Кіріспе

1900-1960 жылдар аралығында француз колониясы. Франция 1917 жылы Чадтағы соңғы тәуелсіз мемлекеттерді басып алды және 1920 жылға дейін соңғы маңызды жергілікті көтерілістерді тоқтатты.

Колониялық әкімшілік

Франциямен Чадтың отарлау тәжірибесінде екі негізгі тақырып басым болды: аумақты біріктіруге бағытталған саясаттың болмауы және жаңғырудың ерекше баяу қарқыны. Француздық басымдықтар шкаласында Чад колониясы төменгі жақта орналасқан; Африкадан тыс аумақтардан, Солтүстік Африкадан, Батыс Африкадан немесе тіпті Орталық Африкадағы басқа француз иеліктерінен де маңызды емес еді. Француздар Чадты негізінен шикі мақта мен оңтүстікке қарай өнімді колонияларда пайдаланылатын дайын емес жұмыс күші көзі ретінде қабылдады. Чадта заң мен тәртіптің көрінісін сақтаудан басқа ештеңе жасауға ерік пен ресурстар болмады. Шын мәнінде, тіпті басқарудың бұл негізгі функциясы жиі назардан тыс қалдырылды; отарлау кезеңінде Чадтың үлкен аймақтары ешқашан Нджаменадан тиімді басқарылмаған (сентябрь 1973 жылға дейін Форт-Лами деп аталды). 1905 жылы Чад Оңтүстік Франциядағы үш колониямен байланысты болды: Убангуи Шари, Орта Конго (қазіргі Конго Бразавиль) және Габон. Бірақ 1920 жылға дейін Чад жеке колония мәртебесін немесе біріктірілген әкімшілік саясатты алмады. Төрт колония Бразавильде орналасқан генерал-губернатордың басшылығымен Француздық Экваторлық Африка ретінде бірге басқарылды. Генерал-губернатор федерация, оның ішінде сыртқы және ішкі қауіпсіздік, экономикалық және қаржылық істер, сондай-ақ француз колониялар министрімен барлық байланыс бойынша кең әкімшілік бақылауға ие болды. Франция үкіметі тағайындаған вице-губернаторлар әр колонияда генерал-губернатордың бұйрықтарын орындауға міндетті болды. Браззавильдегі орталық әкімшілік 1910 және 1946 жылдар аралығында орталықсыздандыруға бағытталған реформашыл күш-жігерлеріне қарамастан, вице-губернаторларды тығыз бақылауға алды. Чадтың вице-губернаторы Бразавильден алыста болғандықтан және Францияның басқа үш колонияға деген қызығушылығының көптігінен үлкен дербестікке ие болды. Ал елде орналасқан әскерлердің саны үш батальонға тең, барлығы шамамен 3000 сарбаз. Браззавильден бақылау желілері, әлсіз болса да, Нджаменадан оның ішкі аймағына дейінгілерден күшті болды. Үлкен Борку Эннеди Тибести аймағында француз әскери әкімшілерінің қолтығы көп ұзамай шөлдің тұрғындарымен беймәлім келісімге келді; кербен жолдары салыстырмалы түрде қауіпсіз болып, заң мен тәртіптің минималды деңгейлері орындалғанша, әскери әкімшілік (бас штабы Файя Ларжоуда) әдетте халықты жалғыз қалдырды. Орталық Чадта француз билігі тек біршама мәнді болды. Уадай және Бильтин префектураларында француздарға қарсы және кейбір жағдайларда бандитизм мен қарақшылықты басуға тырысқан кез келген билікке қарсы тұрақты қарсылық жалғасты. Аз қамтылған отаршылдық әкімшілік қана құрғақ Канем префектурасы мен Гуера мен Саламат префектураларының жұқа мекенделген аймақтарына әлсіз қадағалауды қамтамасыз етті. Ескі үлгідегі рейдтер 1920 жылдары жалғасты, 1923 жылы Сенегал мұсылмандарының тобы Меккеге бара жатқанда тұтқындалып, құлдыққа сатылды деп хабарланды. Француз үкіметі тиімді басқару үшін қажетті ресурстарды жұмсауға дайын болмағандықтан, кейде мәжбүрлеумен және сұлтандықтар арқылы жанама билікке деген сенімін арттырды. Франция оңтүстікке ғана тиімді басқаруға қол жеткізді, бірақ 1946 жылға дейін әкімшілік бағыт Нджаменадан гөрі Бангиден Убанги Шариге келді. Солтүстік және орталық Чадтан айырмашылығы, оңтүстікте Сара және олардың көршілері арасында тікелей азаматтық басқарудың француз отаршылдық жүйесі құрылды. Сонымен қатар, қалған Чадтан айырмашылығы, 1929 жылы кең ауқымды мақта өндірісін енгізуге байланысты оңтүстікте экономикалық дамудың кішігірім деңгейі болды. Француз армиясында қызмет еткен оңтүстік тұрғындарына ақша аударымдары мен зейнетақылар да экономикалық әл-ауқатты арттырды. Бірақ тіпті көбірек табыс, мектептер мен жолдар оңтүстіктегі француздарға көпшілік қолдау таба алмады. Бұрынғы наразылықтарға қоса, мысалы, мәжбүрлі түрде жүктілік (мыңдаған адамның өмірін жалмап) және ауылдарды көшіру, оңтүстік фермерлер Франция қолдан жасалған төмен бағамен сатып алған мақта өндірісі үшін міндетті квоталарды қабылдамады. Үкімет қорғаған басшылар бұл жағдайды бұдан әрі теріс пайдаланды. Басшылар бұрынғыдан гөрі көбірек ренжіді, өйткені олар әдетте француздардың жасанды туындылары болды. Бұл ортақ қарым-қатынас пен отарлаушы ұйымдық құрылым осы кезеңде Сара этносының ұғымын бұрын шағын туыстық топтармен шектелген адамдар арасында қалыптастырды. Франция Чадты жаулау кезінде көп күш жұмсағанымен, одан кейінгі аумақты басқаруға жартылай ықылассыздық танытты. Француз отаршылдық қызметінің қызметкерлері Чадқа тағайындалуға қарсылық көрсетті, сондықтан лауазымдар көбінесе жаңадан келгендерге немесе жағдайы нашар қызметкерлерге берілді. Франция империясының тарихшысының бірі Францияда Чадта қызмет етуге ең ақымақтық немесе әдепсіз адамдардың өзі лайық деп қорытындылады. Дегенмен, үлкен жанжалдар мерзімімен туындады және көптеген лауазымдар бос қалды. Мысалы, 1928 жылы Чадтың 42% бөлімшелерінде ресми әкімшілер болмады. 1935 жылы болған оқиға 1970-ші және 1980-ші жылдардағы оқиғаларға зор әсер етті. Осы жылы француз отаршылдық әкімшілігі Италиямен, Ливияның отаршылымен шекараны өзгерту туралы келісімге келді. Бұл өзгерту Ливияның Чад шекарасын Аозу жолағы бойынша оңтүстікке қарай 100 шақырымға жылжытуға әкелер еді. Француз заңнамасы ешқашан осы келісімді ратификацияламаса да, келіссөздер кейінірек Ливияның осы аумаққа талап етуінің негізін құрады.

Феликс Эбуэ

1940 жылы Чад халықаралық аренада танымал болды, оның вице-губернаторы Феликс Эбуэ француз Экваториальдық Африка (AEF) федерациясының қалған бөлігін Шарль де Гольдің басшылығымен еркін Францияны қолдауға жетектеді, олар Виши Франциясының үкіметін таңдамады. Чад полковник Жак Леклерктің 1940-1943 жылдар аралығында Фезанды басып алуының базасы болды, және осы оқиға Чад пен де Голь буынының Франциясы арасындағы берік сезімтал байланыстың негізін қалады. 1940 жылдың қараша айында Эбуэ бүкіл AEF-тің генерал-губернаторы болып тағайындалды. Француз Гвианасында африкалық және еуропалық ата-аналардан туған Эбуэ Африкада тездетілген жаңғырудың салдарынан туындаған мәдени дағдарыс мәселелеріне ерекше қызығушылық танытты. Ол дәстүрлі көшбасшыларға билікті қайтаруға ұмтылып, оларды қазіргі заманғы басқару тәсілдеріне оқытты. Ол африкалық орта таптың қалалардағы кәсіби мамандарын мойындады, бірақ жұмысшылардың қалаға көшіп кетуіне қарсы болды, оның орнына жұмысшылар отбасыларымен бірге бола алатын біріккен ауылдық индустрияларды құруды қолдады. Эбуэ 1944 жылы қайтыс болғанда, AEF прогрессивті идеялардың маңызды көзін жоғалтты, ал Чад Францияда зор ықпалға ие болған көшбасшысынан айырылды.

Франциядағы аумақтық жиналыс

Француз сайлаушылары Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Эбуэ және басқалардың көптеген прогрессивті идеяларын қабылдамады. Дегенмен, 1946 жылы бекітілген конституция Чад пен басқа африкалық колонияларға шектеулі өкілеттері бар аумақтық жиналысты сайлау құқығын берді. Аталған жиналыс өз кезегінде барлық АЭФ-тің француз Бас кеңесіне делегаттар сайлады. Генерал-губернатор лауазымы жоғары комиссар болып өзгертілді, және әрбір аумақ француз парламенті органдарына – Ұлттық жиналысқа, Республика кеңесіне және Француз Одағы жиналысына өкілдер сайлау құқығын алды. Африка халқы француз азаматтары мәртебесіне ие болды, ал колониялар Францияның теңіз арты аумақтары деп жарияланды. Бірақ биліктің нақты орталығы Парижде қалып қойды, өйткені 1946 жылғы реформалар дауыс беру үшін екі колледж жүйесін санкциялады, оның біреуі Чадтағы еуропалықтарға арналған; африкалықтар тек «жергілікті тұрғындар колледжіне» (collège des autochtones) дауыс бере алатын болды. Француз қызметкерлері АЭФ әкімшілігінде үстемдік сақтады. 1955 жылға дейін чадтық африкалықтарды мемлекеттік қызметке даярлау бойынша ешқандай ресми әрекет жасалмады. Көтеріңкі жағынан келсек, 1946 жылғы реформалар мәжбүрлі еңбекті жойды.

Жергілікті саясат

1950 жылдардың басына дейін Чадтағы саяси дамуға Франциядан шыққан саяси күштер басымдық етті. Жергілікті сайлауларда көбінесе 1946 жылы құрылған, Франциядағы саяси партиямен – француз халқының голлистік жиналысымен байланысты Чад Демократиялық одағының (Union Démocratique Tchadienne немесе UDT) мүшелері жеңіске жетті. UDT француз коммерциялық мүдделерін және, негізінен, мұсылман және Уаддай ақсүйектерінен құралған дәстүрлі басшылардың блогын ұсынды. Чадтың еуропалық қауымдастығы мемлекеттік қызметті партиялық саяси мақсаттар үшін пайдалануды бастады; UDT-ға қарсы ұйымдармен байланысы бар африкалық мемлекеттік қызметкерлер тез арада жұмыстан босатылып немесе алысқа ауыстырылды. Мысалы, Франсуа Томбалбае (кейін президент болды) кәсіподақ қызметі мен оппозициялық Чад Прогрессивтік партиясындағы (Parti Progressiste Tchadien немесе PPT) рөліне байланысты мұғалімдік жұмысынан айырылып, қолмен кірпіш жасауға мәжбүр болды. Дегенмен, 1953 жылға қарай саясат еуропалық басымдықтан арыла бастады, ал PPT UDT-ның басты қарсыласы ретінде көтерілді. PPT-ның басшысы Габриэль Лизетт болды, ол Панамада туған, 1946 жылы Чадқа жіберілген қара нәсілді колониялық әкімші. Француз Ұлттық Ассамблеясының депутаты болып сайланған Лизет кейіннен Африка Демократиялық Жиналысының (Rassemblement Démocratique Africain немесе RDA) бас хатшысы болып тағайындалды – бұл сол кезде өте радикалды саналған, аймақтық және марксистік бағытталған партия. PPT RDA-ның аумақтық бөлімшесі ретінде құрылды және тез арада елдің мұсылман емес зиялыларының саяси құралына айналды. Дәстүрлі билеушілер PPT-ны өз мүдделеріне қайшы деп санады және жергілікті аумақтық жиналыстың олардың кірісі мен билігіне кері әсер ететінін түсінді. Бұл факторлар дәстүрлі билеушілерді UDT-да белсендірек болуға итермеледі, ол ішкі дағдарыстардың салдарынан 1950 жылдардың соңында өз атауын Чад Әлеуметтік Әрекеті (Action Sociale Tchadienne немесе AST) деп өзгертті. Партиялардың атаулары жиі өзгеріп, 1950 жылдары фракциялық шиеленістер орын алғанымен, сайлаудағы бәсекелестік негізінен үш саяси блок арасында жүрді: UDT [AST], PPT және Шари-Багирми және Канем префектураларынан Ахмет Куламалланың жақтастары. Чадтағы Тиджания ислам бауырластығының тапқыр саясаткері және харизматикалық көшбасшысы Куламалла әр түрлі уақытта және жерлерде Багуирми ақсүйектерінің мүшесі (ол сұлтанның шеттен туған ұлы болған), радикалды социалистік көшбасшы немесе белсенді мұсылман фундаменталисі ретінде үгіт жүргізді. Осының салдарынан 1950 жылдардағы саясат негізінен PPT-ны қолдаған оңтүстік және UDT-ны жақтаған мұсылмандық сахель аймағы арасындағы күреске айналды. Куламалла ортада тұрақсыздық тудырушы рөл атқарды.

Көбірек дербестік

1956 жылы Франция Ұлттық Ассамблеясы «Шетелдік аумақтар реформасы туралы» заңды қабылдады, ол Чад және басқа да Африка елдеріне кеңірек өзін-өзі басқару құқығын берді. Сайлау реформалары дауыс беруге құқылы азаматтардың санын арттырды, ал билік сирек қоныстанған солтүстік және орталық Чад аймақтарынан, халық тығыз қоныстанған оңтүстікке қарай жылдам ауыса бастады. PPT бұрынғыдай белсенділік танытпай, оңтүстіктегі басшылардың және француз отаршылдық әкімшілігінің қолдауын алды, бірақ жеке француз коммерциялық компанияларының қолдауын алмады. 1957 жылғы 31 наурызда өткен сайлауда 65 орынның 32-сі PPT-ге бұйырды; оның одақтастары, Чадтың тәуелсіз социалистік партиясы (PSIT) және UDT 15 орын алды; АСТ-ның бөлімшесі болып табылатын Чадтың тәуелсіздер мен аграрлық жиналысы (GIRT) 9 орын, АСТ 8 орын алды, ал соңғы орын тәуелсіз кандидатқа тиді. Осы жеңістің нәтижесінде Лизетт пен PPT Чадта алғашқы африкалық үкіметін құрды. Дегенмен, ол көпшілігін шамамен бір жыл ғана сақтап тұрды, содан кейін дәстүрлі басшыларды ұсынушы топтар оның коалициялық үкіметінен қолдауларын кері тартып алды.

Француз федерациясы толық тәуелсіздікке қарсы

1958 жылдың қыркүйегінде Африкадағы Францияның барлық аумақтарындағы сайлаушылар де Голь басшылығымен жасалған Бесінші Республиканың конституциясы бойынша референдумға қатысты. Саяси және экономикалық себептерге байланысты Чадтың көптеген саяси топтары жаңа конституцияны қолдады және барлығы Чадтың Франция қауымдастығының құрамында автономиялы республика болуын қажет ететін резолюцияға дауыс берді. АЭФ-тің (Африка-Экваториаль Франциясы) қалған үш аумағы да осылай дауыс берді және 1958 жылдың қарашасында АЭФ ресми түрде таратылды. Кедендік және валюталық мәселелер бойынша төрт аумақ арасындағы үйлестіру жазбаша келісімдер арқылы немесе жағдайға қарай жалғасты. Дегенмен, кейбір чадтықтар тәуелсіздікке қарағанда, одан да күшті француз федерациясын құруды жақтады. Бұл ұсыныстың басты жақтаушысы Убанги-Шариден Бартелем Боганда болды, бірақ оның 1959 жылы қайтыс болуы және Габонның қарсылығының күшті болуы төрт республиканың жеке тәуелсіздік алуына әкелді. 1959 жылдың басында Лизеттің коалициясы ыдырағаннан кейін, тағы екі одақ қысқа мерзімге билікке келді. Содан кейін наурыз айында ППТ (Чад прогрессивті партиясы) қайтадан билікке оралды, бұл жолы кәсіподақ жетекшісі және Моен-Чари префектурасының өкілі Томбалбай басшылық етті. Африка емес шығу тегінен туындаған билігі әлсіреген Лизетт экономикалық үйлестіру және халықаралық қатынастар жөніндегі вице-премьер болды. Томбалбай оңтүстік және солтүстіктен жеткілікті саяси қолдау жинап, оппозицияны орталық Чадтың консервативті мұсылман көшбасшыларының тобына ығыстырды. Соңғысы 1960 жылдың қаңтарында саяси партия құрды, бірақ Томбалбай жекелеген мүшелерді ППТ-ға көндіргенде парламенттегі өкілдігі азайды. 1960 жылдың тамызында тәуелсіздік алған кезде ППТ және оңтүстік аймақ анық басымдыққа ие болды, бірақ Томбалбайдың саяси шеберлігі сарапшыларға саяси күштердің кең коалициясын құру мүмкіндігі туралы оңтайлы пікір білдіруге мүмкіндік берді.