Ахмет Ағаоғлы (1869-1939) – әзірбайжан және түрік саяхатшысы, журналисі, пантүркізм мен либералды кемализмнің негізін қалаушы. Өмірі мен шығу тегі туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түрік саясаткері (1869–1939)
Turkish politician (1869–1939)
Ахмет Ағаоғлы, сондай-ақ Ахмет Бей Ағаоғлы (; 1869 жылдың желтоқсаны – 1939 жылдың 19 мамыры), көрнекті әзербайжан және натуралдасқан түрік саясаткері, публицист және журналист болған. Ол пантүркізм мен либералды кемализмнің негізін қалаушылардың бірі еді.
Ahmet Ağaoğlu, also known as Ahmet Bey Ağaoğlu (; December 1869 – 19 May 1939), was a prominent Azerbaijani and naturalized Turkish politician, publicist and journalist. He was one of the founders of Pan Turkism and liberal Kemalism.
Ерте өмір
Ағаоғлы 1869 жылдың желтоқсанында Ресей империясының Елизаветаполь губерниясындағы Шуша қаласында шиит мұсылман отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Мирза Хасан Құртели тайпасының мақта шаруашылығының иесі болса, анасы Тазе Ханум Сарыжи Али тайпасынан шыққан. Ағаоғлы әкесінің отбасы 18 ғасырда Эрзурумнан Қарабақ аймағына көшіп келгенін айтқан. 40 шақты адамнан тұратын үлкен шаңырақтың басы әкесінің үлкен ағасы, діншіл адам болған. 1888 жылы ол Парижге жетіп, 1894 жылға дейін білім алды, сонда француз шығыстанушылары, Эрнест Ренан мен Джеймс Дарместетердің парсыцентризм әсеріне ішкен. Ағаоғлы École pratique des hautes études мектебіне қабылданды және Джеймс Дарместетердің жетекшілігімен ежелгі Иранның тарихын, тілін және дінін зерттеді. Ол Дарместетермен бірлесіп Тансар хатының француз тіліне аудармасын жасады және 1892 жылдың 5-12 қыркүйегінде Лондонда өткен тоғызыншы Халықаралық шығыстанушылар конгресінде "Les Croyances Mazdéennes dans la religion Chiîte" атты баяндамасын оқыды. Францияның танымал мерзімді басылымдарымен жұмыс жасау мүмкіндігіне ие болды, мысалы, 1891-1893 жылдар аралығында "La Nouvelle Revue" журналында "Персия қоғамы" (La Société persane) атты мақалалар сериясын жазды. Мақалаларында өзін парсы деп таныстырған Ағаоғлы ислам әлеміндегі Иранның тарихи орнын және маңыздылығын қорғады, ал ислам цивилизациясының құлдырауына түрік халықтарын кінәлады. 1896 жылы Шушаға оралып, жергілікті мектепте француз тілінің мұғалімі болды, бұл қызметті бір жыл атқарды. Келесі жылы Бакуге кеткеннен кейін де француз тілін оқытып, түрлі тақырыптарда кітаптар жазды және әртүрлі журналдар үшін мақалалар жазды. Ол сонымен қатар өзінің түрік екенін мойындауға көшті. Ол көптеген тілдерді (әзербайжан, парсы, орыс, француз және осман түрік тілдерін) жетік білді. 1905 жылдың маусымынан бастап Әли бей Хұсейнзадемен бірге Әзірбайжандағы ұлттық ойдың қалыптасуында маңызды рөл атқарған "Жаят" газетінің редакторы болды. 1905 жылдың 19 желтоқсанынан бастап "Иршад" газетін, ал 1907 жылы орыс тілінде "Прогресс" газетін шығарды. 1908 жылдың маусымында "Тәрәққи" газетін шығара бастады және Түркияға кеткенге дейін (1909) оның баспагері болды.
Ağaoğlu was born in December 1869 to a Shia Muslim family in the town of Shusha in the Elisabethpol Governorate, Russian Empire. His father, Mirza Hassan, was a cotton farm owner of the Qurteli tribe, and his mother, Taze Khanum, was of the seminomadic Sariji Ali tribe. Agaoglu assumed his fathers family migrated form Erzurum to the Karabakh region in the 18th century. The head of the a larger household of about 40 people was the older brother of his father, a religious man. In 1888, he arrived in Paris, where he studied until 1894 and came under the influence of French Orientalists like Ernest Renan and James Darmesteter on Persianocentricism. Ağaoğlu was enrolled at the École pratique des hautes études and studied the history, language and religion of ancient Iran under the supervision of James Darmesteter. He collaborated with Darmesteter on the French translation of the Letter of Tansar and presented the paper "Les Croyances Mazdéennes dans la religion Chiîte" at the ninth International congress of Orientalists (London, 5–12 September 1892). He had the opportunity to work with some of the France's best known periodicals e. g. writing a series of essays, entitled "The Persian Society" (La Société persane), in La Nouvelle Revue between 1891 and 1893. Ağaoğlu, who introduced himself as a Persian in the essays, defended the Iranian historical presence and importance in the Islamic world and blamed the Turkic peoples for the decline of the Islamic civilization. In 1896 he returned to Shusha, where he was a teacher of the French language at the local school, a post he held for one year. After his departure to Baku the next year, he also taught French and wrote books on various subjects and also for a variety of magazines. He also began embracing his Turkish identity. He spoke fluently a lot of languages (Azerbaijani, Persian, Russian, French and the Ottoman Turkish). From June 1905, together with Ali bey Huseynzadeh, he was the editor of the newspaper Həyat, which played an important role in the formation of nationalist thought in Azerbaijan. From December 19, 1905, he published the newspaper İrşad, and in 1907, at the same time, the newspaper Progress (Lang ru) in Russian. He started publishing the newspaper Tərəqqi in June 1908 and was its publisher until he left for Turkey (1909).
Ұлттық саясаткер
1905 жылы Ағаоғлы армян және әзербайжан халқы арасындағы этникалық қақтығыстардың алдын алуда маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар ол Транскавказия мұсылмандары үшін Дума өкілі болып сайланды. Насиб бей Юсифбейлимен бірге Ағаоғлы 1917 жылы Түрік федералистер партиясы мен Мұсаватпен бірігіп, бір партияға айналған Ганжадағы Дифаи (Қорғаушы) ұлттық комитетінің негізін қалаушы болды. Полицияның қуғын-сүргінінен және мүмкін қамаудан қашып, 1908 жылдың соңында Ағаоғлы жас түрк төңкерісі кезінде Константинопольге көшті. Ол 1909 жылы Стамбулда Иран ұлтшыл қауымдастығына (Анжоман е Саадат) қосылып, оның баспасөз органы – «Соруш»пен бірлесіп жұмыс істеді. Ағаоғлы өзінің эсселерін осы парсы мерзімді басылымында ирандық патриотизм тұрғысынан жазды және парсылық про-орыс шахы Мұхаммед Әли Шах Каджарды және Иранға ресейлік әскери араласуды қатаң сынады. Ол 1910 жылы Осман азаматы болды және мектеп инспекторы, содан кейін Стамбул университетінің (Darülfünun) оқытушысы болып тағайындалды. 1912 жылы Одақ және прогресс комитетінің Орталық комитетіне қосылды және Осман парламентіне Қарахисардан депутат болып сайланды. Сол жылдары Ресей империясынан эмигрант болған Юсуф Акчура және Әли бей Хусейнзаде сияқты пантүркілік жазушылармен бірге Ағаоғлы Акчураның «Түрік Отаны» журналы басшылық еткен түрік қозғалысының маңызды тұлғасына айналды және «Түрік Ошағы» («Түрік Отаны») қозғалысының президенті болды. Ағаоғлы 1914-1918 жылдар аралығында Одақ және прогресс комитеті қаржылаған «Ислам Мекмуасы» журналына үлес қосушылардың бірі болды. 1918 жылы мамыр айында Әзербайжан Демократиялық Республикасы (ӘДР) құрылғаннан кейін Ағаоғлы Әзербайжанға оралды. Ол Әзербайжан азаматы болып, Парламентке (Мilli Меджлис) сайланды және 1919 жылы Париж бейбітшілік конференциясында ӘДР-ды өкілдік етуге таңдалды. Алайда, ол конференцияға жол тартқанда британдықтар оны Мальтада тұтқындады. Ол 1921 жылы ғана босатылды.
In 1905, Ağaoğlu played an important role in the prevention of ethnic clashes between Armenians and Azeris. He was also elected as Duma representative for the Muslims of Trancaucasia. Along with Nasib bey Yusifbeyli, Ağaoğlu became a founder of the Difai (Defender) National Committee in Ganja, which in 1917 merged with the Turkic Party of Federalists and Musavat into a single party. Fleeing police persecution and possible imprisonment, in late 1908, Ağaoğlu moved to Constantinople during the Young Turk Revolution. He joined the Iranian nationalist association (Anjoman e Sa‘ādat) in Istanbul and collaborated with its press organ, Sorush, in 1909. Ağaoğlu wrote his essays in this Persian periodical from the standpoint of Iranian patriotism and criticized hardly the pro Russian Shah of Persia, Mohammad Ali Shah Qajar, and the Russian military intervention in Iran. He became an Ottoman citizen in 1910 and was appointed as a school inspector and then as an instructor at Istanbul University (Darülfünun). In 1912 he joined the Central Committee of the Committee for Union and Progress and was elected to the Ottoman Parliament as an MP for Karahisar. In the same years, along with other émigrés from the Russian Empire, like the pan Turkist writers Yusuf Akçura and Ali bey Huseynzade, Ağaoğlu became a key figure in the Turkish movement led by Akçura's journal Türk Yurdu ("Turkish Homeland") and became president of the Türk Ocağı ("Turkish Hearth") movement. Ağaoğlu was also among the contributors to İslam Mecmuası between 1914 and 1918 which was financed by the Committee for Union and Progress. Upon the establishment of the Azerbaijan Democratic Republic (ARD) in May 1918, Ağaoğlu returned to Azerbaijan. He became an Azerbaijani citizen, was elected to Parliament (Milli Mejlis) and was chosen to represent the ADR at the Paris Peace Conference in 1919. However, he was imprisoned by the British on Malta while on his way to the conference. He was set free only in 1921.
Кейінгі өмірі
Бостандыққа шыққаннан кейін Анкараға көшіп, журналистік және саяси қызметін жалғастырды, ресми «Hâkimiyet i Milliye» («Ұлттық егемендік») газетінің бас редакторы және Ататүктің жақын кеңесшісі болды. Жұмысындағы табысының арқасында 1921 жылғы 29 қазанда Ататүрік оны Бас баспасөз және ақпарат директоры қызметіне тағайындады. Желтоқсан айынан бастап ол Анкараға оралып, «Анадолу» агенттігін басқаруды қоса алғандағы жұмысын қайта бастады. Түрік қоғамын батыстандандыру және секуляризациялауды қолдап, 1928 жылы былай деп жазды:
After his liberation he moved to Ankara and continued his journalistic and political activities there, as editor in chief of the official newspaper Hâkimiyet i Milliye ("National Sovereignty") and as a close adviser of Atatürk. He was so successful in his work that on the 29 October 1921, he got appointed General Director of Press and Information by Atatürk. From December on he was back in Ankara taking up his work which included the management of the Anadolu Ajansı. Speaking in support of Westernization and secularization of Turkish society, he wrote in 1928:
1923 жылы ол парламент депутаты болып сайланды, кейін Конституциялық комиссияда жұмыс істеді. 1930 жылы «Еркін Республикалық партияны» құрды, бірақ партия жетістікке жеткен соң сол жылы жабылып, оның саяси мансабы аяқталды. 1933 жылы «Ақын» газетін шығарды. «Ақын» газетінде Иненю үкіметіне қатысты сынды мақалалар жарияланғандықтан, ол 1933 жылдың күзінде жабылды. Ағаоғлы 1939 жылы Стамбулда қайтыс болды. Ол Стамбулдағы Ферикой зиратына жерленді. Ол Ситаре ханымға үйленген және бес баласы болды.
In 1923 he was elected MP and later was involved in the Constitutional Committee. In 1930 he founded the Free Republican Party, but as it became successful it was closed down in the same year, bringing an end to his political career. In 1933 he published the newspaper Akın. Due to the critical views towards Inönüs Government published in Akin, it was closed in fall 1933. Ağaoğlu died in Istanbul in 1939. He was laid to rest at the Feriköy Cemetery in Istanbul. He was married to Sitare Hanım, and had five children.