Кіріспе

Тайваньдағы әскери шақыру туралы жалпы шолу

Тайвань, ресми түрде Қытай Республикасы (ҚР), Қытай Республикасы үкіметінің қаулыларына сәйкес әрекет ететін әскери шақыру жүйесін сақтайды. Елдегі әскери жасқа жеткен барлық білікті ер азаматтар 1 жылдық міндетті әскери қызметке немесе 4 айлық әскери оқуға міндетті. Тайвань тарихының бастапқы кезеңдерінде қарулы күштер әскери еріктілерден құралған. Әскери шақыру Тайваньда алғаш рет 1945 жылдың қаңтарында, япониялық отаршылдық үкіметінің соңғы жылында енгізілді. Тайваньның бас үкіметі тайваньдықтарды Екінші дүниежүзілік соғыста күресу үшін Жапон императорлық армиясына (ЖИА) және теңіз күштеріне (ТК) мәжбүрлеп қосты. Жапонияның капитуляциясынан кейін, 1945 жылы Тайваньды одақтас күштердің өкілі ретінде басып алған Қытай Республикасының үкіметі 1949 жылдың желтоқсанында, Қытайдағы азаматтық соғысты жеңгеннен кейін және аралға шегініс жасағаннан кейін Тайваньда әскери шақыруды қайта жаңартты. Тайваньдық ер азаматтардың міндетті әскери қызмет мерзімі 20 ғасырдың екінші жартысында 2 мен 3 жыл аралығында болды. 2000 жылдары Қытай Республикасының үкіметі толығымен ерікті әскери күштерді құруға ұмтылды. Міндетті әскери қызмет мерзімі 2000 жылы 2 жылдан 2008 жылы 1 жылға дейін кезең-кезеңімен қысқартылды. Сонымен қатар, 2000 жылы азаматтық қызметке алмастыру қызметі деп аталатын баламалы қызмет жүйесі де құрылды. 2010 жылдары үкімет міндетті әскери қызметті жою мақсатында толығымен ерікті әскери күштерді құру жолындағы жұмысын жалғастырды. 2013 жылы шамамен 4 айға созылатын жекелеген әскери оқу бағдарламасы іске асырылды. Әскери қызметтен әскери оқуға көшу 2018 жылдың соңында жүзеге асырылды. 2019 жылдан бастап Қытай Республикасының Қарулы Күштерінің көп бөлігі еріктілерден құралды. Бірақ 2017 жылдан бері Қытай Халық Республикасы (ҚХР) мен АҚШ арасындағы қарым-қатынастың нашарлауы ҚХР-ның 1940 жылдардан бері Тайвань бұғазының мәртебесін өзгертуге тырысуы мүмкін деген алаңдаушылықты тудырды, бұл үшін ҚХР өзінің Халықтық Азаттық Армиясын (ХАА) пайдалануы мүмкін. 2022 жылдың желтоқсанында Қытай Республикасының үкіметі 2024 жылдың қаңтарынан бастап 1 жылдық міндетті әскери қызметті қайта жаңартатынын жариялады.

Алғашқы жылдар

Тайваньның Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясы, Испан империясы, Туннинг патшалығы, Цин империясы және Формоза Республикасы сияқты Тайваньдағы алғашқы билеуші режимдер Тайвань халқынан (Тайваньның жергілікті тұрғындарынан да қоса) немесе Тайваньның шеңберінен тыс жерлерден әскери еріктілерді тарта отырып, Тайваньда өздерінің қарулы күштерін ұстап келді.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін

1945 жылдың тамызында, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Қытай Республикасы (ҚР) Тайваньды одақтас күштердің өкілі ретінде қабылдады. Бірақ, Қытайдағы Азамат соғысында жеңілгеннен соң, үкімет 1949 жылдың желтоқсанында, 4 жыл бұрын Жапониядан басып алған Тайваньға қайта шегінді. Қытай Коммунистік партиясы басқаратын Қытай Халық Республикасының (ҚХР) күйреуіне жол бермес үшін Тайваньда 1949 жылдың желтоқсанында міндетті әскери қызмет енгізілді. 1950 жылдары үкімет Тайваньдағы әскери қызмет жүйесін жаңғырту мақсатында Әскери қызмет туралы заңға (兵役法) маңызды өзгерістер енгізді. Өзгертілген заңда ер азаматтардың қарулы күштердегі міндетті қызметінің мерзімі күштерге байланысты 2 жылдан 3 жылға дейін болатыны нақтыланды (Армия үшін 2 жыл, Әскери-теңіз күштері, Әуе күштері және Теңіз корпусы үшін 3 жыл). Өзгертілген заң сонымен қатар Ұлттық қорғаныс министрлігіне әскери жұмылдыру мүмкіндігін арттыру үшін қатардағы ер азаматтардан резервтік офицерлерді (預備軍官) және резервтік кіші офицерлерді (預備士官) іріктеу жүйесін құруға мүмкіндік берді. Бұл жағдай Суық соғыс кезеңіндегі геосаяси ахуалдың нәтижесінде туындады және 1980 жылдардың соңына дейін өзгеріссіз сақталды.

Демократиялық жүйе

Тайвань 1987 жылы әскери жағдайды жойлау туралы хабарлады және 1990 жылдары толыққанды демократиялануды іске асырды. Осы кезеңде әскери шақыру саясаты да қарастырылды. Оның тұсында Қытай Республикасы Қарулы Күштерінің (ROCAF) барлық лауазымдарының көп бөлігі 2 жыл мерзімге белсенді қызмет өткен шақырулылармен толтырылды. Ұлттық қорғаныс саясаты өзгергенімен, міндетті әскери қызмет мерзімі де қысқартылды. 1990 жылы 2 жыл болса, 2000 жылы 1 жыл 10 айға дейін төмендеді. 2004 және 2008 жылдар аралығында міндетті әскери қызмет мерзімі әр жыл сайын 2 айға қысқартылып, 2008 жылы жалпы мерзім 1 жылға дейін жетті. 2000-ші жылдары шақырулыларға қызмет таңдаулары көбейді, оның ішінде Ішкі істер министрлігімен (MOI) ұйымдастырылған балама азаматтық қызмет, яғни ауыстыру қызметі, сондай-ақ белгілі бір мамандықтардағы шақырулыларға арналған мамандандырылған қызмет түрлері де ұсынылды. Әскери шақыру агенттігі ІІМ басшылығымен құрылды және Әскери қызмет жүйесі заңымен белгіленген шақыру процесін басқарады. Балама әскери қызметке тартылғандар азаматтық қорғаныс шараларына қатысады.

Бүкіл ерікті әскери күштерге көшу

2007 жылы Ұлттық қорғаныс министрлігі ерікті түрде әскерге түсушілердің саны жеткілікті болған жағдайда, мерзімді қызметтің мерзімі 14 айға дейін қысқартылатынын хабарлады. 2009 жылы ол 12 айға дейін қысқартылады. 2009 жылдың 10 наурызында Қорғаныс министрі Чэнь Чаомин 2014 жылдың соңына дейін елде толыққанды ерікті әскер болады деп мәлімдеді. Мерзімді шақыруды жою процесі 2010 жылы басталады, ал 2014 жылдың соңына қарай еріктілер толығымен мерзімді шақырылған әскердің орнын басады. Әскерге қатысуды көздейтін азаматтардың кемінде орта білімі болуы керек, ал әскери қызметке ерікті түрде жазылмағандар төрт айлық әскери дайындық курсын өтеуге міндетті. 2012 жылы хабарламада 2013 жылдан бастап 1994 жылдың 1 қаңтарынан кейін туған мерзімді шақырылғандарға тек төрт айлық әскери оқу жеткілікті екені, бір жылдық әскери қызметтің қажеттілігі жойылғаны және үкімет 2014 жылдың соңына дейін барлық мерзімді шақырылғандарды еріктілермен алмастыруды жоспарлап отырғаны айтылды. Алайда, бұл кесте 2013 жылы 2016 жылдың соңына дейін ықпалдастырылды. Соңында бұл жоспардан бас тартылды және мерзімді шақыруды жою туралы ешқандай ұсыныс енгізілген жоқ. 1994 жылдың 1 қаңтарында немесе одан кейін туған ер адамдардың әскери қызмет мерзімі 2013 жылы төрт айға дейін қысқартылды. Міндетті шақырылғандардың соңғы тобы 2018 жылдың желтоқсан айында босатылды. Дегенмен, басқа дереккөздерде мерзімді шақыру техникалық тұрғыдан болмаса да, ресми емес түрде әлі де сақталғаны айтылады, себебі толыққанды ерікті әскерге көшу қорғаныс қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жеткілікті ерікті сарбаздарды тартуда сәтсіз аяқталды. 2023 жылдың қаңтар айында Тайвань қорғаныс министрлігі Қытайдан әскери қысымның күшеюіне байланысты әйелдерге резервтік күштерді даярлауға ерікті түрде қатысуға рұқсат берді. Қорғаныс министрлігі тек еркек резервшілерді даярлағанын, себебі тек еркектерді қабылдауға жеткілікті мүмкіндік болғанын мәлімдеді. Тайвань заң шығарушылары әйелдерді резервтік оқудан шеттету – гендерлік дискриминация екенін мәлімдеді.

Әскери міндетті міндетті қайта қабылдау

2017 жылдан бері Қытай Халық Республикасы мен Америка Құрама Штаттары арасындағы қарым-қатынастың күрт нашарлауы, Қытайдың Тайвань бұғазының қалыпты жағдайын өз Халықтық азаттық армиясы (ХАА) арқылы өзгертуге тырысуы мүмкін деген алаңдаушылықты күшейтті. 2022 жылдың желтоқсанында президент Цай Ин Вэнь, Қытай Халық Республикасының (ҚХР) Халықтық азаттық армиясының (ХАА) күшейіп бара жатқан әскери қатеріне байланысты, 2024 жылдан бастап міндетті әскери қызмет мерзімін төрт айдан бір жылға дейін ұзартуды жариялады, бұл 2008 жылдан 2013 жылға дейінгі шақыру мерзіміне оралуды білдіреді.

Заңдық негіздеме

Қытай Республикасы Конституциясының 20-бабында әскери қызмет азаматтардың міндеті ретінде белгіленеді: «Халық заңға сәйкес әскери қызмет атқаруға міндетті». «Әскери қызмет жүйесі туралы заң» (兵役法) және «Әскери қызмет жүйесі туралы заңның іске асырылуы туралы заң» (兵役法施行法) Тайваньдағы әскери қызмет жүйесінің ережелерін және әскерге шақыру рәсімін анықтайды. Бұл ережелерге сәйкес, әскери шақыру Ішкі істер министрлігі мен Ұлттық қорғаныс министрлігі тарапынан бірлесіп жүзеге асырылады. 2002 жылы Тайваньдағы әскери шақыруды басқару мақсатында Ұлттық әскери шақыру агенттігі Ішкі істер министрлігі құрамында құрылды.

Әскери қызметтің түрлері

Заңға сәйкес, ер азаматтар 18 жасқа толғаннан кейін келесі жылғы 1 қаңтарда әскери қызметке жарамды жасқа жетеді. Әскери қызметке жарамды жастағы ер азаматтар өзінің негізгі мәліметтерін ұсынып, әскери міндеттілікке медициналық комиссиядан өтуге міндетті. Әскери қызметке жарамды жастағы ер азаматтар заңмен белгіленген міндетті әскери қызметті орындау үшін келесідей әскери қызмет түрлеріне қатыса алады. Резервтік офицерлік қызмет (預備軍官役) Ұлттық қорғаныс министрлігі әр жыл сайын төрт жылдық жоғары білімі бар әскери қызметке жарамды жастағы ер азаматтардан резервтік офицерлер мен сержанттарды іріктеу үшін емтихан өткізеді. 1952 жылдан 2018 жылға дейін іске асырылған, резервтік офицерлер мен сержанттар тұрақты әскери қызметтегілермен тең мерзімге қызмет етеді. 2024 жылы міндетті бір жылдық әскери қызмет қайта жаңартылады. Резервтік сержанттық қызмет (預備士官役) Тұрақты әскери қызмет (常備兵役) Нақты қызмет (現役) Қарулы Күштерде 1 жылға белсенді қызметке шақырылатын, әскери қызметке жарамды жастағы ер азаматтар. 1956 жылдың қаңтарынан 2018 жылдың желтоқсанына дейін шақырылған, мерзімі ережелерге байланысты 1 жылдан 3 жылға дейін. 2024 жылы қайта басталады, 2005 жылдың 1 қаңтарында немесе одан кейін туған ер азаматтар үшін. Әскери оқу (軍事訓練) Әскери оқудан өту үшін шақырылған, әскери қызметке жарамды жастағы ер азаматтар. 2013 жылдың қаңтарынан бастап, 1994 жылдың 1 қаңтарында немесе одан кейін туған ер азаматтар үшін жасақталған. 2019 жылдың қаңтарынан бастап толыққанды іске асырылды. 2024 жылы әскери шақыруды қайта жаңартумен, 2005 жылдың 1 қаңтарында немесе одан кейін туған, әскери қызметке жарамды жастағы ер азаматтар 4 айлық әскери оқудан өтуге құқылы емес. Қосымша әскери қызмет (補充兵役) Әскери қызметке жарамсыз деп танылған, ерекше отбасылық жағдайлары немесе ұлттық құрама спортшылары бар әскери қызметке жарамды жастағы ер азаматтар. Шақырылғандар 12 күндік жеңілдетілген әскери оқудан өтеді. Балама әскери қызмет (替代役) Діни факторлар, отбасылық жағдайлар, таңдалған кәсіби білік немесе медициналық комиссия шешімімен балама қызметке жіберілген, әскери қызметке жарамды жастағы ер азаматтар. 2000 жылдың тамызынан бастап жасақталған. Шақырылғандар тұрақты әскери қызметтегілермен тең немесе одан да ұзақ мерзімге мемлекеттік органдарда қызмет етеді. Таңдалған компанияларда немесе жартылай мемлекеттік ұйымдарда қызмет етуге мүмкіндік беретін Ғылыми-зерттеу және дамыту бойынша балама әскери қызмет немесе Индустриялық резерв бойынша балама әскери қызмет сияқты арнайы бағдарламалар да бар. Заңмен белгіленген мерзімде қызметті аяқтағаннан кейін, әскери қызметке жарамды жастағы ер азаматтар әскери резервке өтеді. Тұрақты әскери қызметтен өткен ер азаматтардың әскери қызметке жарамды жасы 36 жасқа толғаннан кейін келесі жылғы 1 қаңтарда аяқталады және босатылады. Алайда, резервтік офицерлік және сержанттық қызметтен өткен ер азаматтардың әскери қызметке жарамды жасы 50 жасқа толғанға дейін аяқталады және босатылады. 2023 жылы Тайваньның Ішкі істер министрлігі Ғылыми-зерттеу және дамыту бойынша балама әскери қызмет бағдарламасы қатысушы компаниялар мен ұйымдарға жыл сайын NT$100 миллиард (АҚШ $3,19 миллиард) құнға үлес қосқанын болжады.