Лингвистикадағы өзгермелі ережелер талдауы – тілдегі нұсқалардың статистикалық талдауы. Әлеуметтік және тарихи лингвистикада қолданылады. Лабов, Седергрен, Санкоффтың әзірлемелері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Өзгермелі ережелерді талдау – тіл біліміндегі статистикалық талдау әдістерінің жиынтығы, олар көбінесе социолингвистика мен тарихи лингвистикада тіл қолданылымындағы баламалы формалар арасындағы өзгерістердің үлгілерін сипаттау үшін қолданылады. Оны кейде тиісті статистикалық есептеулерді жүргізуге арналған бағдарламалық қамтамасының атынан кейін Варбрул талдауы деп те атайды (Varbrul, «өзгермелі ережеден»). Бұл әдіс 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында социолингвист Уильям Лабов ұсынған теориялық тәсілге негізделген, ал оның математикалық іске асырылуын 1974 жылы Генриетта Седергрен мен Дэвид Санкофф жасады. Өзгермелі ережелерді талдау бірдей мағынаны білдіретін және еркін өзгеріп отыратын әртүрлі формалар арасында сөйлеушілердің ауысуына қатысты жағдайдың сандық моделін ұсынуға арналған, бірақ бір немесе екінші форманы таңдау ықтималдығы әртүрлі контексттік факторларға немесе әлеуметтік ерекшеліктерге байланысты болады. Мұндай жағдай, онда өзгеріс толығымен кездейсоқ емес, ережелермен реттеледі, сондай-ақ «құрылымдық өзгеріс» немесе «реттелген әртүрлілік» деп аталады. Өзгермелі ережелерді талдау байқалған белгілердің санын есепке алып, көпөлшемді статистикалық модельді құрастырады, осылайша әрбір анықтаушы факторға екі форманың таңдалу ықтималдығына қаншалықты әсер ететінін көрсететін сандық факторлық салмақ тағайындалады. Бұл қадамдық логистикалық регрессия арқылы, ең жоғары ықтималдық алгоритмін қолдана отырып жасалады. Өзгермелі ережелерді талдау үшін қажетті есептеулерді SPSS сияқты жалпы мақсаттағы статистикалық бағдарламалық қамтамасының көмегімен орындауға болады, бірақ көбінесе лингвистердің қажеттіліктеріне арналған мамандандырылған бағдарламалық қамтамасы арқылы жүзеге асырылады, ол Varbrul деп аталады. Ол бастапқыда Дэвид Санкофф жазған және қазіргі уақытта Mac OS және Microsoft Windows үшін Goldvarb X деген атпен тегін бағдарламалық қамтамасы ретінде қолжетімді. Сонымен қатар, статистикалық R тілінде де нұсқалары бар, сондықтан олар көптеген платформаларда қолдануға болады. Оларға R Varb және Rbrul жатады. Өзгермелі ережелерге негізделген тәсілдер социолингвистикалық зерттеулердегі деректерді талдау үшін жиі қолданылады, әсіресе тілдік өзгерістердің уақыт өте келе сөйлеу қауымдастығындағы құрылымдық өзгеріс үлгілері түрінде қалай көрінетінін зерттеуге бағытталған зерттеулерде.
Variable rules analysis is a set of statistical analysis methods in linguistics that are commonly used in sociolinguistics and historical linguistics to describe patterns of variation between alternative forms in language use. It is also sometimes known as Varbrul analysis, after the name of a software package dedicated to carrying out the relevant statistical computations (Varbrul, from "variable rule"). The method goes back to a theoretical approach developed by the sociolinguist William Labov in the late 1960s and early 1970s, and its mathematical implementation was developed by Henrietta Cedergren and David Sankoff in 1974. A variable rules analysis is designed to provide a quantitative model of a situation where speakers alternate between different forms that have the same meaning and stand in free variation, but in such a way that the probability of choice of either the one or the other form is conditioned by a variety of context factors or social characteristics. Such a situation, where variation is not entirely random but rule governed, is also known as "structured variation" or "orderly heterogeneity". A variable rules analysis computes a multivariate statistical model, on the basis of observed token counts, such that each determining factor is assigned a numerical factor weight that describes how it influences the probabilities of choice of either form. This is done by means of stepwise logistic regression, using a maximum likelihood algorithm. Although the necessary computations required for a variable rules analysis can be carried out with the help of mainstream general purpose statistics software packages such as SPSS, it is more often done by means of a specialised software dedicated to the needs of linguists, called Varbrul. It was originally written by David Sankoff and currently exists in freeware implementations for Mac OS and Microsoft Windows, under the title of Goldvarb X. There are also versions implemented in the statistical language R and therefore available on most platforms. These include R Varb and Rbrul. Variable rules approaches are commonly employed for the analysis of data in sociolinguistic research, especially in studies that aim to investigate how reflexes of linguistic change through time appear in the shape of structured variation patterns within a speech community.