Кіріспе
Солтүстік Шотландиядағы өзен – Strathnaver немесе Strath Naver (Srath Nabhair) – Лох Наверден Шотландияның солтүстік жағалауына құятын, әйгілі лосось өзені – Навер өзенінің құнарлы аңғары. Бұл термин сонымен қатар Макей елі (Dùthaich MhicAoidh) деп белгілі бір кездері Макей кланы басқарған және Солтүстік-Батыс Сазерлендтің көп бөлігін қамтыған ежелгі провинцияның атауын да білдіреді.
the ship
Strathnaver or Strath Naver (Srath Nabhair) is the fertile strath of the River Naver, a famous salmon river that flows from Loch Naver to the north coast of Scotland. The term has a broader use as the name of an ancient province also known as the Mackay Country (Dùthaich MhicAoidh), once controlled by the Clan Mackay and extending over most of northwest Sutherland.
География
Лох-Нэвер таудың басында, Бен-Клибрек тауының көлеңкесінде жатыр. Көл ұзын және терең. Лохтың батыс жағындағы Алтынайра қонақ үйі 19 ғасырдың басынан бері балық аулаушылар пайдаланып келеді. Көлге екі өзен (Мудале және Вагасти) және көптеген шағын өзендер құяды. Лохтың төменгі жағында Навер өзені Лох-Хойрден төмен ағып келетін Малларт өзенімен қосылады. Содан кейін ол Навер орман арқылы өтіп, Сайрдағы көпірдің астынан ағады. Лэнгдейл Бёрн және Карнахи Бёрн – бұл тағы да ірі салалар, өйткені олар Беттихиллде теңізге құяды. Стратнавердің көп бөлігі Фарр шіркеуінің және бұрынғы азаматтық округінің аумағында орналасқан, ол Беттихилден солтүстүстүбатысқа қарай жатқан жағалаудағы ауылдың атымен аталған, онда бұрынғы шіркеу орнында қазір Стратнавер мұражайы орналасқан. Бүгінде ол Хайленд кеңесінің құрамында басқарылады.
Тарих
Набаросты 2 ғасырда египеттік жазушы Птолемей есімізде қалдырған және оның картасында көрсетілген. Бұл атау «бұлт» деген мағынаны білдіретін индоевропалық түбірден шыққан болуы мүмкін. 11 ғасырда Оркниді басқарған норвегиялық әулет Кайтнесс графы болды және олардың билігін Стратнаверге дейін кеңейтті. 12 ғасырдың соңында граф Харальд Маддадсон Дальхаррольд шайқасында жеңіліске ұшырады, онда Нэвер өзені көлден шығады. Оны Хебрид аралдарының королі Рогнвальд Годродарсон ирланд және Хебрид әскерлерімен бірлесіп жеңді. Харальд стратты бойлап жағалауға қашқан, ал содан кейін Оркниге қашып кетті. Оркней сагасында Харальд Оркниде қалды делінген, ал шайқастың осы орны тек ауызша дәстүрге сүйенеді. Макей кланы осы кезде маңызға ие болды; 1408 жылы Ангус Дуб Макей билікке келді. 1411 жылы Дингволдағы шайқастан кейін ол Аралдардың лорды Дональд Макдональдтың қарындасы Элизабет Макдональдқа үйленді. 1427 жылы Макейлер Инвернесте өткен парламентке шақырылған басшылардың бірі болды, онда олар Джеймс I-нің сатқындығынан тұтқындалды. Ол кезде оның қол астында 4000 сарбаз болды. 1578 жылы Джон Робсон мен Александр Гордон, 12-ші Сазерленд графы, Маккейлер бастаған Стратнаверліктермен Крег Друми Дун шайқасында бетпе-бет келді, бұл шайқас Беттихиллге қарама-қарсы Друим Чуибхеде болды. 17 ғасырдың ортасына қарай, олардың күшті Сазерлендтермен бәсекелесуге тырысуы Макейлерді ауыр қаржылық қиындыққа ұшыратты. Олар шын ниетті пресвитериандар мен келісімге мүше болғанымен, Үш патшалық соғысы кезінде роялистер болды, өйткені Сазерлендтер қарсы жақта болды. Дегенмен, олар 1829 жылы лорд Рейден шотландтық иеліктерінің соңғы бөлігін сатып алған Сазерлендтерге қатысты ықпалын жоғалта берді. Шотландтық генерал Хью Маккей 1670 жылдары Нидерландыға көшіп кетті және бұл тармақ ақырында шотландтық жұрты мен Нидерландыдағы Офемерт және Зенневиженнің лорды Лорд Рей атағын алған Маккей кланының мұрагер басшылары болды. Стратнавер, Таулы аймақтағы көптеген жерлер сияқты, Таулы аймақты тазалауға қатысты, бұл жалға алушыларды ірі қой шаруашылықтарын құруға мүмкіндік берді. Бұл Сазерленд иелігіне тазалаудан бұрын страттың ішкі аймақтарында болған аралас шаруашылықтарға қарағанда жоғары жалға алу табысын әкелді. Тазалаудың екінші мақсаты – аймақты мазалаған аштық жылдарын жеңу болды. Жер аударылған жалға алушыларға жағалау аймақтарында жайылымдық жерлер ұсынылды. Олардың көпшілігі балық аулаудан, сондай-ақ егін өндіруден және аз мөлшерде малдан өмір күршігін табуды көздеді. Жер аударылған адамдар бұл өзгерісті шаруадан жер шаруасына айналу ретінде қабылдады, бірақ 1814 жылы Стратнаверде өз жоспарларын жүзеге асыра бастағанда, иеліктер бұл жағдайды түсінбеді. Strathnaver-дегі алғашқы тазалаулар тек 28 отбасыны қамтыды (шамамен 140 адам). 1813 жылғы желтоқсанда иеліктің факторы Патрик Селлар үйден шығару туралы хабарламалар берді. Бұл хабарламалар 1814 жылғы Қазан айында күшіне енді. Оқиғаларды екі нәрсе қиындатты. Біріншіден, Селлар тазалаудан пайда болатын қой шаруашылығын жалға алу туралы табысты ұсыныс жасады. Екіншіден, жаңа қосалқы үйлер үшін жерді дайындау кешіктірілді, сондықтан жер аударылған жалға алушылардың оларды ауыстыруға дайындалуға уақыты аз болды. Дегенмен, кейбіреулері белгіленген күннен бұрын кетіп қалды, ал басқалары үйден шығарушылар келгенше күтті. Әдеттегідей, үйлерді құлату тобы кеткеннен кейін қайтадан баспанаға ие болудың алдын алу үшін, құлатылған үйлердің шатырлары жойылды. 1814 жылғы 13 маусымда бұл Уильям Чишолм тұрып жатқан Бадинлоскин үйін өртеп жіберді. Есептер әртүрлі, бірақ оның қарт және төсекте жатқан қайын енесі үйді өртеп жібергенде әлі де үйде болған болуы мүмкін. Джеймс Хантер оқиғаларды түсінген кезде, Селлар оны дереу шығарып жіберуді бұйырды. Қарт әйел 6 күннен кейін қайтыс болды. Эрик Ричардс үйді қирату алдында қарт әйелді қосымша ғимаратқа алып кеткенін айтады. Осы оқиғаға байланысты және басқа да оқиғалар бойынша Селлар кінәлі деп айыпталды. Қылмысты шериф орынбасары Роберт Маккид қозғады, өйткені ол Селарды браконьерлік үшін ұстағандықтан, оған деген жеккөрушілікпен қозғалды. Сот процесінің қарсаңында Сазерленд отбасы Селлардың қорғауына көмектесуден бас тартып, өздерінің қызметкерінен алыстады. 1816 жылы сот барысында барлық айыптардан ақталды. Бұл жағдайға ие болғандар өздерінің тазалау жұмыстарын ақтады. (Роберт Маккид өзінің мансабын қайта құру үшін округтен кетуге мәжбүр болды, Селларға кешірім сұрап, кінәсін мойындаған хат жолдады.) Дегенмен, Селлар мен Уильям Янг қызметтен босатылып, Джеймс Лохтың басшылығымен Франсис Сатерге алмастырылды. Селлар Стратнавердегі жаңа қой шаруашылығының жалға алушысы болып қалды, Rhiloisk. 1819 жылы Сатердің басшылығымен Стратнаверде одан да ірі тазалау жүргізілді, бұл 236 отбасыны (шамамен 1180 адамды) қамтыды. Лох мал бағасы жоғары болғанда және қой шаруашылығын жалға алуға сұраныс болғанда жылдам әрекет етуге ниеттенді. Селлардың сотынан кейін иелік жаман жариялану қаупіне алаңдады. Алайда, Сатер, керісінше нақты нұсқауларға қарамастан, құлатылған үйлерді өртеп жіберді. Бұл құрғақ ауа райынан кейін болды, онда үйлердің түрпі және тас қабырғалары құрғап, қабырғалардағы түрпі өртке қосылды. Көптеген мүліктердің құлатылуына байланысты бұл оқиға куәгерлерге қорқынышты әсер етті. Лохтың болдырмауға тырысқан жағдайлық апат орын алды, Observer газеті «Сазерлендтің қирауы» деген тақырыппен мақала жариялады. 1819 жыл «өрт жылдары» (bliadhna na losgaidh) деп белгілі болды. Бұл тазалау шараларының нәтижесінде страттың дәстүрлі жартылай өзін-өзі қамтамасыз ету шаруашылығы қой шаруашылығына айналды. Кейінірек Таулы аймақты тазалаулар қайта қарастырылды, әсіресе 1884 жылы есебі жарияланған Нейпир комиссиясы. Бұл 1897 жылы құрылған, тазалаудан туындаған тығыз жатқан шаруа қоғамдарының проблемаларын жеңілдетуге міндеттелген Конгестед аудандар кеңесін (CDB) құруға әкелді. Бұл Патрик Селлардың немересі Стратнавердегі жалға алумен айналысуды тоқтатуға шешім қабылдағанмен бірге болды. Ұзақ созылған келісімдерден кейін CDB 1901 жылы Солтүстік Сирені сатып алып, оны 29 үлкен шаруашылыққа бөліп, қазіргі ландшафты құрды.
Табиғат тарихы
Навер өзені Атлантикалық лосось (Salmo salar) және таза су жемшөптері (Margaritifera margaritifera) үшін маңыздылығынан ерекше сақтау аймағы ретінде белгіленген. Бұрын Навер және Малларт өзендерінде маңызды жемшөп балық аулау өріс алған.
Туризм
Өзен ұзақ жылдар бойы сальмонға бай өзен ретінде жақсы танымал. Аймақ балық аулаумен айналыспайтын адамдарға "Маккей өлкесі" деп насистеледі. B873 тас жолы Алтнахаррадан басталып, Лох Навердің батыс жағымен Сирге дейін созылады, ал одан B871 Бетихиллден оңтүстікке қарай бірнеше шақырымда A836 тас жолымен тоғысады. Бұл жолдар, сондай-ақ Инвернавер көпірінің шығыс жағынан Скельпик арқылы оңтүстікке қарай жүретін санатталмаған жол, Strathnaver Trail тарихи ескерткіштерін байланыстырады.