Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Уэльстегі шекаралау Ландскер сызығы (Landsker Line) – Уэльсте негізінен уэльс тілінде және негізінен ағылшын тілінде сөйлейтін Пемброкшир мен Кармартеншир аймақтары арасындағы тілдік шекараны білдіретін термин. Ландскер сызығының оңтүстігінде орналасқан және Уэльстен тыс Кіші Англия деп аталатын аймақтар, Англия-Уэльс шекарасынан шалқап қарамастан, көп ғасырлар бойы тілдік және мәдени тұрғыдан ағылшын тілінде болғанымен ерекшеленеді.
Demarcation in Wales
The Landsker Line (Ffin ieithyddol Sir Benfro) is a term used for the language border in Wales between the largely Welsh speaking and largely English speaking areas in Pembrokeshire and Carmarthenshire. The English speaking areas, south of the Landsker line and known as Little England beyond Wales, are notable for having been English linguistically and culturally for many centuries despite being far from the England–Wales border.
Тарих
11-12 ғасырларда жаулап алушылар мен қорғаушылар күрделі қақтығыс кезеңінде, шекараны нығайту мақсатымен елуден астам қамал салған. Ең оңтүстікке орналасқаны Лаугарн, ал басқалары Вистон, Камроз, Нарберт және Рох болды. Бұлар көбінесе «шекаралық қамалдар» деп аталады, бірақ шындығында олар шекарадан біршама қашықтықта салынған. Нормандар билеген аймақтың ортасында Пемброк пен Хаверфордвест екі ірі қамалы орналасқан. Жаңадан қоныстандырылған аймақта Манорбиер, Кару және Тенби сияқты басқа да бекіністер болды. Ландскер көп рет орнын өзгертті: алдымен ерте орта ғасырлардағы әскери науқандар кезінде Mynydd Preseli тауларының етегіне қарай солтүстікке жылжыды, содан кейін ағылшын отаршылары суық қышқыл топырақ пен жартасты төбелерде егіншілік пен феодализмді ұстау қиын екенін түсінгеннен кейін, бейбіт кезеңде оңтүстікке қайта жылды. Тарихшылар тілдік бөлініске қызығушылық танытқанда, Ричард Фентон 1810 жылы, ал одан бұрын 1603 жылы Хенлистің тарихшысы Джордж Оуэн «ландскер» немесе «ланскер» терминін қолданды. Бұл термин бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді. Жергілікті тұрғындар бұл терминді білмеуі мүмкін, бірақ Сент-Брайд шығанағынан Кармартен шығанағына дейінгі тілдік шекараның өте айқын екенін жақсы біледі.
During the 11th and 12th centuries both invaders and defenders built more than fifty castles during a complex period of conflict, effectively to consolidate the line. The southernmost was Laugharne; others included Wiston, Camrose, Narberth, and Roch. These are often referred to as "frontier castles" but they were in fact set back a considerable distance from the frontier itself. In the heart of the Norman dominated area, the two great fortresses were at Pembroke and Haverfordwest. There were other fortresses within the colonised area as well, including Manorbier, Carew and Tenby. The Landsker has changed position many times, first moving north into the foothills of Mynydd Preseli during the military campaigns of the Early Middle Ages, and then moving southwards again in more peaceful times, as the English colonists found that farming and feudalism were difficult to maintain on cold acid soils and exposed hillsides. When historians began to gain interest in the linguistic divide, they used the term "landsker", or "lansker", for example by Richard Fenton in 1810, though the term had been used much earlier by antiquarian George Owen of Henllys in 1603. It remains in common use. Local people may not be familiar with the term, but they recognise that the language divide stretching from St Bride's Bay to Carmarthen Bay remains very distinct.
Тіл және генетикалық айырмашылықтар
Уэльс тілінде сөйлейтіндердің арақатынасы 21-ші ғасырда да сақталып келеді және бұл 2011 жылғы халық санауынан жасалған картада көрініс тапқан. 2015 жылы Wellcome Trust Centre for Human Genetics орталығының зерттеушілері Уэльстің Пемброкшир округінің солтүстік және оңтүстік тұрғындарының ДНК белгілеріндегі күтпеген үлкен айырмашылықтарды анықтады.
The differences in the proportion of Welsh speakers persists in the 21st century and is illustrated by the map derived from the 2011 census. Researchers at the Wellcome Trust Centre for Human Genetics reported in 2015 "unexpectedly stark differences between inhabitants in the north and south of the Welsh county of Pembrokeshire" in DNA signatures.
Терең сипаттама
Ландскер термині – Англияның оңтүстік-батысында және ағылшын тіліне ауысқан Оңтүстік Уэльс жағалауында қолданылатын англосаксон сөзі. Ол екі жер учаскесінің арасындағы тұрақты, көзге көрінетін шекараны білдіреді және табиғи нысан (мысалы, өзен) немесе жасанды нысан (мысалы, тікпақыр немесе белгі тастар тізбегі) болуы мүмкін. Уэльсте оның ресми қолданылуы он сегізінші ғасырдың соңында тоқтатылды. 1939 жылы бұл термин алғаш рет Оңтүстік Уэльстегі тілдік шекараға қатысты қолданылды. Тілдік шекара, әдетте, көзге көрінбейді де, тұрақты да емес. Соңғы 50 жылда комментаторлар осы сөзді осы мағынада қолданады, сондықтан 21-ші ғасырда ол көбінесе тілдік шекараны білдіреді. Тілдік шекара – заңды мәртебесіз он ғасыр немесе одан да көп уақыт бойы сақталған мәдени шекараның мысалы. Шекара (солтүстік және шығыста уэльс тілі, оңтүстік және батыста ағылшын тілімен) Сент-Брайд шығанағынан басталып, шығысқа қарай иректелген бағытта жүреді және Кармартенширдегі Лаугарнның солтүстігінде Таф өзенімен қосылады. Шекараның іздері Лланстеффан түбегінде және Кидвелли маңындағы жерлерде де сақталады, сондай-ақ ол ағылшын және уэльс тіліндегі Гоуэр арасындағы шекарада анық көрінеді. 16-шы ғасырда шекараның оңтүстігіндегі аймақ Anglia Transwalliana (Уэльстен тыс Кіші Англия) деп аталды. 1603 жылы Джордж Оуэн тілдік шекараны және "Уэльстен тыс Кіші Англияны" сипаттап, Оңтүстік-Батыс Уэльсте ағылшын тілін сөйлейтіндердің қоныстануы туралы мәліметтер келтірді. Бұл "дәстүрлі" көзқарас: бұл аймақ 12-ші ғасырдың басында нормандық басқыншылармен жергілікті уэльстерден тазартылып, Англияның басқа жерлерінен фламандтармен қоныстандырылды. Алайда Оуэн өз заманында фламандтық әдет-ғұрыптар мен тілінің іздері табылмағанын көрсетті. Шындығында, дәстүрлі Пемброкшир ағылшын тілі лексикалық жағынан Англияның оңтүстік-батысындағы ерте ағылшын тілімен байланысты, және Уэльс жағалауының ағылшын тіліне ауысуы Девон мен Корнуоллдың ағылшын тіліне ауысуымен бірдей болған болуы мүмкін. 2003 жылғы ДНК зерттеуі "Кіші Англия" тұрғындарының генетикалық жағынан Оңтүстік Англия тұрғындарынан ешқандай айырмашылығы жоқ екенін көрсетті. Шекара тек тілдік емес, әдет-ғұрыптарда (әсіресе мұрагерлік құқығында) және сәулетте де айырмашылықтар болды. Оуэн 1602 жылы мәдени шекараны өткір және тұрақты деп сипаттады, ал кейінгі бақылаушылар (Оуэнге қарағанда жергілікті білімі аз) оның сипаттамасын қайталады және сызық Оуэн сипаттағанға жақын қалды деп болжады. Шекараның алғашқы объективті, статистикалық негізделген сипаттамасы 1960 жылдары жасалды және Оуэн сипаттағанға ұқсас сызықты көрсетті, бірақ кейбір жерлерде солтүстікке, ал басқаларында оңтүстікке қарай жылжыды. Шекара аймағындағы адамдар "Ландскер" терминін танымады, бірақ шекараның орналасқан жерін жақсы білді. Шекараның кескілі демаркациялық сызығы емес, аралас тілдің дәлізі, әдетте 2-3 миль (3-5 км) енді, онда тілдің бағыты тұрғындардың көші-қон сипаттамаларына байланысты өзгереді. Шекаралық аймақ әрқашан осындай сипаттамаларға ие болған. Жоғарыда айтылғандай, шекара 1600 жылдан бүгінгі күнге дейін өзгерді. Жеке есімдер туралы тарихи деректер де 1200 және 1600 жылдар аралығында қозғалғанын көрсетеді. Орта ғасырларда қазіргі шекарадан солтүстікке қарай бірқатар нормандық/ағылшындық "жоспарланған ауылдар" (мысалы, Леттерстон және Нью-Моат) құруға тырысты. Кейін бұл жобалар сәтсіз аяқталып, Уэльс тілінде сөйлейтіндер оларды Қара өлімнен кейінгі кезеңде қайтадан иеленді. Қазіргі заманда ортақ жерлерді қоршау Уэльс тілінде сөйлейтіндердің оңтүстікке қарай, әсіресе Кармартенширге, кең таралуына мүмкіндік берді. Бұл – ағылшын тілінде сөйлейтін аймақтардың есебінен уэльстік тілінде сөйлейтін аймақтардың кеңейіп кетуінің сирек мысалы; Пемброкширдің орталық бөлігінде Ландскердің 1600-1900 жылдар аралығында оңтүстікке қарай жылжуы 6 мильден (10 км) асып кетті. Оңтүстік-батыс Уэльс нормандық қамалдарға өте бай. Кейбіреулері Уэльс аймағының терең жерлерінде (мысалы, Ньюпорт, Кардиган, Сильгерран, Ньюкасл Эмлин, Кармартен), ал кейбіреулері Кіші Англияның терең жерлерінде (мысалы, Пемброк, Кэрью, Манорбиер, Хаверфордвест, Тенби). Бірнеше тілдік шекараға жақын орналасқан (мысалы, Рох, Вистон, Ллаухаден, Нарберт, Лагарн) және кейде "шекаралық қамалдар" деп аталады, бірақ Дифедтің бүкіл аумағы (Тейфи өзенінің оңтүстігінде және Тови мен Гвилидің батысында) нормандық маркер лордтарының қолында болды. Бұл сызық өткір және соңғы бірнеше ғасырлар бойына аз ғана қозғалғанымен ерекшеленеді. Ландскер сызығын көрсететін көзге көрінетін шекара – Ньюгейл арқылы өтетін Бренди Брук, оны Ричард Фентон 1810 жылғы тарихи саяхатында атап өткен. Бруктың солтүстігіндегі алғашқы жағажайдың уэльс тіліндегі атауы Пен-и-Кум.
The term Landsker is a word of Anglo Saxon origin used in southwest England and along the anglicised South Wales coast. It signifies a permanent, visible boundary between two tracts of land, and may be a natural feature (e. g. a river) or an artificial feature (e. g. a hedge or a line of marker stones). In Wales, its official use became obsolete at the end of the eighteenth century. In 1939, the term was first applied to the linguistic frontier in southwest Wales. The linguistic boundary, in general, is neither visible nor permanent. Commentators have taken up the use of the word in this context in the last 50 years, so that in the 21st century it is usually understood to mean the language boundary. The language boundary is an example of a cultural frontier that has persisted, without legal status, for ten centuries or more. The boundary (with Welsh to the north and east, and English to the south and west) starts on St Bride’s Bay and follows a serpentine course eastwards until it meets the River Taf just north of Laugharne in Carmarthenshire. Traces of a boundary also persist across the Llansteffan peninsula and the country near Kidwelly, and it reappears strongly in the boundary between English and Welsh Gower. The area to the south of the line was referred to in the 16th century as Anglia Transwalliana (Little England beyond Wales). In 1603, George Owen provided a snapshot description of the language boundary and 'Little England beyond Wales', and provided an antiquarian account of the settlement of English speakers in southwest Wales. This provides the “traditional” view: that the area was cleared of native Welsh by the Norman invaders in the early 12th century, and was planted with Flemings from elsewhere in England. However, Owen pointed out that there was no trace of Flemish custom or language in his time. In fact, traditional Pembrokeshire English is lexically related to the Early English of southwest England, and in all probability the anglicisation of the Welsh coast paralleled the anglicisation of Devon and Cornwall, perhaps concurrently. A 2003 DNA study showed that people in 'Little England' are genetically indistinguishable from the people of southern England. The frontier was not solely linguistic: there were also differences in customs (notably of inheritance) and in architecture. Owen characterised the cultural frontier in 1602 as both sharp and stable, and subsequent observers (with less local knowledge than Owen) have reiterated his description, and suggested that the line remained close to that described by Owen. The first objective, statistically based description of the frontier was made in the 1960s, and showed a line similar to that described by Owen, although in some places it had moved north, while in others it had moved south. People in the frontier zone did not recognise the term “Landsker”, but were well aware of the location of the boundary. Rather than a sharp line of demarcation, the boundary consists of a corridor of mixed language, typically 2 to 3 miles (3–5 km) wide, in which the direction of language trend varies according to the migration characteristics of the inhabitants. The frontier zone has probably always had these characteristics. As mentioned above, the frontier moved between 1600 and today. Historic data on personal names also show that it also moved between 1200 and 1600. Attempts to set up a number of Norman/English “planned villages” (e. g. Letterston and New Moat) were made north of the current frontier in the mediæval period. These subsequently failed, and were re occupied by Welsh speakers in the post Black Death period. In more modern times, the enclosure of commons allowed a substantial southward spread of Welsh speakers, particularly in Carmarthenshire. These are quite rare examples of Welsh speaking areas expanding at the expense of English speaking areas; in the central part of Pembrokeshire the shift of the Landsker southwards between 1600 and 1900 was in excess of 6 miles (10 km). Southwest Wales is very rich in Norman Castles. Some are deep within the Welsh zone (e. g. Newport, Cardigan, Cilgerran, Newcastle Emlyn, Carmarthen), and some are deep in Little England (e. g. Pembroke, Carew, Manorbier, Haverfordwest, Tenby). A number lie close to the language boundary (e. g. Roch, Wiston, Llawhaden, Narberth, Laugharne) and are sometimes referred to as “frontier castles”, but the whole of Dyfed (the territory south of the River Teifi and west of the Towy and Gwili) was in the hands of Norman marcher lords. The line is noted for being sharp, and for having moved only slightly over the past several centuries. A visible boundary which represents the Landsker line is Brandy Brook which runs through Newgale, remarked upon by Richard Fenton in his Historical Tour of 1810. The first beach north after the brook has the Welsh name Pen y Cwm.