Кіріспе

Фрэнк Норрис романы "Ақкумулятор: Калифорния тарихы" – Фрэнк Норристің 1901 жылы жазған романы және аяқталмаған "Бұдай эпосы" трилогиясының бірінші бөлігі. Онда Калифорниядағы бидай өнеркәсібі және бидай өсірушілер мен теміржол компаниясы арасындағы қақтығыстар суреттелген. Норрис бұл романды Оңтүстік Тынық мұхиты темір жолына қатысты Муссель-Слуг трагедиясынан шабыттанды. Романда ол теміржол, фермерлер және фермерлер лигасы арасындағы шиеленісті бейнелейді.

Шығу тегі

Нористің 1899 жылғы «Мактиг» романы жарық көргеннен кейін ол келесі жобасы үшін идея іздеуді бастады. Бірнеше апта ішінде ол бидай тақырыбындағы үш томдық роман идеясын, оның «Бидай эпосын» қалыптастырды: Калифорнияда бидай өсіру (бұл «Сыртқы торпақ» кітабының негізі болды), Чикагода тарату («Құдық», 1903 жылы өлімінен кейін жарық көрді), және Еуропаның немесе Азияның аштық шеккен аймағында тұтыну («Құрт» деп аталатын, бірақ өлімінен бұрын басталмаған). «Октопус» романы 1880 жылғы «Мюссель-Слуг» трагедиясына негізделген, онда бидай өсірушілер мен Оңтүстік Тынық мұхиты теміржолын қорғаған заң өкілдері арасында қанды қақтығыс болды. Басты мәселе – фермерлер теміржолдан шамамен он жыл бұрын жалға алған, кейін сатып алу ниетімен пайдаланған жерлердің меншігі. Бастапқыда бір акр жердің бағасы 2,5 доллардан 5 долларға дейін белгіленгенімен, теміржол ақырында жерді жақсарту есебімен сатуға ашты, осылайша кітапта бейнеленген қақтығыс туды. Норис жобаны 1899 жылдың наурыз айында шешті және сәуірдің басында зерттеу үшін Калифорнияға кетті. Келесі айларда ол оқиға болған жерлерді аралап, жақын маңдағы шаруашылықтарда жұмыс істеп, бидай өсірушілердің өмірін бірінші қолынан білді. Ол сол күзде Нью-Йоркке оралды және 1900 жылдың қаңтар мен желтоқсан аралығында «Октопус» романының қолжазбасын жазды, ол келесі сәуірде үлкен жетістікке ие болды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

"Осьминог" Сан-Хоакин алқабының оңтүстігіндегі бидай шаруалары мен ойдан шығарылған Тынық мұхиты және Оңтүстік-Батыс темір жолы (P&SW) арасындағы қақтығысты суреттейді. Жақын орналасқан басты қала – ойдан шығарылған Бонневилл. Лига Деррикті мемлекеттік заң шығарушыларды жасырын параға салуға және Дерриктің заңгер ұлы Лайманды теміржол кеңесіне орналастыруға көндіреді. Бірақ, бәрі сәтсіз аяқталады, себебі теміржолдар Лайманның губернаторлыққа үміткерлігін құпия түрде қолдауға келіседі. Лайман лигаға берген уәдесін бұзып, Тулер округінің бидай бағасын төмендетуден бас тартады. Дик – теміржол машинисі, қызы Сидни мен анасын қатты жақсы көреді. Дик жалақыны кесуден бас тартқаны үшін жұмыстан босатылады. Ол хмель өсіруге бел буады, бірақ теміржол оны тасымалдау бағасын көтеріп, оны банкротқа дейін жеткізеді. Пойызды тонағаннан кейін ол ұсталудан қашып құтылады, бірақ соңында қолға түседі. Қоғамдық жиын кезінде Остерманның ранчосынан жабайы қояндарды қууға жиналғанда, Бехрман, Делани және Кристиан – теміржол агенттері, АҚШ маршалдарының көмегімен Анникстердің ранчосын тартып алады. Лига мүшелері Дерриктің ранчосын басып алуға қарсы тұру үшін атқа мініп кетеді. Атыс кезінде Остерман, Бродерсон, Харран Деррик (Магнустың ұлы), Хоувен және Анникстер бірден қаза табады немесе өлімге жақын жарақат алады. Содан кейін Анникстердің жас әйелі Хилма түсік тастайды. Ақын Пресли анархист-бар иесі Карахер жасаған бомбаны Бехрманның үйіне лақтырады, бірақ Бехрман зардапсыз қашып құтылады. Бонневилл опера үйінде өткен кеңесте лиганың басқа мүшелері сақтық танытуға шақырады. Деррик келіп, сөйлеуге дайындалып жатқанда, науқас ойлы адамдар жергілікті газеттің жаңа басылған даналарын таратады, онда Дерриктің лиганың пара алуына қатысқандығы туралы хабар жарияланады. Деррик репутациясын жоғалтады. Дик сотталып, өмір бойына түрмеге кесіледі. Миссис Хувен мен оның қыздары, 19 жасар Минна мен 6 жасар Хилда, Сан-Францискоға көшіп келеді, бірақ мұнда олар ажырасып, жағдайы нашарлайды. Минна проституцияға түсіп қалады, ал миссис Хувен аштықтан көз жұмады. Пресли оларға көмектесуге тырысады, бірақ кешігіп қалады. Сан-Францискода Пресли өзінің бизнесмен досы Седарквист ұйымдастырған тойға қатысады, ол Преслиге Үндістанға бағытталған кемеге билет алады. Седарквисттің әйелі Преслидің "Еңбекшілер" өлеңіне қозғалып, Үндістандағы аштықтан зардап шеккендерге көмектесу үшін бидай жіберу үшін ақша жинайды. Берман, енді Дерриктің фермасына иелік етіп, Деррик өсірген бидайды жинап, оны миссис Седарквисттің аштыққа қарсы күресіне сатады. Ол Порт-Костаға, Үндістанға бағытталған "Swanhilda" кемесіне бидай тиеліп жатқан астық лифтін көруге барады. Кемеге құйылып жатқан бидайды көріп, тойға батып, суға құлайды, және бидай оны көмеді. Кейін Пресли сол кемеде Калифорния жағалауының көзден жоғалып бара жатқанын көреді.

Кейіпкерлер

Пресли – өлең іздеген ақын, сонымен қатар шаруалар мен теміржол арасындағы қайшылықты зерттеуші. Роман ол велосипедпен елді аралап келе жатқанда басталады және де сол күйде аяқталады. Ол Дерриктермен бірге Лос-Муэртос жерінде тұрады. Персонаж автормен паралель келеді, Преслинің «Батыс әнін» іздеуі Норристің «Бұдай эпопеясымен» салыстырылады. Кейін Пресли жоғары идеяларынан бас тартып, шаруалардың ауыр жағдайы туралы «Еңбекшілер» атты өлеңін жариялайды, бұл мәселеге қоғамның қызығушылығын арттырады. Магнус Деррик – «Ранчо де лос Муэртос» иесі, Харран мен Лайман Дерриктердің әкесі. Магнус – бұрынғы буынның адалдығын, ал қазіргі жастардың, яғни теміржол мен Магнус басқаратын шаруалар лигасының ашкөздігін көрсетеді. Харран Деррик – Магнустың ұлы, Харран әкесіне ранчода көмектеседі. Харран Магнусты Лиганы басқаруға көндіреді. Ол әкесімен бірге шаруалар лигасының ішкі шеңберіне кіреді. Лайман Деррик – Магнустың ұлы, Лайман солтүстіктегі Сан-Францискода заңгер. Лайманмен шарт жасасып, тасымалдау тарифтерін шешетін штаттағы теміржол комиссиясында шаруалардың мүддесін қорғайды. Анникстер – Quien Sabe Rancho-ның иесі және басқарушысы, жас, тәуелсіз, отты мінезді жігіт. Роман барысында, әсіресе Хилма Триге деген қызығушылығы артып, мейірімді, өзімшіл адамға айналады. Лиганың ішкі шеңберінің мүшесі. Ванаме – Преслидің көп жылдық досы, бұрынғы сүйіктісі Анжель Варианның трагикалық, зорлықпен қаза болуынан мазасыз. Роман ішінде ол әртүрлі ранчоларда жұмыс істейді және Анжель өлтірілген Сан-Хуан де Гвадалахара миссиясында көп уақыт өткізеді. Роман Ванамені Киелі кітаптағы пайғамбарлармен салыстырады, себебі оның рухани жағы өте күшті. С. Берман – банкир, жылжымайтын мүлік агенті және саяси басшы болумен қатар, теміржолдың бейнесі арқылы жамандалады. Сондықтан шаруалар оны жек көреді. Басқа маңызды кейіпкерлер: Хилма Три, Хоувен, Бродерсон, Остерман, Дайк, Седарквист, Делани, Энни Деррик және Әке Саррия.

Қабылдау

"Ақкумулятор" - бұл жабайы және дерлік варварлық күшпен жазылған роман; көп бөліктерінде Золаның әдістемесі мен стилінің терең ықпалын көрсетеді, бірақ сонымен қатар зор қиялдану күшін, драмалық сезімді және шындыққа терең ұғынуды ашады. "Ақкумулятор" - монополиялардың немесе "трасттардың" келтірген зұлымдықтарының күшті бейнесі. Бұл жағдайда монополия - теміржол, ал оның құрбандары - Калифорниядағы бидай өсірушілер және басқа да өндірушілер. Егер оны эпос деп атау дұрыс болмаса, бұл күшті және трагедиялық туынды екені де рас.

Мұра

"Осьминог" романының соңы Д.У. Гриффиттің 1909 жылғы "Бидайдың бұрышы" фильміне әсер етті, онда бай адам бидай нарығын басып алғаннан кейін астық қоймасына құлап, қаза табады.