Карл Фоллен: Ақын, патриот және күрескер ғалым

Кіріспе

Неміс ақыны, патриоты, профессоры және құлдыққа қарсы күрескер Чарльз (Карл) Теодор Кристиан Фридрих Фоллен (6 қыркүйек 1796 - 13 қаңтар 1840) – неміс ақыны және патриоты, кейін АҚШ-қа көшіп, Гарвард университетінде неміс тілінің алғашқы профессоры, унитариандық пастор және радикалды құлдыққа қарсы күрескер болды. Ол құлдыққа қарсы көзқарастары үшін Гарвардтан жұмыстан босатылды.

Еуропадағы өмір

Карл Теодор Кристиан Фридрих Фоллен Гессен-Дармштадт (қазіргі Германия) Ромрод қаласында Кристоф Фоллениус (1759–1833) және Розин Фоллениус (1766–1799) отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Гессендегі Дармштадт қаласында заң кеңесшісі және судья болған. Анасы Гизенді француз революциялық әскерлері басып алғандықтан, Ромродқа қайтып келді. Ол Август Людвиг Фоллен мен Пол Фолленнің ағасы, ал биолог Карл Вогттың інісі болды. Ол Гизендегі дайындық мектебінде білім алып, грек, латын, еврей, француз және итальян тілдерін жетік меңгерді. Он жеті жасында Гиссен университетінің теология факультетіне түсті. 1814 жылы ағасы Август Людвигпен бірге Гессен еріктілері ретінде Наполеон соғыстарына қатысты; бірақ әскерге келгеннен кейін бірнеше аптадан соң, тіф қызбасынан ауырып, жадысы толықтай жойылғандай болды. Сауыққаннан кейін ол университетке оралып, заңды оқуға кірісті және 1818 жылы азаматтық және діни құқықтан докторлық диссертациясын қорғады. Содан кейін ол Гиссенде азаматтық құқықтан жекеше лекция оқушысы (Privatdozent) болып жұмыс істеді, сонымен бірге әкесінің кеңсесінде заң тәжірибесімен айналысты. Студент кезінде Фоллен республикалық идеалдарға адал болған Гиссен буршншафтына қосылды. Ол өзі қатыспағанымен, 1817 жылғы алғашқы Вартабург фестивалін ұйымдастыруға белсенді қатысты. 1818 жылдың күзінде ол Жоғарғы Гессендегі бірнеше жүз қауымның үкіметтік шараға қарсы күресіне басшылық етті, бұл шара олардың саяси тәуелсіздігінің соңғы қалдықтарына бағытталған еді, және олардың атынан ұлы герцогқа петиция жазды. Петиция басылып, кеңінен таратылды, халықтың наразылығын тудырды, нәтижесінде осы шара күшін жойды. Алайда, осы оқиғадан кейін жоспарлары бұзылған ықпалды адамдардың қарсылығы Фолленнің туған қаласында мансаптық жолға түсуіне мүмкіндік бермеді. 1818 жылдың қазанында Йена университетінде жекеше лекция оқушысы болып жұмыс істеді. Сонымен қатар, ол сол кезде Америка Құрама Штаттарына саяхатын жоспарлап отырған Лафайет марквізімен танысты. Фолленнің жағдайында неміс үкіметі оны революционер ретінде беруді талап етті. Олар екі рет бас тартты, бірақ үшінші (қорқыныштырақ) талаптан кейін Базель Фолленді тұтқындау туралы қаулы қабылдады. Фоллендер Кембриджде Фоллен көшесінің бұрышында үй салдырды. Олардың отбасылық шыршасы ағылшын жазушысы Харриет Мартиноның назарын аударды, ол АҚШ-қа ұзақ сапармен келген болатын, және Фоллендер кейбіреулердің пікірінше, Германиядан әкелінген шыршаны безендіру дәстүрін АҚШ-қа енгізген алғашқылардың бірі болды. (Бұл дәстүрді АҚШ-қа енгізуге қатысты бірнеше талапкердің бірі болғанымен, олар Мартиномен бірге осы дәстүрді ерте және белсенді түрде таратуға көмектесті.) Оның ағасы Пол Фоллен 1834 жылы АҚШ-қа көшіп, Миссуриде қоныстанды. 1835 жылы Чарльз Фоллен Гарвардтағы профессорлық лауазымын жоғалтты, себебі ол құлдыққа қарсы белсенді түрде сөйледі және университет президенті Джозиа Квинсидің студенттерге қатаң тәртіптік шараларына қарсы болды. Құлдыққа қарсы белсенді Уильям Ллойд Гаррисонның жақын досы және серігі болған Фолленнің құлдыққа қарсы ашық қарсылығы қоғамдық баспасөздің жаушылығы мен сынына ұшырады. Бастапқы радикалды аболиционистердің көпшілігі сияқты, Фоллен де бастапқыда тіпті кейіннен аболиция ошағына айналған жерде де қоғамдық пікірдің сынауына ұшырады. Жаңа Англияда неміс тілін оқытудағы жақсы бастама толығымен тоқтатылды. Неміс әдебиетінің досы Генри Уодсворт Лонгфеллоу болды, ол 1838 жылы Иоганн фон Гётенің «Фауст» атты лекцияларын оқыды. Фолленнің танымал унитариандық дін қызметкері Уильям Эллери Ченнингпен достығы оны унитариандық шіркеуге тартты. 1836 жылы ол дін қызметкері болып тағайындалды. 1835 жылы ол Лексингтондағы Екінші қауымдық қоғамның (қазіргі Фоллен шіркеуінің унитариандық универсалистік қоғамы) амбулаториясына шақырылды, бірақ қауым оған отбасын асырау үшін жеткілікті жалақы төлей алмады. Фоллен басқа жұмысқа орналасты, ал Ральф Уолдо Эмерсон 1836 жылдан 1838 жылға дейін шіркеуде уақытша дін қызметкерлік қызметін атқарды. 1838 жылы Фоллен Нью-Йорктегі өзінің қауымының (қазіргі All Souls) дін қызметкері болды, бірақ оның құлдыққа қарсы радикалды көзқарастарымен байланысты туындаған дау-дамайлар салдарынан бір жыл ішінде лауазымын жоғалтты. Ол Германияға қайтуды ойлады, бірақ 1839 жылы Массачусетс штатының Шығыс Лексингтон қаласындағы қауымға қайта оралды. Ол 1839 жылдың 4 шілдесінде құрылыс жұмысын бастаған, ерекше сегізбұрышты ғимаратты жобалады. Фолленнің сегізбұрышты ғимараты әлі де тұр және Лексингтондағы ең көне шіркеу құрылысы болып саналады. Ғимараттың іргетасын қалау кезінде айтқан дұғасында Фоллен шіркеуінің миссиясын былай белгіледі:

Karl Theodor Christian Friedrich Follen was born at Romrod, in Hesse Darmstadt (present day Germany), to Christoph Follenius (1759–1833) and Rosine Follenius (1766–1799). His father was a counselor at law and judge in Giessen, in Hesse Darmstadt. His mother had retired to Romrod to avoid the French revolutionary troops that had occupied Giessen. He was the brother of August Ludwig Follen and Paul Follen, and the uncle of the biologist Carl Vogt. He was educated at the preparatory school at Giessen, where he distinguished himself for proficiency in Greek, Latin, Hebrew, French, and Italian. At the age of seventeen, he entered the University of Giessen to study theology. In 1814 he and his brother August Ludwig went to fight in the Napoleonic Wars as Hessian volunteers; however, a few weeks after enlisting, his military career was cut short by an acute attack of typhus fever, which seemed for a time to have completely destroyed his memory. After his recovery he returned to the university and began studying law, and in 1818 was awarded a doctorate in civil and ecclesiastical law. He then established himself as Privatdocent of civil law at Giessen, while simultaneously studying the practice of law in his father's court. As a student, Follen joined the Giessen Burschenschaft, whose members were pledged to republican ideals. Though he did not attend himself, Follen was a major organizer of the first Wartburg festival of 1817. Early in the fall of 1818, he undertook the cause of several hundred communities in Upper Hesse in opposition to a government measure directed at the last remnant of their political independence, and drew up a petition to the grand duke on their behalf. It was printed and widely circulated, and aroused public indignation to such a pitch that the obnoxious measure was repealed. However, the opposition of the influential men whose plans were thereby thwarted precluded any thought of a career in Follen's home town. He became a Privatdozent at the University of Jena in October 1818. He also became acquainted with Marquis de Lafayette, who was then planning his trip to the United States. In Follen's case, demands were made by the German government for his surrender as a revolutionist. These were twice refused, but after a third (more threatening) demand, Basel yielded, passing a resolution for Follen's arrest. The Follens had a house built on the corner of Follen Street in Cambridge. Their family Christmas tree attracted the attention of the English writer Harriet Martineau during her long visit to the United States, and the Follens have been claimed by some as the first to introduce the German custom of decorated Christmas tree to the United States. (Although the claim is one of several competing claims for the introduction of the custom to the United States, they, together with Martineau, were certainly early and prominent popularizers of the custom.) His brother Paul Follen emigrated in 1834 to the United States, settling in Missouri. In 1835, Charles Follen lost his professorship at Harvard due to his outspoken abolitionist beliefs and his conflict with University President Josiah Quincy's strict disciplinary measures for undergraduates. A close friend and associate of abolitionist William Lloyd Garrison, Follen's outspoken opposition to slavery had incurred the hostility and scorn of the public press. Like most of the early radical abolitionists, Follen at the beginning was censured by public opinion even in the locality which later became the centre of the abolition spirit. The good beginning that had been made in the study of the German language in New England was totally discontinued. The cause of German literature had still a friend in Henry Wadsworth Longfellow, who in 1838 began his lectures on Johann von Goethe's Faust. Follen's friendship with the prominent Unitarian minister William Ellery Channing drew him to the Unitarian Church. He was ordained as a minister in 1836. He had been called to the pulpit of the Second Congregational Society in Lexington, Massachusetts (now Follen Church Society Unitarian Universalist) in 1835, but the community was unable to pay him sufficiently to support his family. Follen took other employment; Ralph Waldo Emerson supplied the pulpit from 1836 to 1838 at the church. In 1838 Follen became the minister of his own congregation in New York City, now All Souls, but lost the position within the year due to conflicts over his radical anti slavery views. He considered returning to Germany, but returned in 1839 to the congregation in East Lexington, Massachusetts. He had designed its unique octagonal building, for which ground was broken on July 4, 1839. Follen's octagonal building is still standing, and is the oldest church structure in Lexington. In his prayer at the groundbreaking for the building, Follen declared the mission of his church:

[Бұл] шіркеу ешқашан төзімсіздікке, фанатизмге немесе партиялық рухқа берілмесін; әсіресе, оның есіктері ешқашан зұлымдыққа ұшыраған адамдардың мүддесін қорғайтын біреуге жабылмасын; оның қабырғаларында барлық әділетсіз және қатыгез айырмашылықтар тоқтасын және [барлық] адамдар бауырластар ретінде кездесе алатын болсын. Фоллен Нью-Йорктегі лекциялық турдан үзіліп, жаңа шіркеуінің ашылуына қатысу үшін Бостонға «Лексингтон» бу пароходымен жол тартты. Фоллен жолда қайтыс болды, өйткені оның пароходы Лонг-Айленд шығанағындағы дауылда өртеніп, батып кетті. Фолленнің аболиционистік көзқарастарына байланысты, оның достары Бостонда оның құрметіне еске алу рәсімін өткізе алатын шіркеу таба алмады. Пастор Сэмюэл Дж. Мэй 1840 жылдың наурыз айында Марлборо капелласында Фолленге арналған еске алу рәсімін өткізе алды. Бұл Бостондағы Вашингтон көшесі мен Франклин көшесінің бұрышында орналасқан Марлборо қонақүйіне тиесілі тәуелсіз зал болды.