Кіріспе

Уэльстегі шекаралау Ландскер сызығы (Landsker Line) – Уэльсте негізінен уэльс тілінде және негізінен ағылшын тілінде сөйлейтін Пемброкшир мен Кармартеншир аймақтары арасындағы тілдік шекараны білдіретін термин. Ландскер сызығының оңтүстігінде орналасқан және Уэльстен тыс Кіші Англия деп аталатын аймақтар, Англия-Уэльс шекарасынан шалқап қарамастан, көп ғасырлар бойы тілдік және мәдени тұрғыдан ағылшын тілінде болғанымен ерекшеленеді.

Тарих

11-12 ғасырларда жаулап алушылар мен қорғаушылар күрделі қақтығыс кезеңінде, шекараны нығайту мақсатымен елуден астам қамал салған. Ең оңтүстікке орналасқаны Лаугарн, ал басқалары Вистон, Камроз, Нарберт және Рох болды. Бұлар көбінесе «шекаралық қамалдар» деп аталады, бірақ шындығында олар шекарадан біршама қашықтықта салынған. Нормандар билеген аймақтың ортасында Пемброк пен Хаверфордвест екі ірі қамалы орналасқан. Жаңадан қоныстандырылған аймақта Манорбиер, Кару және Тенби сияқты басқа да бекіністер болды. Ландскер көп рет орнын өзгертті: алдымен ерте орта ғасырлардағы әскери науқандар кезінде Mynydd Preseli тауларының етегіне қарай солтүстікке жылжыды, содан кейін ағылшын отаршылары суық қышқыл топырақ пен жартасты төбелерде егіншілік пен феодализмді ұстау қиын екенін түсінгеннен кейін, бейбіт кезеңде оңтүстікке қайта жылды. Тарихшылар тілдік бөлініске қызығушылық танытқанда, Ричард Фентон 1810 жылы, ал одан бұрын 1603 жылы Хенлистің тарихшысы Джордж Оуэн «ландскер» немесе «ланскер» терминін қолданды. Бұл термин бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді. Жергілікті тұрғындар бұл терминді білмеуі мүмкін, бірақ Сент-Брайд шығанағынан Кармартен шығанағына дейінгі тілдік шекараның өте айқын екенін жақсы біледі.

Тіл және генетикалық айырмашылықтар

Уэльс тілінде сөйлейтіндердің арақатынасы 21-ші ғасырда да сақталып келеді және бұл 2011 жылғы халық санауынан жасалған картада көрініс тапқан. 2015 жылы Wellcome Trust Centre for Human Genetics орталығының зерттеушілері Уэльстің Пемброкшир округінің солтүстік және оңтүстік тұрғындарының ДНК белгілеріндегі күтпеген үлкен айырмашылықтарды анықтады.

Терең сипаттама

Ландскер термині – Англияның оңтүстік-батысында және ағылшын тіліне ауысқан Оңтүстік Уэльс жағалауында қолданылатын англосаксон сөзі. Ол екі жер учаскесінің арасындағы тұрақты, көзге көрінетін шекараны білдіреді және табиғи нысан (мысалы, өзен) немесе жасанды нысан (мысалы, тікпақыр немесе белгі тастар тізбегі) болуы мүмкін. Уэльсте оның ресми қолданылуы он сегізінші ғасырдың соңында тоқтатылды. 1939 жылы бұл термин алғаш рет Оңтүстік Уэльстегі тілдік шекараға қатысты қолданылды. Тілдік шекара, әдетте, көзге көрінбейді де, тұрақты да емес. Соңғы 50 жылда комментаторлар осы сөзді осы мағынада қолданады, сондықтан 21-ші ғасырда ол көбінесе тілдік шекараны білдіреді. Тілдік шекара – заңды мәртебесіз он ғасыр немесе одан да көп уақыт бойы сақталған мәдени шекараның мысалы. Шекара (солтүстік және шығыста уэльс тілі, оңтүстік және батыста ағылшын тілімен) Сент-Брайд шығанағынан басталып, шығысқа қарай иректелген бағытта жүреді және Кармартенширдегі Лаугарнның солтүстігінде Таф өзенімен қосылады. Шекараның іздері Лланстеффан түбегінде және Кидвелли маңындағы жерлерде де сақталады, сондай-ақ ол ағылшын және уэльс тіліндегі Гоуэр арасындағы шекарада анық көрінеді. 16-шы ғасырда шекараның оңтүстігіндегі аймақ Anglia Transwalliana (Уэльстен тыс Кіші Англия) деп аталды. 1603 жылы Джордж Оуэн тілдік шекараны және "Уэльстен тыс Кіші Англияны" сипаттап, Оңтүстік-Батыс Уэльсте ағылшын тілін сөйлейтіндердің қоныстануы туралы мәліметтер келтірді. Бұл "дәстүрлі" көзқарас: бұл аймақ 12-ші ғасырдың басында нормандық басқыншылармен жергілікті уэльстерден тазартылып, Англияның басқа жерлерінен фламандтармен қоныстандырылды. Алайда Оуэн өз заманында фламандтық әдет-ғұрыптар мен тілінің іздері табылмағанын көрсетті. Шындығында, дәстүрлі Пемброкшир ағылшын тілі лексикалық жағынан Англияның оңтүстік-батысындағы ерте ағылшын тілімен байланысты, және Уэльс жағалауының ағылшын тіліне ауысуы Девон мен Корнуоллдың ағылшын тіліне ауысуымен бірдей болған болуы мүмкін. 2003 жылғы ДНК зерттеуі "Кіші Англия" тұрғындарының генетикалық жағынан Оңтүстік Англия тұрғындарынан ешқандай айырмашылығы жоқ екенін көрсетті. Шекара тек тілдік емес, әдет-ғұрыптарда (әсіресе мұрагерлік құқығында) және сәулетте де айырмашылықтар болды. Оуэн 1602 жылы мәдени шекараны өткір және тұрақты деп сипаттады, ал кейінгі бақылаушылар (Оуэнге қарағанда жергілікті білімі аз) оның сипаттамасын қайталады және сызық Оуэн сипаттағанға жақын қалды деп болжады. Шекараның алғашқы объективті, статистикалық негізделген сипаттамасы 1960 жылдары жасалды және Оуэн сипаттағанға ұқсас сызықты көрсетті, бірақ кейбір жерлерде солтүстікке, ал басқаларында оңтүстікке қарай жылжыды. Шекара аймағындағы адамдар "Ландскер" терминін танымады, бірақ шекараның орналасқан жерін жақсы білді. Шекараның кескілі демаркациялық сызығы емес, аралас тілдің дәлізі, әдетте 2-3 миль (3-5 км) енді, онда тілдің бағыты тұрғындардың көші-қон сипаттамаларына байланысты өзгереді. Шекаралық аймақ әрқашан осындай сипаттамаларға ие болған. Жоғарыда айтылғандай, шекара 1600 жылдан бүгінгі күнге дейін өзгерді. Жеке есімдер туралы тарихи деректер де 1200 және 1600 жылдар аралығында қозғалғанын көрсетеді. Орта ғасырларда қазіргі шекарадан солтүстікке қарай бірқатар нормандық/ағылшындық "жоспарланған ауылдар" (мысалы, Леттерстон және Нью-Моат) құруға тырысты. Кейін бұл жобалар сәтсіз аяқталып, Уэльс тілінде сөйлейтіндер оларды Қара өлімнен кейінгі кезеңде қайтадан иеленді. Қазіргі заманда ортақ жерлерді қоршау Уэльс тілінде сөйлейтіндердің оңтүстікке қарай, әсіресе Кармартенширге, кең таралуына мүмкіндік берді. Бұл – ағылшын тілінде сөйлейтін аймақтардың есебінен уэльстік тілінде сөйлейтін аймақтардың кеңейіп кетуінің сирек мысалы; Пемброкширдің орталық бөлігінде Ландскердің 1600-1900 жылдар аралығында оңтүстікке қарай жылжуы 6 мильден (10 км) асып кетті. Оңтүстік-батыс Уэльс нормандық қамалдарға өте бай. Кейбіреулері Уэльс аймағының терең жерлерінде (мысалы, Ньюпорт, Кардиган, Сильгерран, Ньюкасл Эмлин, Кармартен), ал кейбіреулері Кіші Англияның терең жерлерінде (мысалы, Пемброк, Кэрью, Манорбиер, Хаверфордвест, Тенби). Бірнеше тілдік шекараға жақын орналасқан (мысалы, Рох, Вистон, Ллаухаден, Нарберт, Лагарн) және кейде "шекаралық қамалдар" деп аталады, бірақ Дифедтің бүкіл аумағы (Тейфи өзенінің оңтүстігінде және Тови мен Гвилидің батысында) нормандық маркер лордтарының қолында болды. Бұл сызық өткір және соңғы бірнеше ғасырлар бойына аз ғана қозғалғанымен ерекшеленеді. Ландскер сызығын көрсететін көзге көрінетін шекара – Ньюгейл арқылы өтетін Бренди Брук, оны Ричард Фентон 1810 жылғы тарихи саяхатында атап өткен. Бруктың солтүстігіндегі алғашқы жағажайдың уэльс тіліндегі атауы Пен-и-Кум.