Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Le roi malgré lui (Өзін-өзі патша санаған немесе Тартыншақ патша) – Эммануэль Шабьердің 1887 жылғы үш актілі комедиялық операсы, либретто авторы – Эмиль де Нажак пен Пол Бурани. Дегенмен, музыканы д’Инди, Равел және Стравинский сияқты композиторлар жоғары бағалады. Виктор де Йонсьердің сөзіне қарағанда, Шабьер оған көңіл көтеруге болатын кітап іздеп жүргенін айтқан. Йонсьерге Анселоттың қызы Мэм Лашо жіберген 1836 жылғы ескі водевиль – «Le roi malgré lui» (Өзін-өзі патша санаған) пьесасы келген. Бірақ Йонсьер пьесаны Шабьерге тапсырды және Шабьерді Леон Карвалхомен таныстырды, оған Шабьер бірнеше «пробалық» шығармаларын орындап көрсетті, соның нәтижесінде Опера Комик директоры оның туындысын сахналауға көнді. Теодор Массиактың мақаласында Шабьердің «Le roi malgré lui» операсын жазу процесі егжей-тегжейлі сипатталған. Ол Анселоттың шығармасын бейімдеуде либреттошылар Пол Бурани мен Эмиль де Нажақтың жұмысын мұқият бақылады. Бурани сахналар мен әндердің жобаларын де Нажаққа жіберді, ол өзгерістер мен түсініктемелерді Бураниге қайтарды. Ал хат алмасудан кейін де Нажақ қанағаттанған соң, сөздерді Шабьерге музыкаға қою үшін жіберді. Шабьер өз үйінде, Ла Мемброльде, әрбір бөлімнің ырғағы мен мәнін табу үшін сөздерді жоғары дауыспен оқыды және тек мәтінмен тәжірибе жасағаннан кейін ғана қаламды алып, жазуға кірісті. Шабьер фортепианода шығарма жазған жоқ – алдымен мелодия мен ырғақ, содан кейін гармония пайда болды. Ол әсіресе мағынасыз дыбыстармен қамтамасыз етілгеніне наразы болды. Соңында, композитордың ескі досы Жан Ришепен Шабьерге оның көңіліне толыққандай келген либреттоны табуға көмектесті. Шабьер либреттоның көшірмесіне «үш автордың, тіпті менің де қолжазбам» деп жазды және либреттоны «Нажак пен Буранидің Ришепен пісірген буйабесі» деп сипаттады. Көп сынға ұшырағанмен, Нажак пен Буранидің сахналық шешімдері «шеберлікпен орындалған және әртүрлілік пен кульминациялық сәттерді ашады».
Le roi malgré lui (King in Spite of Himself or The reluctant king) is an opéra comique in three acts by Emmanuel Chabrier of 1887 with an original libretto by Emile de Najac and Paul Burani. However, the music has been greatly admired by composers including d'Indy, Ravel and Stravinsky. According to Victorin de Joncières, Chabrier had confided to him that he was looking for an amusing book to set. Joncières had been sent Le roi malgré lui, an old vaudeville of 1836 written by Marguerite Louise Virginie Ancelot (1792–1875), by Ancelot's daughter Mme Lachaud. However, Joncières passed the play to Chabrier, and also introduced Chabrier to Léon Carvalho, to whom Chabrier played some 'audition' pieces, which convinced the Opéra Comique director to stage his work. An article by Theodore Massiac described in some detail Chabrier's composition process for Le roi malgré lui. He carefully supervised the work of the librettists Paul Burani and Emile de Najac in adapting the Ancelot work. Burani would send drafts of scenes and songs to de Najac who would send back comments and changes to Burani, and when, after some exchanges of correspondence de Najac was happy, he would send words to Chabrier to set to music. At his home at La Membrolle, Chabrier would read the words out loud in order to find the tone and rhythm of each piece and only after having played around with the text for some time would take up his pen and start composing. Chabrier did not compose at the piano – melody and rhythm came first with harmony later. He was particularly critical of being supplied with mute syllables. Finally, Jean Richepin, an old friend of the composer, had a major part in helping provide Chabrier with a libretto he could feel happy with. Chabrier noted on his copy of the libretto "manuscript by three authors and even by me", going on to describe the libretto as "a bouillabaisse of Najac and Burani, cooked by Richepin, into which I throw the spices". Although much criticized, the stage situations of Najac and Burani are "dexterously handled and reveal a sense of variety and climax".
Өнер тарихы
Премьера 1887 жылғы 18 мамырда Париждегі Opéra Comique (Salle Favart) театрында өтті. 21 және 23 мамырда тағы екі қойылымнан кейін, 25 мамырда Opéra Comique театры өртке түсті, бірақ толық ноталар мен оркестрлік партиялар сақталды. Төртінші қойылым 16 қарашада қайта жөнделген нұсқада Salle des Nations-та болды, онда ол 1888 жылғы 29 сәуірге дейін қойылды. Бұл Шабрие операларының премьералық көрсетілісінің екінші рет тоқырауы болды, себебі «Гвендолин» театры банкротқа ұшырағанда жабылды. Германиядағы премьера 1890 жылғы 2 наурызда Карлсруэде Феликс Мотл жетекшілігімен өтті, ол 5 наурызда Баденде де қойылымға жетекшілік етті, содан кейін Дрезденде 1890 жылғы 26 сәуірде Эрнст фон Шух жетекшілігімен және Кельнде 1891 жылғы 15 қазанда Юлиус Хофман жетекшілігімен қойылымдар болды. Опера 1892 жылғы 9 наурызда Тулузада Арман Рейно жетекшілігімен қойылды. 1929 жылы 41 жылдан кейін Opéra Comique репертуарына қайта оралғаннан кейін Альберт Карре мәтінді қайта қарады, ал жаңа нұсқа 6 қарашада үлкен табысқа ие болды (театрдағы 50-ші қойылым 1937 жылғы 21 ақпанда өтті). Роджер Бурдин Анри де Валуа рөлінде, Ивонн Бротье және Вина Бови де қатысты. Содан кейін Гамбургте (1931 жылғы 17 сәуірде), Брюссельде (1931 жылғы 16 мамырда) және Прагада (1931 жылғы 27 тамызда) қойылымдар өтті. Марсельдегі алғашқы қойылым соғыс кезінде 1942 жылғы 3 сәуірде болды. Андре Клюйтенс 1943 жылғы 25 ақпанда Лиондағы жергілікті премьераны жүргізді, сондай-ақ 1947 жылы Роджер Бурден, Луи Музи және Жан Виюиллмен бірге Opéra Comique-те жұмыс істеді. 1978 жылы Капитоль де Тулузда Плассон жетекшілігімен Карре басылымын пайдаланып қойылды, ал француз теледидары 1979 жылы Мишель Филипп, Жорж Личчиони, Мишель Тремпон, Франсуаза Гарнер және Мишель Ле Брис басты рөлдерде көрсетті. Америка сахнасындағы премьера 1976 жылғы 18 қарашада Джульярд театрында Мануэль Розенталь жетекшілігімен, Джордж Баланчиннің хореографиясымен өтті. Британдық сахналық премьера композитордың өліміне толып жеткенде күтті, ол Джереми Самс пен Майкл Уилкокс Opera North-те жасаған бейімделуінде және Эдинбург фестивалінде де көрсетілді. Жақында, 2004 жылғы Лион операсының қойылымы 2009 жылғы сәуірде Opéra Comique театрында қайта қойылды. Леон Ботштейн 2005 жылы Avery Fisher Hall-да концерттік нұсқада Америка симфониялық оркестрін басқарды, ал 2012 жылы Бард Саммерскейпте Таддеус Страсбергердің режиссерлігімен толық сахналанған қойылымды қойды, ол сол жылы Вексфорд фестиваль операсында да көрсетілді.
The premiere was on 18 May 1887 at the Opéra Comique (Salle Favart) in Paris. After two more performances, on 21 and 23 May, the Opéra Comique theatre was ravaged by fire on 25 May, although the full score and orchestral parts were saved. The fourth performance was on 16 November in a revised version at the Salle des Nations, where it had further performances up to 29 April 1888. This was the second time a premiere run of one of Chabrier's operas had been disrupted Gwendoline had closed when the theatre went bankrupt. The German premiere was in Karlsruhe on 2 March 1890 under Felix Mottl who also led a performance on 5 March at Baden, and this was followed by productions in Dresden on 26 April 1890 under Ernst von Schuch, and in Cologne on 15 October 1891 under Julius Hofmann. The opera was produced on 9 March 1892 in Toulouse under Armand Raynaud. In 1929 after a 41 year absence from the Opéra Comique repertoire, Albert Carré revised the text, and a new version was performed there on 6 November to greater acclaim (the 50th performance at the theatre took place on 21 February 1937). Casts included Roger Bourdin as Henri de Valois, Yvonne Brothier as Minka and Vina Bovy as Alexina. There followed productions in Hamburg (17 April 1931), Brussels (16 May 1931) and Prague (27 August 1931). The first performance in Marseille took place during the war on 3 April 1942. André Cluytens conducted a local premiere for Lyon on 25 February 1943, also conducting the work at the Opéra Comique in 1947 with Roger Bourdin, Louis Musy and Jean Vieuille in the cast and in 1950 with Denise Duval joining the cast. A 1978 production at the Capitole de Toulouse conducted by Plasson using the Carré edition was subsequently broadcast on French television in 1979, with Michel Philippe, Georges Liccioni, Michel Trempont, Françoise Garner and Michèle Le Bris in the principal roles. The American stage premiere was on 18 November 1976 at the Juilliard, conducted by Manuel Rosenthal, with choreography by George Balanchine. The British stage premiere had to wait until the centenary of the composer's death, when it was produced in an adaptation by Jeremy Sams and Michael Wilcox at Opera North and also seen at the Edinburgh Festival. More recently, an Opéra de Lyon production of 2004 was adapted for a revival at the Opéra Comique in April 2009. Leon Botstein led the American Symphony Orchestra in a concert version at Avery Fisher Hall in 2005, and in a fully staged production directed by Thaddeus Strassberger at Bard Summerscape in 2012, a co production seen later that year at the Wexford Festival Opera.
Тарих және көркем әдебиет
Анри де Валуа (1551–1589) – Генри II және Екатерина де Медичидің үшінші ұлы. 1573 жылы Зигмунд II қайтыс болғаннан кейін Генрих Польша-Литва одағының патшасы болып сайланды. Польша королі ретінде Краковтағы Вавель қамалында тәж кигеннен кейін бес ай өткен соң, оның ағасы Карл IX (мұрагер қалдырмай қайтыс болған) қайтыс болғанда, Генрих Польшаны жасырын түрде тастап, Францияға оралды. Ол 1575 жылдың 13 ақпанында Реймс соборында патша болып тағайындалды. Ол Польшаға ешқашан қайтып оралмады және 1589 жылы өлтірілді. Альберт Ласки оның қысқа билік кезеңінде поляк сарайының кеңесшісі болған. Нангис – Париждің оңтүстік-батысына қарай шамамен 60 км қашықтықта орналасқан шағын қала. Александр Дюма әкесінің «La Reine Margot» романының LXV тарауында: «Les Ambassadeurs» («Елшілер») Генрихтің Краковтағы тәж кию рәсімін және патша болудан оның алаңдауын суреттейді. Музыкалық тұрғыдан алғанда, Шабьер сюжеттің XVI ғасырлық ортасын ескермейді. Равель «Le roi malgré lui» операсының премьерасы француз гармониясының бағытын өзгертті» деп мәлімдеді. Сол кезде француз музыкасында жаңа болған гармониялық прогрессиялар қолданылды, ең бастысы – жетінші және тоғызыншы аккордтары дайын емес және аяқталмаған түрде қолданылды, мысалы, прелюдияның алғашқы аккордтары. 1911 жылғы «Британ энциклопедиясы» оны «қазіргі заманның ең ұлы комедиялық операларының бірі» деп атады. Блом: «Біз осы шығармада [ХХ] ғасыр француз музыкасының ерекшелігіне жататын көптеген элементтердің бастауларын көреміз» деді. Шабьердің музыкасы композицияның екі бағытын көрсетеді – либретто мен музыканың операттен комедиялық операға қарай өркендеуін. 1884 жылғы «L'étoile» стиліндегі жеңіл шығарма 1886 жылы Карвальомен қайта жандандырылды, нәтижесінде үлкен махаббат сызығымен толыққан, зор және драмалық туынды пайда болды. Операттағы әдеттегі комикалық эпизодтар, әсіресе Фрителлидің куплетері сақталды, бірақ Ришепиннің диалогтар мен лирикадағы жұмысы туындының әдеби деңгейін көтерді. Алайда, операттен комедиялық операға ауысу Шабьерге ауыр гармониялық мағынасы бар музыканы ұсынуға мүмкіндік берді, мысалы, 3-ші актідегі Минка мен Алексинаның ноктюрні (Хубнер «ғасыр соңы француз операсының ең әдемі номерлерінің бірі» деп сипаттаған), ол үлкен гармониялық кеңістікте лирикалық түрде ағып жатыр. Сондай-ақ, 1-ші актіде Генрих өзін паван сипатындағы ән арқылы таныстырады. Опера Косима Вагнердің талғамына сай келмеді, ол 1890 жылы Дрезденде өткен қойылымды тамашалады. Ол Феликс Мотлға былай деп жазды: «Бұл қаншалықты әдепсіздік және идеялардың жетіспеушілігі! Әлемдегі ешқандай қойылым осы қарапайымдықтарды бір сәтте де жасыра алмайды».
Henri de Valois (1551–1589) was the third son of Henri II and Catherine de Medicis. In 1573, following the death of Sigismund II, Henri was elected King of the Polish–Lithuanian Commonwealth. Five months after his coronation as King of Poland at Wawel Castle in Kraków, upon the death of his brother Charles IX (who died without leaving an heir), Henri secretly left Poland and returned to France, where he was crowned King on 13 February 1575, at Rheims Cathedral. He never returned to Poland, and was assassinated in 1589. Albert Łaski was a Polish courtier at the time of his brief reign. Nangis is a small town around 60 km south west of Paris. In La Reine Margot, chapter LXV: Les Ambassadeurs, Alexandre Dumas, père conjures up the coronation of Henri in Kraków, and his unhappiness at being king. Musically Chabrier entirely ignores the sixteenth century environment of the plot. Ravel claimed that "the premiere of Le roi malgré lui changed the course of French harmony". Harmonic progressions which were completely new in French music at the time, are used – most notably the use of unprepared and unresolved chords of the seventh and ninth, such as the very first chords of the Prelude. The 1911 Encyclopædia Britannica declared it "one of the finest opéras comiques of modern times". Blom stated "we discover in it the germs of much that we have come to look upon as belonging essentially to French music of the [20th] century". Chabrier's music shows the evidence of the two paths of the composition, of both libretto and music – from opérette to opéra comique. The original plan, around 1884, a light work in the style of L'étoile was reinvigorated by Carvalho in 1886, into something grander and more dramatic with greater love interest. Broadly comic passages typical of operetta remain – especially the couplets for Fritelli – but the work by Richepin on both dialogue and lyrics improved the literary tone of the work. However the mutation from opérette to opéra comique gave Chabrier the chance to provide music of a serious harmonic intent, such as Minka and Alexina's nocturne in Act 3 (described by Huebner as "one of the most beautiful numbers in fin de siècle French opera"), which flows lyrically over a large harmonic canvas. Likewise, in Act 1 Henri introduces himself through an air with has the character of a pavane. The opera was not to the taste of Cosima Wagner, who attended an 1890 performance in Dresden. She wrote to Felix Mottl: "What vulgarity and lack of ideas. No performance in the world could conceal for an instant these trivialities."