Кіріспе

Ислам дәстүріндегі метафизикалық жарық. Нур (النور) – исламдық контексте «түннің салқын жарығы» немесе «жылусыз жарық», яғни айдың жарығы. Бұл жарық «Құдайдың басшылығы» мен «білімнің» символы ретінде қолданылады, ол күндізгі күннің «ыстық жарығына» (яғни отқа) қарама-қарсы мейірімділіктің символы болып табылады. Құранда Алла «аспан мен жердің нұры» (Нур) деп айтылады. Құранға көптеген классикалық түсіндірушілер бұл аятты Алланың әлемді түсіну арқылы жарықтандыруымен салыстырады, бірақ бұл сөздерді тура мағынасында қабылдамау керек. Нур мухаммади (Мұхаммедтің мәнісі) тұжырымдамасын, барлық нәрсенің мәнін бірінші болып Сайид Абдул Қадыр Ғилани бейнеледі және бұл идеяны «Сирр ул Асрар» кітабында сипаттады. Оның шәкірттері бұл ілімді уағыздады. Сайид Абдул Қадыр Ғиланидің шәкірттерінің бірі – андалусиялық ғалым Әбу Бәкір ибн әл-Араби, ол нұрды ең тереңнен ең қарапайым деңгейге дейін жіктеді. Шиалар нұрдың, ішкі эзотерикалық түсінік ретінде, имамдар арқылы мұрагерлікпен берілетініне сенеді, ал имамдар оны халыққа жеткізеді.

Низари исмаилилердің нанымы

Низари исмаилилер сектасының ізбасарлары Мұхаммедтің ұрпақтары арқылы исмаилилерге Құдайдың басшылығы әлі де жетіп жатыр деп санайды. Имамдардың міндеті – исмаилилерге ішкі, эзотерикалық түсінікті жеткізу. Надия Эбу Джамалдың айтуынша, имамдар – «оның рухани білімінің (’ilm) мұрагерлері, Құдайдың жарығын (nūr) және Оның жердегі тірі дәлелін (hujjah) жеткізушілер». Шииттердің бесінші имамы Мұхаммед әл-Бакирдің айтуынша, имамдар Құранда айтылған мухаддатундар және Құдайдың нұры (нұр Алла). Оған Құранның 64:8 аятына түсінік беруді сұрады: «Аллаға, Оның Елшісіне және Біз түсірген Нұрға (жарыққа) сеніңдер!» Ол: «Пайғамбардың ұрпақтары – шындығында Алланың нұры» деп жауап берді. Бұл рухани жарық ұрпақтан ұрпаққа беріліп, Мұхаммедтің Әли мен оның ұрпақтарына берген мәңгілік білімінің символы. Екі түсінік бар сияқты. Біріншісі – нұр мухаммади, Адамнан басталып, Мұхаммедке дейін пайғамбардан пайғамбарға берілген және содан кейін ұрпақ арқылы жалғасқан жарық. Екіншісі – нұр Алла, ол бұрынғы иеленушісі қайтыс болғанда мұраға көшеді. Имам туған кезде нұр мухаммадиге ие болады, бірақ нұр Алланы алғанға дейін үнсіздік сақтайды. Нұр мухаммади – мұрагерлік символы және Адамды Мұхаммедке, ал Мұхаммедті имамдарға байланыстыратын нәрсе. Нұр Алла – имамдардың пайғамбарлармен және Алланың таңдаған адамдарымен бөлісетін шабыт пен пайғамбарлық символы.

Суфилік наным

Суфилер пікірінше, нұр – Алланың алғашқы жаратылысы, ал қалған барлық нәрселер мен тіршілік иелері одан біртіндеп жаратылған. Андалусиялық ғалым Әбу Бәкір ибн әл-Араби (1076–1148) Мұхаммедтің жаратылыстан бұрын болғандығы туралы ұғымды кеңінен түсіндірді. Бұл – «Ан Нұр әл-Мухаммади» немесе «Мухаммад жарығы» доктринасы. Жарық жаратылыстан бұрын бар еді, және барлық нәрсе одан жаратылған. Әлем – жарықтың көрінісі, ол Адам атаға, пайғамбарларға және Ақтабтарға дарыған. Ибн әл-Араби былай деп жазды: «Жаратылыс Мұхаммедтің нұрынан басталды. Раббым Өзінің жүрегінен осы нұрды алып келді». Парсы ақыны және суфи теоретигі Фаридуддин Аттар (шамамен 1145–1221) былай деп жазды: «Жанның бастауы – абсолютті жарық, басқа ештеңе жоқ. Яғни ол Мұхаммедтің жарығы еді, басқа ештеңе емес». Суфилер үшін жарық – біздің ішкі жан дүниеміз туралы білетінімізді, ал қараңғылық – білмейтінімізді көрсетеді. Ибн Араби жарықтың үш түрін ажыратты: Нұр әл-анвар (жарықтардың жарығы), ол абсолютті шындықты ең жоғары деңгейде ашады, анвар әл-ма’ани (ақылдың жарығы) және анвар әл-таби’а (табиғаттың жарығы). Парсы философы Шахаб әл-Дин Сухраварди (1155–91) былай деп жазды: «Алланың мәні – әрқашан өмірді жарықтандыратын бастапқы жаратушы нұр. Ол үнемі ғаламды ашып, оған қуат береді. Алланың нұры бүкіл ғаламды мол сұлулық пен толықтықпен нұрландырады. Осы процеске ие болу құтқарылудан артық емес». Мұхаммед ибн Мустафа Хадими (шамамен 1702–1763) былай дейді: «Рухани жүректі дүниелік ойлардан қорғау, рухани жүректің пайда алуы (кемел суфи ұстазының рухани жүрегінен «Файд» (нұр [жарық]) алуы) арқылы мүмкін. Рухани жарық (Файд) сүйіспеншілік арқылы бір рухани жүректен екіншісіне ағып өтеді. Кемел рухани жетекшінің қазасы немесе оның алыс елде болуы рухани жарықтың (Файд) ағымын тоқтатпайды». Инайат Ханның (1882–1927) сөзіне қарағанда, жан – күн сәулесі сияқты. Тәндері жоқ періштелер, Құдайдың Рухынан келетін нұрдан, яғни жарықтан жасалған. Барлық жандар нұрдан жасалған, немесе оның бір бөлігін қамтиды, ол бүкіл көріністің мәні болып табылады.

Ортағасырлық Бенгал

Ханс Хардер жазғандай, ортағасырлық бенгал суфи космологиясында нұр Мухаммад тұлғаланған. Раббы жаратқан нұр, өз кезегінде, оның денесінің әртүрлі бөліктерінде пайда болған тер тамшыларынан (ғарма, ғам) әлемді жаратты. Оның айтуынша, бұл ұғым Майзбандари жазбаларында жиі кездеседі, көбінесе әулиелерді немесе олардың сезімтал қасиеттерін сипаттау үшін қолданылады. Голан Моршед нұрды Мухаммадпен теңестіретін мақала жазды. Ол өзінің "Ислами прабандха самбхар" атты еңбегінде нұр и Мухаммади – барлық жаратылыстың қозғаушы күші екенін және оны Мухаммадтан бөлек қарастыруға болмайды деп жазды. Ол жазған, Лұтфуннесса Хосаини "Таухид" атты трактат жазды, оның бір бөлігі нұр и Мухаммади пайда болған кезден бастап Мухаммад дүниеге келгенге дейінгі әлемнің жаратылысы туралы әңгімелейді. Ол нұр и Мухаммади төрт бөлікке бөлінгенін жазды. Алғашқы үш бөліктен қалам, тағдыр кітабы және тақ пайда болды. Төртінші бөлік тағы төрт бөлікке бөлінді. Алғашқы үш бөліктен тақты ұстаған періштелер, тақтың орны және қалған барлық періштелер пайда болды. Соңғы бөліктен аспан мен жер, жұмақ пен тозақ жаратылды, сондай-ақ иман келтіргендердің көздеріне нұр, жүректеріне нұр, тәухид пен калиманың нұрын сыйлаған бөлік пайда болды. Лұтфуннесса Хосаини "Тафсир и рух әл-китаб" деп аталатын Құран тәпсіріне сілтеме жасай отырып, тағы бір оқиғаны баяндайды. Бұл нұсқада нұр и Мухаммади Адамның нұрын жасау үшін де қолданылған, ол оның артына сақталған. Періштелер Адамның артына жиналып, нұрды көру үшін қарады. Адам Раббыдан нұрды маңдайына орналастыруын сұрады, ал періштелер оның көз алдына жиналып, айналды. Адам өзі нұрды көруді қалады, ал Раббы оны бас бармағына ауыстырды. Адам жерге түскенде, нұр қайтадан оның арқасына енді, содан кейін Адамнан әртүрлі ер адамдардың арқалары мен әйелдердің құрсақтары арқылы Мухаммадтың ата-анасына дейін нұр жетті.

Қазіргі Түркия

Саид Нұрси Түркияда "Нұр" қозғалысын құрды, 1930-1940 жылдардағы секуляризация бағдарламасы көтерілістерді басып қалғаннан кейін шыдамдылықты және рухани үзілісті қатаң ұстанып айтты. "Нұр" қозғалысының жақтастары және суфилік тәртіптер жалпы, қоғамдық өзгерістер жеке адамдардың рухани жаңаруы арқылы мүмкін болатынын есептейді. Ашу және ұят сияқты жағымсыз сезімдер ішкі күш жинау арқылы бақыланатын болу керек. Саид Нұрсидің мәтінге негізделген "Нұрқұ" қозғалысы суфилік тәртіптерден өркендеді. "Нұрқұ" қозғалысының жетекшісі Мехмет Кыркинджидің сөзіне сүйенсек, "Исламның күні 1925 жылы батып, Саидтың еңбектерімен 1950 жылы қайтадан туды, олар Кемализмнің қараңғылығын өз нұрымен жарықтандырды".