Кіріспе

1893–1978 жылдар аралығында Океаниядағы британдық протекторат, қазіргі тәуелсіз мемлекет. Британдық Соломон аралдары протектораты алғаш рет 1893 жылдың маусым айында құрылды, ол кезде капитан Герберт Гибсон Соломон аралдарының оңтүстігін британдық протекторат деп жариялады. Христиан миссионерлері 1840 жылдардан бастап Соломон аралдарына сапарлар жасады, бұл Жан Батист Эпаль басқаратын француз католиктерінің Санта-Изабель аралында миссия құруға жасаған әрекетімен басталды, бірақ 1845 жылы Эпальді арал тұрғындары өлтіргеннен кейін ол тасталды. Англикан миссионерлері 1850 жылдардан бастап келе бастады, одан кейін басқа да конфессиялар келіп, уақыт өте көптеген жандар дінге өтті. 1886 жылғы Батыс Тынық мұхиты жөніндегі ағылшын-неміс декларациясы Империялық Германия мен Ұлыбритания келіскен «әсер ету аймақтарын» белгіледі, Германия Соломон аралдарының оңтүстігіне деген талабынан бас тартты. 1893 жылы Протектораттың ресми түрде жариялануынан кейін 1897 жылы Беллона және Реннелл аралдары, сондай-ақ Сикаяна (бұрынғы Стюарт аралдары) Протекторатқа қосылды, ал 1898 жылы Санта-Крус тобы, Риф аралдары, Ануда (Шерри), Фатака (Митр) және Треваннион аралдары мен Дафф (Уилсон) тобы қосылды. 1899 жылғы Самоа үш тарапты келісімі бойынша Бугенвильдің шығысы мен оңтүстік-шығысындағы аралдардағы неміс мүдделері Батыс Самоаға неміс талаптарын мойындау шартымен Ұлыбританияға берілді. 1900 жылдың қазан айында Жоғарғы комиссар Протекторатты аталған аралдарға, яғни Шоисеул, Изабель, Шортленд және Фауро аралдарына (әрқайсысы өзінің тәуелділіктерімен), Тасман тобына, Лорд Хоу тобына және Гоуэр аралына тарату туралы жарлық шығарды. 1891 жылдың қыркүйегінде бірнеше Каликоку тайпасы Уки аралында саудамен айналысқан еуропалық саудагер Фред Говардты өлтірді. Осыған жауап ретінде HMS Royalist винтті шлюпі жазалау экспедициясын бастады, ол кісі өлтіруге қатысқан бірнеше тайпа мүшелерін өлтірді, сондай-ақ ауылды өртеп, бірнеше каноэларын жойды. 1897 жылдың наурыз айында Корольдік теңіз күштерінің HMS Rapid соғыс кемесі Рендова, Жаңа Джорджия, Нгатоке және Вела Лавелла аралдарында еуропалық саудагерлер мен отарлаушыларды өлтірген ауылдарға бағытталған жазалау экспедициясын бастады. Артур Махаффи 1898 жылдың қаңтарында Комиссардың орынбасары болып тағайындалды. 1900 жылдың қаңтарында Махаффи Вудфордтың Махаффидің әскери дайындығын Жаңа Джорджия мен көршілес аралдарда бас аулауды басуға лайықты деп есептегендіктен, Гизода үкіметтік станция құрды. Махаффиде мылтықпен қаруланған жиырма бес полицейден тұратын жасақ болды. Артур Махаффи 1902 жылы бірнеше өлім оқиғаларын тергеу үшін Малаитаға резидент судья ретінде барды. Махаффи малайтиялықтардан күдікті кісі өлтірушіні беруді талап етті, ал олар бас тартқан соң, Sparrow ауылды бомбалады, ал жағалау тобы ауылды өртеп, шошқаларды өлтірді. Малаитаны басқару қиын болды, өйткені Махаффи 1900 жылдары Малаиталық ер адамдардың 80 пайызының қару-жарағы бар деп сенді. Тайпалар арасындағы қақтығыстар мен өш алу үшін жасалған шабуылдар жиі болып тұрды. Соломон аралдарының тұрғындарына жаза ретінде ауылдарды, каноэлерді қирату және шошқаларды өлтіру үшін теңіз шабуылдары немесе жағалаудағы теңіз күштерінің әрекеттері жиі кездесетін жағдай болды, егер отарлық әкімшілер кісі өлтірушілерді ұстай алмаса. 1899 жылы Вудфорд 33 тонналық "Лахлу" кешін сатып алды, оны Нью-Джорджия тобында бас аулауды басу үшін пайдаланды. Лахлу 1909 жылы сүңгіп кетті. 100 тонналық "Белама" бу кемесі 1909 жылы сатып алынды. Алайда, 1911 жылдың ақпанында ол Изабельден алшақ жатқан, картада белгіленбеген рифке соқтығысып, апатқа ұшырады. Оның орнына келген "Белама" (бұрынғы "Авиттака" өзендік кемесі) 1911 жылдың тамыз айында Тулагиге келді. Ол 1921 жылы Изабельден сүңгіп кетті. 1900 жылдан бастап Бернс Филп аймақтағы саудада басым рөл атқарды, жалпы тауарларды таратты және копра жинады.

Егіс шаруашылығы

Колониалды шенеуніктердің саясаты протекторатты аралдардан экспортталатын копра мен басқа да өнімдерге салық салу арқылы өзін-өзі қамтамасыз етуге тырысудан тұрды. Арал тұрғындарының ұзақ мерзімді мүдделері екінші деңгейге түсірілді, өйткені отарлаушылар британдық және австралиялық корпоративтік сауда компаниялары мен жеке плантация иелерінің инвестицияларын ынталандыруға баса назар аударды. 1902 жылы Соломон аралдарында шамамен 83 еуропалық болды, олардың көпшілігі копра плантацияларын дамытумен айналысты. 1900 жылғы Соломон (Бос Жерлер) ережесі (Патшайымның 1900 жылғы №3 ережесі) және одан кейінгі түзетулер, британдық Соломон аралдары әкімшілігі Тулагиде, Батыс Тынық мұхитының Жоғары комиссариаты Сувада және Лондондағы Отарлау кеңсесі коммерциялық плантациялар үшін жерді ресми түрде «бос жер» деп белгілеу арқылы қолжеткізуді мақсат етті – яғни, Соломон аралдарының тұрғындары иеленбеген жерлер, олар «ешқандай жергілікті немесе шет елдік адамға тиесілі емес, өңделмеген немесе пайдаланбаған» деп жарияланатын болды. 1903 жылы Levers Pacific Plantations Limited компаниясы Ларс Нильсеннен 50,000 акр кокос плантациясын 6,500 фунт стерлингке сатып алды, ал 1906 жылы компания Pacific Islands Company Ltd-ден кокос плантациясының концессиясын 5,000 фунт стерлингке сатып алды. 1905 жылға қарай компания Соломон аралдарында шамамен 80,000 акр жерге ие болды, ол 14 аралға бөлінді: Ларс Нильсен мен басқа плантация иелерінен 51,000 акр және арал тұрғындарынан сатып алынған 28,870 акр. Плантация компаниялары Соломон аралдарындағы резидент комиссары Чарльз Моррис Вудфордпен Соломон аралдарының жерлерінен плантация иелеріне жер беруді басқару мәселесі бойынша қақтығысқа келді. Шағымдардың ішінде Вудфордтың бастапқы Соломон аралдарының иелері анықталған кезде плантация иелеріне «бос жерлерді» беруден бас тартуы және жалға алу шартындағы жақсарту тармақтарына қатаң сәйкестік талап етуі болды. 1914 жылғы Соломон (Жер) ережесі (Патшаның 1914 жылғы №3 ережесі) бұрынғы ережелерді алмастырды және Соломон аралдарының жерлерінен жерді бөліп алуға тоқтатты, сондай-ақ плантация жерлері үшін жалға алу жүйесі енгізілді. Burns Philp Shortland аралдарында 800 акр кокос плантацияларын және плантация иелерінен басқа да мүлікті сатып алды. Burns, Philp Тулаги портындағы Макамбо аралын сауда станциясы және жүк қоймасы ретінде пайдалану үшін сатып алды, бұл Тулагиге жақын орналасқан Lever’s операциясымен бәсекелестікке түсті. Тулагиде протектораттың әкімшілік штаб-пәтері және аурухана, түрме, сондай-ақ әкімшілер мен плантация иелері үшін қонақ үй мен клуб сияқты басқа да нысандар орналасқан болды. Қарсы шабуылды АҚШ бастады; АҚШ теңіз жаяу әскерлерінің 1-ші дивизиясы 1942 жылдың тамызында Гуадалканал мен Тулагиге қонды. Аралдарда Екінші дүниежүзілік соғыстың ең қызыл шайқастары үш жылға жуық уақыт бойы жүрді. Орталық провинциядағы Нггела-Суле аралында орналасқан британдық әкімшіліктің орталығы Тулаги, АҚШ теңіз жаяу әскерлерінің қонуынан кейін болған ауыр шайқаста қирады. Содан кейін Гуадалканал үшін болған қатал шайқас, ол Хендерсон әуежайын басып алуға бағытталған, АҚШ логистикалық орталығы ретінде көршілес Хониара қаласын дамытуға әкелді.

Биуку Гаса мен Эрони Кумана

Арал тұрғындары Биуку Гаса мен Эрони Кумана соғыс кезінде одақтастардың барлаушылары болған. Олар National Geographic журналы оларды кеме апатына ұшыраған Джон Ф. Кеннеди мен оның PT 109 экипажын дәстүрлі қаптық қайықпен тапқан алғашқы адамдар деп жариялағанда танымал болды. Олар құтқару хабарын жеткізу үшін кокос жемісін пайдалану идеясын ұсынды. Кейіннен сол кокос Кеннедидің үстелінде сақталды. Олардың есімдері көптеген фильмдер мен тарихи еңбектерде көрсетілмеген, сондай-ақ президент Кеннедидің инаугурациясына бара жатып кері қайтарылды, бірақ австралиялық жағалау күзетшісі президентпен кездесуге мүмкіндік алды. Гаса мен Кумана 2002 жылы National Geographic журналына сұхбат берді, оны телеарнадағы арнайы бағдарламаның DVD-сінде көруге болады. Оларға Роберт Ф. Кеннедидің ұлы Макс Кеннеди бюст сыйлады. National Geographic журналы Роберт Баллардтың экспедициясының құрамында PT 109 кемесінің қалдықтарын табу үшін сол жерге барған еді. Арнайы бағдарлама "Кеннедидің PT 109-ын іздеу" деп аталды. Елші Кэролайн Кеннеди 2023 жылдың тамызында Хониарада өткен Гуадалканал шайқасының 80 жылдығына арналған салтанатта Кумананың ұлы Джон Колонимен және Гасаның қызы Нельма Анемен кездесті. Ол сондай-ақ PT 109 кемесі батып кеткеннен кейін әкесі жүзіп өткен жерлерді де аралады.

Соғыс салдары

Соғыстың арал тұрғындарына тигізген әсері терең болды. Шайқастардың салдарынан келген қиратулар және заманауи материалдар, техника мен батыс мәдениетінің артефактілерін енгізудің ұзақ мерзімді салдары дәстүрлі, оқшауланған аралдық өмір салтын түбірінен өзгертті. Соғыс үшін өтемақы болмағандықтан және соғысқа дейінгі плантациялардың қирауынан, бұрынғы экономиканың негізгі тірегі болғандықтан, жаңару процесі баяу жүрді. Ерекше айта келерлік жайт, Соломон аралдарының одақтастармен жұмысшы ретінде алған тәжірибесі, кейбіреулерін экономикалық ұйымдастыру мен сауданың материалдық өркендеудің негізі екенін жаңаша түсінуге жетеледі. Осы идеялардың бір бөлігі соғыстан кейінгі саяси қозғалыс "Маасина Руру" – көбінесе "Маршыру Ережесі" деп қысқартылатын – іс жүзіне асырылды.

Заң шығарушы кеңес пен Атқарушы кеңес

1950 жылдары тұрақтылық қалпына келтірілді, себебі британдық отаршылдық әкімшілігі ресми жергілікті кеңестер желісін құрды. Осы негізде Соломон аралдарының жергілікті кеңестерде тәжірибесі бар азаматтары орталық үкіметке қатысуды бастады, бастапқыда бюрократия арқылы, ал 1960 жылдан бастап жаңадан құрылған Заң шығару және Атқару кеңестері арқылы. Протектораттың 1960 жылға дейін өз конституциясы болған жоқ. Осы мәселені шешу үшін сайлаушыларға дауыстарын төрағаға, әдетте округ комиссарына немесе округтік қызметкерге құлақтан айтуға рұхсат етілді, олар осылай берілген дауыстарды тіркеді.

Австралияға ұсынылып отырған көшіру

1950 жылдары британдық және австралиялық үкімет шенеуніктері Соломон аралдарының егемендігін Ұлыбританиядан Австралияға беруді қарастырды. Соломон аралдары Австралиямен тығыз байланыста болды: ол Австралия фунтын пайдаланды, Австралияның әуе және теңіз көлігі қызметтеріне сүйенді, көптеген австралиялықтар мемлекеттік қызметкерлер ретінде жұмыс істеді, ал оның бизнесі Австралия капиталына тәуелді болды. Кейбір австралиялық шенеуніктер британдықтардың аралдарды дамытуға аз қызығушылық танытқанын алға тартса, британдық шенеуніктер Австралияда әкімшілікті қабылдауға жеткілікті білікті кадрлардың жоқтығын айтты. Рождество аралы, Кокос (Килинг) аралдары және Жаңа Гебрид аралдарынан өзгеше, Австралия егемендік беру туралы ресми өтініш жасаған жоқ. Дегенмен, Отарлық кеңсе мен Австралияның Аумақтар департаменті арасында бейресми пікір алмасулар өтті. 1956 жылы Австралияның Аумақтар министрі Пол Хаслук, Сыртқы істер министрі Ричард Кейсидің қолдауымен, федералды кабинетке Соломон аралдарын Австралияның басқаруына беру туралы ұсыныс жасады. Австралия Ұлыбританияның Соломон аралдарына бөлген жылдық даму қаражатын екі есеге арттыруды ұсынды – £1,073,533-тен (1956 жылғы 1073533,0 сомасы қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең) шамамен £2,000,000-ға (1956 жылғы 2000000,0 сомасы қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең). Алайда, Австралияның Қаржы департаменті қосымша шығындарға ынталы болмады, ал Қорғаныс департаменті аралдар британдықтардың қолында болғанда «жауапкершілікті қабылдаудың қорғаныс тұрғысынан ешқандай артықшылығы жоқ» деді. Австралия кабинеті бұл ұсынысты қабылдамады.

Бірінші жалпыұлттық сайлау

Алғашқы ұлттық сайлау 1964 жылы Хониара орындығы үшін өтті, ал 1967 жылы Заңнамалық кеңестің 15 өкілді орынның бірінен басқа барлығына жалпы сайлау өтті (бірден-бір ерекшелік – Шығыс Сыртқы аралдар сайлау округі, ол тағы да сайлау коллегиясымен тағайындалды). 1970 жылы тағы сайлау өтіп, жаңа конституция қабылданды. 1970 жылғы конституция Заң шығарушы және Атқарушы кеңестерді бірыңғай Басқарушы кеңеспен алмастырды. Сондай-ақ, ол «комитеттер жүйесін» құрды, онда Кеңестің барлық мүшелері бес комитеттің біріне немесе бірнешесіне кірді. Бұл жүйенің мақсаты – сайланған өкілдер мен отарлық бюрократия арасындағы шиеленісті азайту және жаңа өкілдерге үкіметтік міндеттерді орындауға оқыту мүмкіндігін беру болды. Бұл жүйе меланезиялық үкімет стиліне сәйкес келеді деп айтылды, бірақ кеңес мүшелерінің 1970 жылғы конституцияға және комитеттер жүйесіне қарсылығы бұл мәлімдемені тез күштен шығарды. Осының нәтижесінде 1974 жылы жаңа конституция қабылданды, ол стандартты Вестминстер үкімет формасын орнатты және арал тұрғындарына Бас министрлік және Министрлер кабинетінің өкілеттіктерін берді. Сүлеймен Мамалони 1974 жылдың шілдесінде елдің бірінші бас министрі болды, ал Басқарушы кеңес Заң шығарушы жиналысқа айналдырылды. Соломон аралдарындағы протекторат 1978 жылғы Соломон аралдары заңының шарттары бойынша аяқталды, ол протекторат құрамына кіретін аумақтарды Ұлыбританияның иеліктеріне қосты.