан патшалығының бір бөлігі болды, осы кезеңге қатысты мәліметтер Кіші Забтың оңтүстігіндегі Нузи және Телл әл-Фахар сияқты орындардан табылған саз тақташалар архивінде сақталған. Б.з.д. екінші мыңжылдықтың соңы – бірінші мыңжылдықтың басында Кіші Заб алабы Орта Ассирия және Жаңа Ассирия империяларының орталық аймағына жатты. Жаңа Ассирия империясы құлағаннан кейін, Загросқа бақылау алдымен Мидиялықтарға, ал 550 ж. Ахеменид империясына көшті. Ахеменидтердің соңғы билеушісі Дарий III солтүстік Ирактағы Гаугамела шайқасында Ұлы Александрдан жеңілді. 323 ж. Александр қайтыс болғаннан кейін аймақ оның Селевкидтер мұрагерлеріне қарасты. Ortelius Theatrum Orbis Terrarum карталарында Түрік империясы мен Парсы патшалығының аймағында Noue aque fl деп көрсетілген.

Although Iraqi Kurdistan is not well known from an archaeological point of view, the available evidence nevertheless shows that the relatively favourable ecological conditions of the Iraqi part of the Zagros attracted human groups from early prehistory onwards. Lower Palaeolithic archaeological sites have to date not been found in the Iraqi part of the Zagros Mountains, but they are known from the Iranian side where numerous cave sites have been found during archaeological surveys. Information on the early prehistory of the wider Little Zab region itself comes from the excavations carried out by the Oriental Institute at archaeological sites east of Kirkuk and south of the Little Zab. The earliest evidence for human occupation in this region comes from the Middle Palaeolithic site of Barda Balka, where Late Acheulean stone tools have been found. Archaeological research elsewhere in the Zagros confirms the importance of this area to early human hunter gatherers – including groups of Neanderthals as evidenced by the finds in Shanidar Cave in the Great Zab basin. Mousterian stone tools that were used by either Neanderthals or anatomically modern humans have recently been excavated in Erbil, between the Little Zab and the Great Zab. Both open air and cave sites are attested for the Zarzian culture, which straddles the Upper and Epipalaeolithic periods. After the Zarzian, the focus of human occupation shifted from cave sites, which continue to be used as secondary or seasonal occupation sites up to today, to open air sites and it was in this period that the trend toward domestication of plants and animals set in. Domestication of the goat probably occurred first in this area of the Zagros. Jarmo, a tell east of Kirkuk, was a Neolithic village community that practiced agriculture and animal husbandry. Pottery occurs from the early occupation levels onward; in its later phases it resembles pottery from Hassuna. The early occupation of Tell Shemshara, in the Ranya Plain, can also be dated to this period. The archaeological fieldwork in the Ranya Plain showed that this area was occupied during the Ubaid, Uruk and Ninevite V periods – roughly from the middle 6th to the mid 3rd millennium BCE. Evidence for these periods comes from the Citadel of Erbil as well. The region enters history at the end of the 3rd millennium BCE, when Erbil is mentioned as Urbilum by king Shulgi of the Ur III dynasty. From that time onward, the Little Zab basin became increasingly entangled in the affairs of the successive Mesopotamian empires that sought control over the Zagros Mountains. In the early second millennium BCE, king Shamshi Adad of Upper Mesopotamia waged war to the land of Qabra, which was probably located along the lower course of the Little Zab, and installed garrisons in the conquered towns. The archive of clay tablets found at Tell Shemshara (ancient Shusharra) shows that the local governor switched allegiance and became a vassal of Shamshi Adad. During the 14th century BCE, the region was part of the Mitannian kingdom, with sites like Nuzi and Tell al Fakhar, south of the Little Zab, yielding clay tablet archives for this period. During the late second–early first millennia BCE, the lower Little Zab basin belonged to the heartland of the Middle Assyrian and Neo Assyrian empires. After the fall of the Neo Assyrian Empire, control of the Zagros shifted first to the Medes and in 550 BCE to the Achaemenid Empire. The last Achaemenid ruler Darius III was defeated by Alexander the Great at the Battle of Gaugamela in northern Iraq and after Alexander's death in 323, the area fell to his Seleucid successors. On the Ortelius Theatrum Orbis Terrarum maps of Turkish Empire and Persian Kingdom it is listed as Noue aque fl.