Кіріспе

Суфизм ұғымы

Ḥāl (حَال, "күй" немесе "жағдай" дегенді білдіреді, кейде ағылшын тілінде haal деп жазылады; көпше түрі aḥwāl (أحْوَال), кейде ahwaal деп ағылшын тілінде жазылады) – суфидің Құдайға жоталау барысындағы рухани тәжірибесінің нәтижесі ретінде туындайтын, арнайы мақсаттағы, уақытша сана жағдайы.

Шолу

Хал табиғатынан уақытша, оны ұзартуға тырысу қажет емес. Ол адамның Құдайға қарай жолындағы психологиялық немесе рухани ықпалдардың нәтижесінде пайда болады. Оған байланысты ұғымдар: экстаз (уаджд), жойылу (истилам), бақыт (баст), қайғы (қабд), ояну (саху), мас болу (сукр) сияқтылар. Олар көкжиектіде шағылысқан, бірден жоғалып кететін, көзді жарықтырып тастайтын молния іспетті. Дегенмен, бұл сатылар Адамның азаттыққа қол жеткізу тәжірибесі үшін қажет; олардың көмегімен ол кез келген нәрсені, мәңгілікке арналған нәрсені санасынан ажырата алады. Ибн Араби айтуынша, Фана (аль фана) (жоғалу) – халдардың жоғарғы нүктесі.

Суфизмдегі халь

Суфизмде ахавалдар Құдайдың сыйы деп есептелетін болғандықтан, оларды беру үшін адамнан ештеңе жасау күтілмейді, себебі адам тек қабылдаушы. Бірақ, адамдар арасындағы материалдық сыйлықтардан өзгеше, адам осы ерекше күйлерді бастан өткермеуге тырыса алмайды. Қандай да бір ахавалды бастан өткеру үшін ешқандай шарттар қойылмаған, тіпті дінсіз адамдар да кейде Құдайдан келген күйлерді сезінеді. Бұл құбылыстың себебі – Құдайдың шексіз кеңшілігі, сондықтан оның кездесуі сенімсіздерге де мүмкін. Сол сияқты, рухани жолдағы жаңа бастаушылар да, тәжірибелі суфилер сияқты ахавалдарды сезіне алады. Бұл шығармаға да қатысты, өйткені өнер туындысын тамашалаушы немесе мәтін оқыған адам, сол шығарманың авторы оны жасаған кездегі ахавалмен бірдей болуы керек. Әйтпесе, автор мен көрермен арасында түсіністік болмайды. Көбінесе ахавалдар қысқа ғана уақыт ішінде, үзіліспен пайда болады деп есептеледі, бірақ Абд әл-Карим ибн Хауазин Кушайри сияқтылар әрбір күйдің үздіксіз екенін, ал бір күйден екіншісіне қажетті ауысу болатынын айтады. Оның пікірінше, Құдай бір адамға бір күй берген соң, ол адам бұрынғыдан жоғарырақ күй берілгенше сол күйде қалады. Бірақ, басқалар оның күй туралы анықтамасы, суфизмдегі мүлдем бөлек ұғым – мақамға (рухани сатыға) қатысты дейді, себебі ахавалдан айырмашылығы, мақамды Құдай емес, жеке күш-жігер мен лайықтылық арқылы жетістікке жетуге болады. Алайда, оның бұл пікірі Мұхаммед пайғамбардың (ﷺ) хадисімен, сондай-ақ Әбу Әли әд-Даққақтың сол хадисқа берген түсіндірмесімен байланысты. Онда былай делінген:

> «Менің жүрегім жамылғымен жабылады, сондықтан мен Күн сайын Алла Тағаладан жетпіс рет кешірім тілеймін». Осы хадис туралы Әбу Әли әд-Даққақ (Алла оған рахмет етсін) былай деді: «Пайғамбар (ﷺ) үнемі күйлерінде жоғарылап отырды. Ол бір күйден (халадан) жоғарырақ күйге көтерілгенде, артта қалған күйіне бір көз тастап, оны жеткеніне қатысты жамылғы немесе жабу деп санады. Оның күйлері үнемі күшейіп бара жатты».

Құрб халы (жақын жерлер)

Осы халды сезіну адамның өзінің амалдарын естен шығарып, тек Алланың амалдарына ғана назар аударуына себеп болады. Алланың достары (Әулиелер) тірі болғанда да, өткеннен кейін де Алланы іздеушілерге құрбандық пен сұхбаттарын сыйлай алады. Олардың салыққа (ізденушіге) немесе шәкіртке деген ықыласы, уаджд (көңіл толу) күйіне жеткізеді, бірақ егер адам оны өз бақылауына алса, онда бұл жақсырақ және пайдалырақ болады.

Мақамнан айырмашылығы

Жалпы, суфизмде Алла берген түрлі ахуалдар мен суфизмдегі мақам деп аталатын кезеңдер арасында нақты айырмашылық бар. Екі терминнің басты ерекшелігі – ахуал – Алланың сыйы, оны іздеу мүмкін емес, ал мақам қатаң рухани жаттығулар арқылы ғана қол жеткізіледі. Осылайша, мақам – адамның күшімен жете алатын нәрсе, оның ие болуы адамның амалдарына тікелей байланысты. Сонымен қатар, адам белгілі бір деңгейге жеткен соң, одан жоғары деңгейге көшкенше сол деңгейде қалады; осылайша ол адамның сезіне алатын түрлі ахуалдардан берік болады. Осы тұрғыдан алғанда, мұндай күйлер міндетті түрде рухани тәжірибемен немесе Алламен кездесумен байланысты емес, және олар әрқашан ізденіс күйлері болып табылады.

Персия өнеріндегі халь

Персиялықтардың «хал» қолданысы – бұл қалыпты санадан шығуды білдіретіндіктен, парсы өнерінде, музыкалық және көрнекі жағынан сөз болғанда, маңызды рөл атқарады. Шындығында, ол парсы суретшілерінің арасында соншалықты кең таралғандықтан, қазір суретшінің шынайылыққа (эсалат) жете алу қабілетімен бірдей мағынада қолданылады. Сондықтан, әртіс «халы бар», «халмен ойнайды» немесе тіпті «өзінің халын сезініп тұр» деп айту мүмкін. Бұл идея суфилердің осы терминді қолдануына тікелей байланысты, бірақ одан қатаң түрде емес.