Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1900-1960 жылдар аралығында француз колониясы. Франция 1917 жылы Чадтағы соңғы тәуелсіз мемлекеттерді басып алды және 1920 жылға дейін соңғы маңызды жергілікті көтерілістерді тоқтатты.
French colony between 1900 and 1960
France conquered the last independent polities in Chad in 1917, and had defeated the last major native insurgencies by 1920.
Колониялық әкімшілік
Франциямен Чадтың отарлау тәжірибесінде екі негізгі тақырып басым болды: аумақты біріктіруге бағытталған саясаттың болмауы және жаңғырудың ерекше баяу қарқыны. Француздық басымдықтар шкаласында Чад колониясы төменгі жақта орналасқан; Африкадан тыс аумақтардан, Солтүстік Африкадан, Батыс Африкадан немесе тіпті Орталық Африкадағы басқа француз иеліктерінен де маңызды емес еді. Француздар Чадты негізінен шикі мақта мен оңтүстікке қарай өнімді колонияларда пайдаланылатын дайын емес жұмыс күші көзі ретінде қабылдады. Чадта заң мен тәртіптің көрінісін сақтаудан басқа ештеңе жасауға ерік пен ресурстар болмады. Шын мәнінде, тіпті басқарудың бұл негізгі функциясы жиі назардан тыс қалдырылды; отарлау кезеңінде Чадтың үлкен аймақтары ешқашан Нджаменадан тиімді басқарылмаған (сентябрь 1973 жылға дейін Форт-Лами деп аталды). 1905 жылы Чад Оңтүстік Франциядағы үш колониямен байланысты болды: Убангуи Шари, Орта Конго (қазіргі Конго Бразавиль) және Габон. Бірақ 1920 жылға дейін Чад жеке колония мәртебесін немесе біріктірілген әкімшілік саясатты алмады. Төрт колония Бразавильде орналасқан генерал-губернатордың басшылығымен Француздық Экваторлық Африка ретінде бірге басқарылды. Генерал-губернатор федерация, оның ішінде сыртқы және ішкі қауіпсіздік, экономикалық және қаржылық істер, сондай-ақ француз колониялар министрімен барлық байланыс бойынша кең әкімшілік бақылауға ие болды. Франция үкіметі тағайындаған вице-губернаторлар әр колонияда генерал-губернатордың бұйрықтарын орындауға міндетті болды. Браззавильдегі орталық әкімшілік 1910 және 1946 жылдар аралығында орталықсыздандыруға бағытталған реформашыл күш-жігерлеріне қарамастан, вице-губернаторларды тығыз бақылауға алды. Чадтың вице-губернаторы Бразавильден алыста болғандықтан және Францияның басқа үш колонияға деген қызығушылығының көптігінен үлкен дербестікке ие болды. Ал елде орналасқан әскерлердің саны үш батальонға тең, барлығы шамамен 3000 сарбаз. Браззавильден бақылау желілері, әлсіз болса да, Нджаменадан оның ішкі аймағына дейінгілерден күшті болды. Үлкен Борку Эннеди Тибести аймағында француз әскери әкімшілерінің қолтығы көп ұзамай шөлдің тұрғындарымен беймәлім келісімге келді; кербен жолдары салыстырмалы түрде қауіпсіз болып, заң мен тәртіптің минималды деңгейлері орындалғанша, әскери әкімшілік (бас штабы Файя Ларжоуда) әдетте халықты жалғыз қалдырды. Орталық Чадта француз билігі тек біршама мәнді болды. Уадай және Бильтин префектураларында француздарға қарсы және кейбір жағдайларда бандитизм мен қарақшылықты басуға тырысқан кез келген билікке қарсы тұрақты қарсылық жалғасты. Аз қамтылған отаршылдық әкімшілік қана құрғақ Канем префектурасы мен Гуера мен Саламат префектураларының жұқа мекенделген аймақтарына әлсіз қадағалауды қамтамасыз етті. Ескі үлгідегі рейдтер 1920 жылдары жалғасты, 1923 жылы Сенегал мұсылмандарының тобы Меккеге бара жатқанда тұтқындалып, құлдыққа сатылды деп хабарланды. Француз үкіметі тиімді басқару үшін қажетті ресурстарды жұмсауға дайын болмағандықтан, кейде мәжбүрлеумен және сұлтандықтар арқылы жанама билікке деген сенімін арттырды. Франция оңтүстікке ғана тиімді басқаруға қол жеткізді, бірақ 1946 жылға дейін әкімшілік бағыт Нджаменадан гөрі Бангиден Убанги Шариге келді. Солтүстік және орталық Чадтан айырмашылығы, оңтүстікте Сара және олардың көршілері арасында тікелей азаматтық басқарудың француз отаршылдық жүйесі құрылды. Сонымен қатар, қалған Чадтан айырмашылығы, 1929 жылы кең ауқымды мақта өндірісін енгізуге байланысты оңтүстікте экономикалық дамудың кішігірім деңгейі болды. Француз армиясында қызмет еткен оңтүстік тұрғындарына ақша аударымдары мен зейнетақылар да экономикалық әл-ауқатты арттырды. Бірақ тіпті көбірек табыс, мектептер мен жолдар оңтүстіктегі француздарға көпшілік қолдау таба алмады. Бұрынғы наразылықтарға қоса, мысалы, мәжбүрлі түрде жүктілік (мыңдаған адамның өмірін жалмап) және ауылдарды көшіру, оңтүстік фермерлер Франция қолдан жасалған төмен бағамен сатып алған мақта өндірісі үшін міндетті квоталарды қабылдамады. Үкімет қорғаған басшылар бұл жағдайды бұдан әрі теріс пайдаланды. Басшылар бұрынғыдан гөрі көбірек ренжіді, өйткені олар әдетте француздардың жасанды туындылары болды. Бұл ортақ қарым-қатынас пен отарлаушы ұйымдық құрылым осы кезеңде Сара этносының ұғымын бұрын шағын туыстық топтармен шектелген адамдар арасында қалыптастырды. Франция Чадты жаулау кезінде көп күш жұмсағанымен, одан кейінгі аумақты басқаруға жартылай ықылассыздық танытты. Француз отаршылдық қызметінің қызметкерлері Чадқа тағайындалуға қарсылық көрсетті, сондықтан лауазымдар көбінесе жаңадан келгендерге немесе жағдайы нашар қызметкерлерге берілді. Франция империясының тарихшысының бірі Францияда Чадта қызмет етуге ең ақымақтық немесе әдепсіз адамдардың өзі лайық деп қорытындылады. Дегенмен, үлкен жанжалдар мерзімімен туындады және көптеген лауазымдар бос қалды. Мысалы, 1928 жылы Чадтың 42% бөлімшелерінде ресми әкімшілер болмады. 1935 жылы болған оқиға 1970-ші және 1980-ші жылдардағы оқиғаларға зор әсер етті. Осы жылы француз отаршылдық әкімшілігі Италиямен, Ливияның отаршылымен шекараны өзгерту туралы келісімге келді. Бұл өзгерту Ливияның Чад шекарасын Аозу жолағы бойынша оңтүстікке қарай 100 шақырымға жылжытуға әкелер еді. Француз заңнамасы ешқашан осы келісімді ратификацияламаса да, келіссөздер кейінірек Ливияның осы аумаққа талап етуінің негізін құрады.
Two fundamental themes dominated Chad's colonial experience with the French: an absence of policies designed to unify the territory and an exceptionally slow pace of modernization. In the French scale of priorities, the colony of Chad ranked near the bottom; it was less important than non African territories, North Africa, West Africa, or even the other French possessions in Central Africa. The French came to perceive Chad primarily as a source of raw cotton and untrained labour to be used in the more productive colonies to the south. Within Chad, there was neither the will nor the resources to do much more than maintain a semblance of law and order. In fact, even this basic function of governance was often neglected; throughout the colonial period, large areas of Chad were never governed effectively from N'Djamena (called Fort Lamy prior to September 1973). Chad was linked in 1905 with three French colonies to the south—Oubangui Chari, Middle Congo (present day Congo Brazzaville), and Gabon. But Chad did not receive separate colony status or a unified administrative policy until 1920. The four colonies were administered together as French Equatorial Africa under the direction of a governor general stationed in Brazzaville. The governor general had broad administrative control over the federation, including external and internal security, economic and financial affairs, and all communications with the French minister of the colonies. Lieutenant governors, also appointed by the French government, were expected to implement in each colony the orders of the governor general. The central administration in Brazzaville tightly controlled the lieutenant governors despite reformist efforts toward decentralisation between 1910 and 1946. Chad's lieutenant governor had greater autonomy because of the distance from Brazzaville and because of France's much greater interest in the other three colonies. As for the number of troops deployed in the country, there were three battalions for a total of about 3,000 soldiers. The lines of control from Brazzaville, feeble as they may have been, were still stronger than those from N'Djamena to its hinterland. In the huge Borkou Ennedi Tibesti Region, the handful of French military administrators soon reached a tacit agreement with the inhabitants of the desert; as long as caravan trails remained relatively secure and minimal levels of law and order were met, the military administration (headquartered in Faya Largeau) usually left the people alone. In central Chad, French rule was only slightly more substantive. In Ouaddaï and Biltine prefectures, endemic resistance continued against the French and, in some cases, against any authority that attempted to suppress banditry and brigandage. The thinly staffed colonial administration provided only weak supervision over arid Kanem Prefecture and the sparsely populated areas of Guéra and Salamat prefectures. Old fashioned razzias continued in the 1920s, and it was reported in 1923 that a group of Senegalese Muslims on their way to Mecca had been seized and sold into slavery. Unwilling to expend the resources required for effective administration, the French government responded with sporadic coercion and a growing reliance on indirect rule through the sultanates. France managed to govern effectively only the south, but until 1946 administrative direction came from Bangui in Oubangui Chari rather than N'Djamena. Unlike northern and central Chad, a French colonial system of direct civilian administration was set up among the Sara, a southern ethnic group, and their neighbors. Also, unlike the rest of Chad, a modest level of economic development occurred in the south because of the introduction in 1929 of large scale cotton production. Remittances and pensions to southerners who served in the French military also enhanced economic well being. But even the advantages of more income, schools, and roads failed to win popular support for the French in the south. In addition to earlier grievances, such as forced porterage (which claimed thousands of lives) and village relocation, southern farmers resented the mandatory quotas for the production of cotton, which France purchased at artificially low prices. Government protected chiefs further abused this situation. The chiefs were resented all the more because they were generally the artificial creations of the French in a region of previously stateless societies. This commonality of treatment and the colonial organizational framework began to create during this period a sense of Sara ethnicity among persons whose collective identities had previously been limited to small kinship groups. Although France had put forth considerable effort during the conquest of Chad, the ensuing administration of the territory was halfhearted. Officials in the French colonial service resisted assignments to Chad, so posts often went to novices or to out of favor officials. One historian of France's empire has concluded that it was almost impossible to be too demented or depraved to be considered unfit for duty in Chad. Still, major scandals occurred periodically, and many of the posts remained vacant. In 1928, for example, 42% of the Chadian subdivisions lacked official administrators. An event occurred in 1935 that was to have far reaching consequences throughout the 1970s and 1980s. In that year, the French colonial administration negotiated a border adjustment with Italy, Libya's colonial master. The adjustment would have relocated the Libyan Chad boundary about 100 kilometers south across the Aozou Strip. Although the French legislature never ratified the agreement, the negotiations formed part of the basis of Libya's claim to the area decades later.
Феликс Эбуэ
1940 жылы Чад халықаралық аренада танымал болды, оның вице-губернаторы Феликс Эбуэ француз Экваториальдық Африка (AEF) федерациясының қалған бөлігін Шарль де Гольдің басшылығымен еркін Францияны қолдауға жетектеді, олар Виши Франциясының үкіметін таңдамады. Чад полковник Жак Леклерктің 1940-1943 жылдар аралығында Фезанды басып алуының базасы болды, және осы оқиға Чад пен де Голь буынының Франциясы арасындағы берік сезімтал байланыстың негізін қалады. 1940 жылдың қараша айында Эбуэ бүкіл AEF-тің генерал-губернаторы болып тағайындалды. Француз Гвианасында африкалық және еуропалық ата-аналардан туған Эбуэ Африкада тездетілген жаңғырудың салдарынан туындаған мәдени дағдарыс мәселелеріне ерекше қызығушылық танытты. Ол дәстүрлі көшбасшыларға билікті қайтаруға ұмтылып, оларды қазіргі заманғы басқару тәсілдеріне оқытты. Ол африкалық орта таптың қалалардағы кәсіби мамандарын мойындады, бірақ жұмысшылардың қалаға көшіп кетуіне қарсы болды, оның орнына жұмысшылар отбасыларымен бірге бола алатын біріккен ауылдық индустрияларды құруды қолдады. Эбуэ 1944 жылы қайтыс болғанда, AEF прогрессивті идеялардың маңызды көзін жоғалтты, ал Чад Францияда зор ықпалға ие болған көшбасшысынан айырылды.
In 1940 Chad became internationally prominent when its lieutenant governor, Félix Eboué, led the rest of the French Equatorial African (AEF) federation to support Free France under Charles de Gaulle rather than the government of Vichy France. Chad became the base for Colonel Jacques Leclerc's conquest of the Fezzan (1940–1943), and the entire episode became the basis of an enduring sentimental bond between Chad and the France of de Gaulle's generation. More funds and attention flowed to Chad than ever before, and Eboué became the governor general of the entire AEF in November 1940. Born in French Guiana of mixed African and European parentage, Eboué was keenly interested in the problems of cultural dislocation resulting from unchecked modernization in Africa. He worked to return authority to authentic traditional leaders while training them in modern administrative techniques. He recognized a place for African middle class professionals in cities, but he opposed the migration of workers to cities, supporting instead the creation of integrated rural industries where workers could remain with their families. When Eboué died in 1944, the AEF lost a major source of progressive ideas, and Chad lost a leader with considerable influence in France.
Франциядағы аумақтық жиналыс
Француз сайлаушылары Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Эбуэ және басқалардың көптеген прогрессивті идеяларын қабылдамады. Дегенмен, 1946 жылы бекітілген конституция Чад пен басқа африкалық колонияларға шектеулі өкілеттері бар аумақтық жиналысты сайлау құқығын берді. Аталған жиналыс өз кезегінде барлық АЭФ-тің француз Бас кеңесіне делегаттар сайлады. Генерал-губернатор лауазымы жоғары комиссар болып өзгертілді, және әрбір аумақ француз парламенті органдарына – Ұлттық жиналысқа, Республика кеңесіне және Француз Одағы жиналысына өкілдер сайлау құқығын алды. Африка халқы француз азаматтары мәртебесіне ие болды, ал колониялар Францияның теңіз арты аумақтары деп жарияланды. Бірақ биліктің нақты орталығы Парижде қалып қойды, өйткені 1946 жылғы реформалар дауыс беру үшін екі колледж жүйесін санкциялады, оның біреуі Чадтағы еуропалықтарға арналған; африкалықтар тек «жергілікті тұрғындар колледжіне» (collège des autochtones) дауыс бере алатын болды. Француз қызметкерлері АЭФ әкімшілігінде үстемдік сақтады. 1955 жылға дейін чадтық африкалықтарды мемлекеттік қызметке даярлау бойынша ешқандай ресми әрекет жасалмады. Көтеріңкі жағынан келсек, 1946 жылғы реформалар мәжбүрлі еңбекті жойды.
French voters rejected many of the progressive ideas of Eboué and others after World War II ended. Nevertheless, the constitution that was approved in 1946 granted Chad and other African colonies the right to elect a territorial assembly with limited powers. The Assembly, in turn, elected delegates to the French General Council of all the AEF. The position of governor general was redesignated high commissioner, and each territory gained the right to elect representatives to French parliamentary bodies, including the National Assembly, the Council of the Republic, and the Assembly of the French Union. The African peoples became French citizens, and the colonies were designated overseas territories of France. But the real locus of authority remained in Paris, also because the 1946 reforms had sanctioned the existence of a dual college system for voting, with one reserved for the Europeans in Chad; the Africans could only vote for the collège des autochthones. French personnel continued to dominate the AEF's administration. No formal attempt was made to train Chadian Africans for civil service positions before 1955. On the bright side, the 1946 reforms abolished forced labour.
Жергілікті саясат
1950 жылдардың басына дейін Чадтағы саяси дамуға Франциядан шыққан саяси күштер басымдық етті. Жергілікті сайлауларда көбінесе 1946 жылы құрылған, Франциядағы саяси партиямен – француз халқының голлистік жиналысымен байланысты Чад Демократиялық одағының (Union Démocratique Tchadienne немесе UDT) мүшелері жеңіске жетті. UDT француз коммерциялық мүдделерін және, негізінен, мұсылман және Уаддай ақсүйектерінен құралған дәстүрлі басшылардың блогын ұсынды. Чадтың еуропалық қауымдастығы мемлекеттік қызметті партиялық саяси мақсаттар үшін пайдалануды бастады; UDT-ға қарсы ұйымдармен байланысы бар африкалық мемлекеттік қызметкерлер тез арада жұмыстан босатылып немесе алысқа ауыстырылды. Мысалы, Франсуа Томбалбае (кейін президент болды) кәсіподақ қызметі мен оппозициялық Чад Прогрессивтік партиясындағы (Parti Progressiste Tchadien немесе PPT) рөліне байланысты мұғалімдік жұмысынан айырылып, қолмен кірпіш жасауға мәжбүр болды. Дегенмен, 1953 жылға қарай саясат еуропалық басымдықтан арыла бастады, ал PPT UDT-ның басты қарсыласы ретінде көтерілді. PPT-ның басшысы Габриэль Лизетт болды, ол Панамада туған, 1946 жылы Чадқа жіберілген қара нәсілді колониялық әкімші. Француз Ұлттық Ассамблеясының депутаты болып сайланған Лизет кейіннен Африка Демократиялық Жиналысының (Rassemblement Démocratique Africain немесе RDA) бас хатшысы болып тағайындалды – бұл сол кезде өте радикалды саналған, аймақтық және марксистік бағытталған партия. PPT RDA-ның аумақтық бөлімшесі ретінде құрылды және тез арада елдің мұсылман емес зиялыларының саяси құралына айналды. Дәстүрлі билеушілер PPT-ны өз мүдделеріне қайшы деп санады және жергілікті аумақтық жиналыстың олардың кірісі мен билігіне кері әсер ететінін түсінді. Бұл факторлар дәстүрлі билеушілерді UDT-да белсендірек болуға итермеледі, ол ішкі дағдарыстардың салдарынан 1950 жылдардың соңында өз атауын Чад Әлеуметтік Әрекеті (Action Sociale Tchadienne немесе AST) деп өзгертті. Партиялардың атаулары жиі өзгеріп, 1950 жылдары фракциялық шиеленістер орын алғанымен, сайлаудағы бәсекелестік негізінен үш саяси блок арасында жүрді: UDT [AST], PPT және Шари-Багирми және Канем префектураларынан Ахмет Куламалланың жақтастары. Чадтағы Тиджания ислам бауырластығының тапқыр саясаткері және харизматикалық көшбасшысы Куламалла әр түрлі уақытта және жерлерде Багуирми ақсүйектерінің мүшесі (ол сұлтанның шеттен туған ұлы болған), радикалды социалистік көшбасшы немесе белсенді мұсылман фундаменталисі ретінде үгіт жүргізді. Осының салдарынан 1950 жылдардағы саясат негізінен PPT-ны қолдаған оңтүстік және UDT-ны жақтаған мұсылмандық сахель аймағы арасындағы күреске айналды. Куламалла ортада тұрақсыздық тудырушы рөл атқарды.
Until the early 1950s, political forces originating in France dominated the development of politics in Chad. Local elections were won largely by members of the Chadian Democratic Union (Union Démocratique Tchadienne or UDT), founded in 1946, which was associated with a political party in France, the Gaullist Rally of the French People. The UDT represented French commercial interests and a bloc of traditional leaders composed primarily of Muslim and Ouaddaïan nobility. Chad's European community initiated the practice of using the civil service for partisan political ends; African civil servants who were identified with organizations opposed to the UDT soon found themselves dismissed or transferred to distant posts. For example, François Tombalbaye (later to become president) lost his job as a teacher and ended up making bricks by hand because of his union activities and his role in the opposition Chadian Progressive Party (Parti Progressiste Tchadien or PPT). Nonetheless, by 1953 politics were becoming less European dominated, and the PPT was emerging as the major rival of the UDT. The leader of the PPT was Gabriel Lisette, a black colonial administrator born in Panama and posted to Chad in 1946. Elected as a deputy to the French National Assembly, Lisette was later chosen as secretary general of the African Democratic Rally (Rassemblement Démocratique Africain or RDA), an interterritorial, Marxist oriented party considered quite radical at the time. The PPT originated as a territorial branch of the RDA and rapidly became the political vehicle of the country's non Muslim intellectuals. Traditional rulers perceived the PPT to be antithetical to their interests and recognized that the local territorial assembly could adversely affect their revenue and power. These factors persuaded traditional rulers to become more active in the UDT, which, because of internal divisions, had changed its name in the late 1950s to the Chadian Social Action (Action Sociale Tchadienne or AST). Although party names changed frequently and dramatic factional schisms occurred throughout the 1950s, electoral competition was essentially between three political blocs: the UDT [AST], the PPT, and the allies of Ahmed Koulamallah from Chari Baguirmi and Kanem prefectures. A clever politician and charismatic leader of the Tijaniyya Islamic brotherhood in Chad, Koulamallah campaigned in different times and places as a member of the Baguirmi nobility (he was an estranged son of the sultan), a radical socialist leader, or a militant Muslim fundamentalist. As a result, politics in the 1950s was a struggle between the south, which mostly supported the PPT, and the Muslim sahelian belt, which favored the UDT [AST]. Koulamallah played a generally disruptive role in the middle.
Көбірек дербестік
1956 жылы Франция Ұлттық Ассамблеясы «Шетелдік аумақтар реформасы туралы» заңды қабылдады, ол Чад және басқа да Африка елдеріне кеңірек өзін-өзі басқару құқығын берді. Сайлау реформалары дауыс беруге құқылы азаматтардың санын арттырды, ал билік сирек қоныстанған солтүстік және орталық Чад аймақтарынан, халық тығыз қоныстанған оңтүстікке қарай жылдам ауыса бастады. PPT бұрынғыдай белсенділік танытпай, оңтүстіктегі басшылардың және француз отаршылдық әкімшілігінің қолдауын алды, бірақ жеке француз коммерциялық компанияларының қолдауын алмады. 1957 жылғы 31 наурызда өткен сайлауда 65 орынның 32-сі PPT-ге бұйырды; оның одақтастары, Чадтың тәуелсіз социалистік партиясы (PSIT) және UDT 15 орын алды; АСТ-ның бөлімшесі болып табылатын Чадтың тәуелсіздер мен аграрлық жиналысы (GIRT) 9 орын, АСТ 8 орын алды, ал соңғы орын тәуелсіз кандидатқа тиді. Осы жеңістің нәтижесінде Лизетт пен PPT Чадта алғашқы африкалық үкіметін құрды. Дегенмен, ол көпшілігін шамамен бір жыл ғана сақтап тұрды, содан кейін дәстүрлі басшыларды ұсынушы топтар оның коалициялық үкіметінен қолдауларын кері тартып алды.
In 1956 the French National Assembly passed the loi cadre (enabling act), known as Overseas Reform Act, which resulted in greater self rule for Chad and other African territories. Electoral reforms expanded the pool of eligible voters, and power began to shift from the sparsely settled northern and central Chadian regions toward the more densely populated south. The PPT had become less militant, winning the support of chiefs in the south and members of the French colonial administration, but not that of private French commercial interests. In the 1957 elections, held on March 31, out of 65 seats, the PPT took 32; its allies, the Chadian Independent Socialist Party (PSIT) and the UDT, took 15; the Chadian Independents and Agrarians Rally (GIRT), an offshoot of the AST, 9; the AST, 8 and the last seat went to an independent candidate. As a result of this victory, Lisette and the PPT formed the first African government in Chad. He maintained a majority for only about a year, however, before factions representing traditional chiefs withdrew their support from his coalition government.
Француз федерациясы толық тәуелсіздікке қарсы
1958 жылдың қыркүйегінде Африкадағы Францияның барлық аумақтарындағы сайлаушылар де Голь басшылығымен жасалған Бесінші Республиканың конституциясы бойынша референдумға қатысты. Саяси және экономикалық себептерге байланысты Чадтың көптеген саяси топтары жаңа конституцияны қолдады және барлығы Чадтың Франция қауымдастығының құрамында автономиялы республика болуын қажет ететін резолюцияға дауыс берді. АЭФ-тің (Африка-Экваториаль Франциясы) қалған үш аумағы да осылай дауыс берді және 1958 жылдың қарашасында АЭФ ресми түрде таратылды. Кедендік және валюталық мәселелер бойынша төрт аумақ арасындағы үйлестіру жазбаша келісімдер арқылы немесе жағдайға қарай жалғасты. Дегенмен, кейбір чадтықтар тәуелсіздікке қарағанда, одан да күшті француз федерациясын құруды жақтады. Бұл ұсыныстың басты жақтаушысы Убанги-Шариден Бартелем Боганда болды, бірақ оның 1959 жылы қайтыс болуы және Габонның қарсылығының күшті болуы төрт республиканың жеке тәуелсіздік алуына әкелді. 1959 жылдың басында Лизеттің коалициясы ыдырағаннан кейін, тағы екі одақ қысқа мерзімге билікке келді. Содан кейін наурыз айында ППТ (Чад прогрессивті партиясы) қайтадан билікке оралды, бұл жолы кәсіподақ жетекшісі және Моен-Чари префектурасының өкілі Томбалбай басшылық етті. Африка емес шығу тегінен туындаған билігі әлсіреген Лизетт экономикалық үйлестіру және халықаралық қатынастар жөніндегі вице-премьер болды. Томбалбай оңтүстік және солтүстіктен жеткілікті саяси қолдау жинап, оппозицияны орталық Чадтың консервативті мұсылман көшбасшыларының тобына ығыстырды. Соңғысы 1960 жылдың қаңтарында саяси партия құрды, бірақ Томбалбай жекелеген мүшелерді ППТ-ға көндіргенде парламенттегі өкілдігі азайды. 1960 жылдың тамызында тәуелсіздік алған кезде ППТ және оңтүстік аймақ анық басымдыққа ие болды, бірақ Томбалбайдың саяси шеберлігі сарапшыларға саяси күштердің кең коалициясын құру мүмкіндігі туралы оңтайлы пікір білдіруге мүмкіндік берді.
In September 1958, voters in all of Africa's French territories took part in a referendum on the Fifth Republic's constitution, drawn up under de Gaulle. For a variety of political and economic reasons, most of Chad's political groups supported the new constitution, and all voted for a resolution calling for Chad to become an autonomous republic within the French Community. The three other AEF territories voted similarly, and in November 1958 the AEF was officially terminated. Coordination on such issues as customs and currency continued among the four territories through written agreements or on an ad hoc basis. Nonetheless, some Chadians supported the creation of an even stronger French federation, rather than independence. The leading proponent of this proposal was Barthélemy Boganda of Oubangui Chari, but his death in 1959 and the vigorous opposition of Gabon resulted in political independence on a separate basis for all four republics. After Lisette's coalition crumbled in early 1959, two other alliances governed briefly. Then in March the PPT returned to power, this time under the leadership of Tombalbaye, a union leader and representative from Moyen Chari Prefecture. Lisette, whose power was undermined because of his non African origins, became deputy Prime Minister in charge of economic coordination and international relations. Tombalbaye soon consolidated enough political support from the south and north to isolate the opposition into a collection of conservative Muslim leaders from central Chad. The latter group formed a political party in January 1960, but its parliamentary representation steadily dropped as Tombalbaye wooed individual members to the PPT. By independence in August 1960, the PPT and the south had clearly achieved dominance, but Tombalbaye's political skills made it possible for observers to talk optimistically about the possibility of building a broad based coalition of political forces.