Кіріспе

Табиғатты зерттеу қозғалысы (немесе табиғат зерттеуі) – АҚШ-та туындап, 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында ағылшын тілді әлемге тараған танымал білім беру қозғалысы. Табиғат зерттеуі ғылыми зерттеулерді табиғи ортамен байланыс арқылы алынған рухани және жеке тәжірибелермен қатар қоюға тырысты. Анна Ботсфорд Комсток, Либерти Хайд Бейли, Луис Агассиз, Уильям Гулд Винал және Уилбур С. Джекман сияқты прогрессивті педагогтар мен табиғатты зерттеушілердің жетекшілігімен табиғатты зерттеу мектептерде ғылымды оқыту әдісін өзгертті, бұл қозғалыстың ұранында бейнеленген: "кітаптарды емес, табиғатты зерттеу". Бұл қозғалыс сыныптан тыс жерде ғылыми зерттеулерді де кеңінен танымал етті және Альдо Леопольд және Рейчел Карсон сияқты қазіргі заманғы экологиялық қозғалысқа қатысты тұлғалар үшін өте ықпалды болды.

Өмірбаян

XIX ғасырдың ортасына қарай қоршаған ортаның жағдайына деген алаңдаушылық күшейе бастады. 1864 жылы американдық дипломат Джордж Перкинс Марш «Адам және табиғат» атты маңызды еңбегін жариялады. Адамдардың табиғатқа деген жауапкершілігін баса көрсеткен бұл кітап табиғатты қорғау қозғалысының бастауын берді. 1890 жылдарға дейін табиғатты зерттеу туралы идея болғанмен, «әрекеттер шашыраңқы және толық емес болды». Табиғат зерттеушісі Луи Агассиз «табиғат әлемін зерттеуге білім алушыларды ынталандырғысы келді». Оның осы философиясымен қатар жүрген шәкірттері мемлекеттік мектептерде табиғатты зерттеу білімін таратуға атсалысты. «Кітаптарды емес, табиғатты зертте» деген сөзді алғаш айтқан – Агассиз. 1904 жылы жинақталған табиғатты зерттеу сабақтарынан алынған «І жапырақша: Табиғатты зерттеу дегеніміз не?» деген мақалада Либерти Хайд Бейли табиғатты зерттеудің келесі сипаттамасын ұсынды:

ТАБИҒАТТЫ ЗЕРТТЕУ – бұл процесс ретінде, адамның қараған нәрселерін көру және көріп отырғандарынан дұрыс қорытындылар жасау. Оның мақсаты – баланы оның өмірлік ортасы арқылы тәрбиелеу, осылайша оның өмірін толықтырып, байыту. Табиғатты зерттеу – ботаника, энтомология, геология сияқты ғылымдарды зерттеу емес. Яғни, ол қолдағы нәрселерді алып, оларды түсінуге тырысады, бірақ бұл ретте нысандардың жүйелі тәртібіне немесе байланыстарына баса назар қоймайды. Ол бейресми, себебі адам көретін нәрселер де сондай. Ол анықтамалардан және кітаптардағы формалды түсіндірмелерден мүлдем бөлек. Сондықтан ол шынайы табиғи. Ол көзді және сананы өмірдің қарапайым нәрселерін көруге және түсінуге баушылайды; нәтижесінде ғылымды меңгеру емес, барлық нәрсеге шын ниетпен құрметпен қарау қалыптасады. Анна Комсток өзінің «Табиғатты зерттеу жөніндегі нұсқаулық» атты кітабында бұл идеяны кеңінен ашып, былай деді: «Табиғатты зерттеу – ең жақын жердегі құстың, жәндіктің немесе өсімдіктің жеке өмірін түсіну». Комсток табиғатты зерттеудің «жағдайды ажыратуға және оны нақты түсінуге» көмектесетінін айтты. Бұл қозғалыс қоғамның келешек ұрпақтар мен табиғатты қорғау мәселелеріне алаңдаған кезінде пайда болды, сондықтан оған үлкен құрметпен қаралып, үлкен үміттер артылды.

"Кітап емес, табиғатты зертте"

Америка Құрама Штаттарының көптеген ғалымдары, мұғалімдері және басшылары табиғатты зерттеудің маңыздылығын мойындады, және 20-ғасырдың басына қарай бұл пән елдің көптеген аймақтарында табиғат әлемін зерттеудің маңызды бөлігіне айналды. Ғалымдар осы философияны қолдап, оқу бағдарламалары мен курстар жасауға атсалысты. Табиғатты зерттеу қалалық, тығыз қоныстанған қалаларда да, сондай-ақ ауылдық мектеп жүйелерінде де кездесті, себебі оқу бағдарламасын жобалау және іске асыруға ғалымдардың қатысуы болды. Мысалы, Уилбур Джекман «өмір және оның құбылыстары» деген тақырыпта табиғатты зерттеудің жоспарын жасады, онда өсімдіктер мен жануарларды зерттеу биологияның (зоология және ботаника), физика, химия, метеорология, астрономия, география, геология және минералогия салаларын қамтитынын қарастырды. Лукреция Крокер Бостон аймағындағы әйелдер клубтарының және басқа да көмекшілердің күшімен Бостон қоғамының Жаңа мұражайындағы Бэк-Бэйде «Мұғалімдердің ғылым мектебін» құрды. Элен Сваллоу Ричардспен бірге Крокер мұғалімдерге арналған минералогия курсын жасады. Мұғалімдер Бостон аймағында осындай білімді аймақтық ғалымдардың курстарын оқытуының нәтижесінде ала алды. Америка Табиғатты зерттеу қоғамы 1908 жылы құрылды және бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп келеді. Бұл қоғам Табиғатты зерттеу қозғалысын дамытуға үлкен үлес қосты. Анна Ботсфорд Комсток – қоғамның бұрынғы президенттерінің бірі. Бұл Америкадағы ең көне қоршаған ортаны қорғау ұйымы саналады. Анна Ботсфорд Комсток күйеуі Джон Генри Комстокпен бірге Корнелл университетінде Табиғатты зерттеу кафедрасын басқарды және оқытумен айналысты. Корнелл университеті Табиғатты зерттеу қозғалысының маңызды орталығы болып есептелді. Ол «Табиғатты зерттеу нұсқаулығын» жазды, онда сабақты қалай оқыту және балаларға қалай үйрету, сондай-ақ әртүрлі жануарлар мен өсімдік түрлерінен бастап аспанға дейінгі мәліметтер бар. Джордж Вашингтон Карвер де табиғатты зерттеудің белсенді жақтасы болды. Карвер мұғалімдерді табиғатты зерттеуді мүмкіндігінше ертерек бастауға шақырды, «кішкентай балалар, балабақша тәрбиеленушілерінен» бастауға кеңес берді, сонымен қатар ауыл шаруашылығымен байланысқа қоса, пәнаралық байланыстарды да ұсынды. Карвер 1897 жылдан бастап кем дегенде 1910 жылға дейін мектептерде тәжірибелік және сыртқы білім беруді енгізуге шақыру мақсатымен табиғатты зерттеуге қатысты материалдар сериясын жариялады. Карвер мектептерде бақтар салуды және мутуализм сияқты кең академиялық ұғымдарды «халық тіліне» түсіндіруді қолдады. Табиғатқа қолжетімділікті және таныстықты арттыру жөніндегі осы жұмысты кейбіреулер Карвердің экологиялық әділеттілік саласындағы ерте жұмысының дәлелі деп санайды.

Балаларды оқыту

Колледждер мен университеттерде ғылым кеңінен дамыды, және ғалымдар «оқушылар орта және бастауыш мектептерде көбірек және жақсы дайындыққа мұқтаж» екенін сезінді. Мектептердің оқу жоспары ғана емес, білім беру жүйесінің өзі де өзгеріске ұшырады. Нью-Йорк және Чикаго сияқты ірі қалаларда халық саны артып, студенттердің жылына белгілі бір сағат және күн санын мектепте өткізуін талап ететін заңнама қабылданды. Жастар табиғатты зерттеу арқылы қоршаған әлемді таныды. Бұл елде табиғатты қорғау жөніндегі заңдар қабылданып жатқан кезге сай келді, бұл ата-аналар мен педагогтардың қолдауын жинақтауға көмектесті. Жүйенің мақсаты – «оқушыларға өмірдің барлық түрлерін және олардың бір-бірімен байланысын көрсету» болды. Ким Толлидің «Америкалық қыздардың ғылым білімі» атты зерттеуі 127 мемлекеттік мектеп жүйесінің 49%-ында табиғатты зерттеу барлық сыныптарда, 25%-ында кем дегенде алты сыныпта, 11%-ында кем дегенде төрт сыныпта, 5%-ында үш немесе одан аз сыныптарда, ал 10%-ы 1925 жылы мүлдем ұсынбағанын көрсетті.

Қозғалыстағы әйелдер

Бұл қозғалыста әйелдер американ қоғамында көптеген рөл атқарды. Кейбіреулері мектептерде немесе жоғары оқу орындарында табиғи тарихтан сабақ беруші немесе профессор болып жұмыс таба алды. Кейбір әйелдер, Анна Ботсфорд Комсток сияқты, қозғалыстың өзін құруға көмектесті, ал мұғалімдер өз сыныптарында табиғатты зерттеуді әртүрлі деңгейде қолдана алды және кейде ерлер-кәсіпқорлар жасаған оқу бағдарламасын өмірлік ғылымдарға басымдық беру үшін өзгертетін. Табиғатты зерттеу қозғалысы АҚШ-тағы жас әйелдердің біліміне жаңа көзқарас сыйлады. ХХ ғасырдың соңында қозғалысқа деген пікірлер өзгере бастады және оның маңызы төмендеді. Кейбір ерлер-сыншылар оны «романтикалық» немесе «сентименталды» деп санады. Бұл табиғатты зерттеу қозғалысына күштеп таңылған гендерлік мәселе тудырды. Ким Толлидің «Америкалық қыздардың ғылымды оқытуы» кітабы Америкадағы қыздарға арналған орта мектептер туралы мәлімет береді. «Қыздарға арналған жоғары мектептер он тоғызыншы ғасырдың жеке сфералар идеологиясын таратудың маңызды орталықтары болды, бұл мекемелер көбінесе шағын қалаларда және қалалық емес, ауылдық жерлерде орналасқан. Бұл идеология соғысқа дейінгі оңтүстік мекемелерінде, үйден тыс жұмыс істеуге ешқашан үміттенбеген элиталық қыздарға, солтүстік мектептерінде, ұлттың өсіп келе жатқан жалпы білім беру мектептері үшін мұғалімдерді дайындауға және батыс майданындағы католик академияларында басым болды». Басқалары, мысалы, Сюзанна Муди және оның қызы Агнес Чемберлин отбасын асырау үшін табиғатты зерттеді, ал Катарина Парр Трейл XIX ғасырдағы Канадада өмір сүрген жаңа аймақтарды сипаттау үшін табиғатты зерттеді.