Кіріспе
Кенияның саяси жүйесі президенттік өкілді демократиялық республика негізінде құрылған, онда президент мемлекет басшысы және үкімет басшысы болып табылады, ал 2010 жылы қабылданған жаңа Конституцияға сәйкес көп партиялық жүйе қолданылады. Атқару билігі үкіметтің атқару тармағы арқылы жүзеге асырылады, оның төрағасы – Президент, ол парламенттан тыс тағайындалған адамдардан құралған кабинетті басқарады. Заң шығару билігі Парламентке толығымен жүктелген. Сот жүйесі атқару және заң шығару билігінен тәуелсіз. Кения саясатында атқару билігінің ықпалы зор, ал басқа институттардың осы билікті тексеру мүмкіндігі шектеулі. Саяси террор шкаласы бойынша елге 4 балл қойылды, бұл азаматтық және саяси құқықтардың бұзылуы халықтың көп бөлігіне тарағанын білдіреді. Қырқындар, жоғалып кетулер және азаптаулар күнделікті өмірдің қалыпты құбылыстары еді.
The politics of Kenya take place in a framework of a presidential representative democratic republic, whereby the president is both head of state and head of government, and of a multi party system in accordance with a new constitution passed in 2010. Executive power is exercised by the executive branch of government, headed by the President, who chairs the cabinet, which is composed of people chosen from outside parliament. Legislative power is vested exclusively in Parliament. The judiciary is independent of the executive and the legislature. In Kenyan politics, the executive wields considerable power and other institutions have limited means of checking that power. The Political terror scale gave the country a rating of 4 meaning that civil and political rights violations had expanded to large numbers of the population. Murders, disappearances, and torture were common parts of life.
Заң шығарушы билік
Екі палаталы парламент Ұлттық Ассамблея мен Сенаттан тұрады. Ұлттық Ассамблея, немесе Бунге, 349 мүшеден тұрады, оның 290 мүшесі бес жылдық мерзімге бір мандаттық округтерден сайланады, 47 әйел әр округтен сайланады, 12 мүше саяси партиялармен бір мандаттық округтерде жеңіске жеткен орын санына пропорционалды түрде ұсынылады, және бір мүше: спикер. Сонымен қатар, 67 мүшеден тұратын Сенат бар. Оның 47 мүшесі округтерден бір мандаттық округ ретінде сайланады, 16 әйел саяси партиялар ұсынған, бір ер адам мен әйел жастарды, ал бір ер адам мен әйел мүгедектерді ұсынады. Спикер – лауазымдық мүше.
Сот тармағы
Кенияның сот жүйесі жоғары және төменгі соттарға бөлінеді. Жоғары соттарға Бас судья, ол сонымен қатар Жоғарғы соттың төрағасы, Бас судьяның орынбасары (Жоғарғы соттың мүшелері), Жоғарғы сот судьялары, Жоғары сот судьялары және тәуелсіз Сот қызметі комиссиясы тағайындаған Апелляциялық сот судьялары (қосымша судьялар жоқ) кіреді. Бас судья мен оның орынбасарын Президент Сот қызметі комиссиясы іріктеген және Ұлттық Ассамблея бекіткен кандидаттардан таңдайды. Төменгі соттар – Магистратура соттары, Кади соттары және әскери соттар. Қазіргі Бас судья – Марта Кум. Трибуналдар – Парламент актілерімен құрылған, сот немесе сотқа тең функцияларды жүзеге асыратын органдар. Олар әділеттік жүйесіндегі қалыпты соттардың жұмысын толықтырады, бірақ қылмыстық істерді қарау құқығына ие емес.
Әкімшілік бөлімшелер
2010 жылғы Конституцияға сәйкес Кения 47 округке (Найроби және Момбаса қалаларын қоса алғанда) бөлінген, олардың әрқайсысы толық санды парламенттік сайлау округтерінен тұрады. Әр округтің сайланған Ассамблеясы бар, оның мүшелері бір округтан сайланады. Гендерлік теңгерімді жақсарту және мүмкіндігі шектеулі адамдар мен жастар сияқты арнайы топтарды өкілдік ету үшін қосымша Ассамблея мүшелерін тағайындау қарастырылған. Әр округты сайланған округ әкімі мен вице-губернатор басқарады, олардың қызметін атқарушы комитет қолдайды.
Саяси жағдайлар
1963 жылы тәуелсіздік алғаннан бері Кения саяси жүйедегі өзгерістерге және көрші елдердегі дағдарыстарға қарамастан, ерекше тұрақтылықты сақтап келеді. Әсіресе көппартиялық демократияның қайта жандануынан бері кениялықтар еркіндік деңгейі артып, кеңейді. 1997 жылдың күзіндегі парламенттік реформалар бастамасы, сөз және жиналыс бостандығын шектеу үшін пайдаланылған отаршылдық дәуірден қалған кейбір қатал заңдарды қайта қарады. Бұл қоғамдық бостандықтарды арттырып, 1997 жылғы желтоқсан айында өткен жалпыұлттық сайлаудың сенімді өтуіне үлкен үлес қосты. 2002 жылғы желтоқсан айында Кенияда демократиялық және ашық сайлау өтіп, Муаи Кибаки жаңа президент болып сайланды. Жергілікті және халықаралық бақылаушылардың пікірінше, сайлау әділ және еркін өткендігі, Кенияның демократиялық эволюциясындағы маңызды кезең болды. Президент Кибаки экономикалық өсімді қамтамасыз ету, білім беруді жақсарту, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес және жаңа конституцияны қабылдау бағытында жұмыс істеді. Аталған конституцияның жобасын Мои режимі кезінде профессор Гай дайындаған болатын. Бірінші екі бағытта айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізілді, алайда конституциялық процесс қиындыққа тап болды (төменде қараңыз), ал сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес сәтсіз аяқталды. (Anglo Leasing ісін қоса алғанда) бірнеше ірі сындар болды, бірақ үкімет оларды тергеуге бармады. Президенттің этика және басқару мәселелері жөніндегі тұрақты хатшысы Джон Гитонго наразылық білдіріп отставкаға кетті, ал донор елдер, әсіресе британдықтар, прогресске жетіспеушілік туралы ашық сын айтты. Сол кездегі үкіметтік коалициядағы серіктестер арасындағы келіспеушіліктерден кейін конституциялық реформа күтілгеннен кешікті. NAK фракциясы (президент Кибакимен одақтасқан) орталықтандырылған президенттік жүйені жақтады, ал LDP фракциясы (NAK-қа қарағанда коалицияда аз парламенттік орындарға ие болды) федералды, парламенттік жүйені талап етті, оны кейбір айналымдарда Majimbo деп атады. 2002 жылғы сайлау алдында NAK және LDP арасында өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойылды, ол екі топтың NARC (Радуга альянсы) туымен сайлауға қатысуына негіз болды. Меморандумда сайлаудан кейін жаңа конституция қабылданатыны, ол президенттің өкілеттіктерін шектеу арқылы күшті премьер-министрдің рөлін нығайтатыны туралы келісімге қол жеткізілді. Ол кездегі LDP жетекшісі Раила Одинга премьер-министр болуға үміттенді. Алайда, аталған конституция жобасы профессор Гай жазғаннан кейін үкімет тарапынан өзгертіліп, Бомас комитеті бекітті. Бұл президенттің күшін сақтап, премьер-министрдің өкілеттіктерін шектеуді қамтамасыз етті. Бұл NAK және LDP арасындағы жікке әкелді, біріншісі 2005 жылғы конституция бойынша референдумда «Иә» деп дауыс беруге шақырып, екіншісі «Жоқ» деп дауыс беруге науқан жүргізді. Сондай-ақ, Ухуру Кениаттаның KANU партиясының көпшілігі «Жоқ» деп дауыс берді. Конституция жобасын қабылдамау туралы референдумның нәтижесі 2007 жылғы сайлау алдындағы кең ауқымды қайта құруға әкелді, онда «Жоқ» тобы өзін «Құрметті демократиялық қозғалысы» ретінде қайта ұйымдастырды, оның президенттікке үміткері Раила Одинга болды, ал «Иә» тобы бірнеше саяси партияларға, соның ішінде Ұлттық бірлік партиясына бірікті. Бұл басқарушы коалиция ішіндегі ішкі тартыстар мемлекеттік кәсіпорындарды жоспарланған ауқымды жекешелендіру сияқты басқа да маңызды басқару салаларына кері әсер етті. 2007 жылғы президенттік сайлаудың нәтижелері аймақтық және халықаралық стандарттарға сәйкес келмегендігін халықаралық бақылаушылар атап өтті. Бақылаушылардың көпшілігі президенттік сайлаудың нәтижелері бойынша дауыс санау процесінде биліктегі президент Мваи Кибакинің пайдасына жасалған деген пікір білдірді, оның қарсыласы және кейіннен Кенияның премьер-министрі Раила Одинга сайлауда жеңіске жеткенін көрсететін мол дәлелдер болғанмен. 2008 жылдың шілдесінде АҚШ үкіметі тапсырыс берген экзит-полл сауалнамалары Одинганың сайлауда 6% дауыспен жеңіске жеткенін көрсетті, бұл сауалнаманың қателік шегінен (1,3%) әлдеқайда жоғары көрсеткіш. 2007 жылғы президенттік сайлауда Кибакидің бұрын-соңды болмаған жеңісі туралы жарияланғаннан кейін Кенияда зорлық-зомбылық кеңінен тарады. Зорлық-зомбылық салдарынан 1000-ға жуық адам қаза тауып, 600 000-ға жуық адам қоныс аударды. Кейбір зерттеушілер бұл этностық топтар арасындағы «ата-бабалар мекендері» туралы даулы түсініктер бойынша жер дауларын күшпен шешуге мүмкіндік берді деп атап өтті. Екі қарсылас кейіннен халықаралық делдалдық арқылы, БҰҰ-ның бұрынғы Бас хатшысы Кофи Аннан басшылығымен, конституциялық негізде бекітілген Ұлттық келісім туралы актіге сәйкес, үкіметтік коалиция құрып, келісімге келді. Келісімге қол жеткізілгеннен кейін билік президент Мваи Кибаки мен премьер-министр Раила Одинга арасында бөлісті. Коалициялық үкімет құрылуына әкелген келіссөздер барысында елдегі тұрақтылықты және бейбітшілікті қамтамасыз ету үшін бірнеше реформалар ұсынылды. Осы реформалардың бірі – түрлі салалардағы реформалармен айналысатын «Кеңес 4» аталған мәселелер жиынтығы. Жаңа конституция «Кеңес 4» мақсаттарын іске асырудағы маңызды фактор ретінде қарастырылды. Конституция жобасы жарияланып, кениялықтар 2010 жылғы 4 тамызда өткен дауыс беруде қабылдады. 2013 жылы конституцияға байланысты коалициялық үкімет тиімсіз болып қалды. Жалпы сайлау өтіп, президент Ухуру Кениатта мен вице-президент Уильям Самой Рутодан құралған Jubilee коалициясы жеңіске жетті. Жаңа конституция екі палаталы парламентті – Сенат пен Ұлттық Ассамблеяны да қарастырды. Олар сайлау арқылы сайланған үміткерлермен толықтырылды. Ел сондай-ақ әкімдер басқаратын және Сенатта сенаторлармен өкілдік етілетін округтерге бөлінді. Округтердегі әйелдер де әйелдер өкілдерін сайлау арқылы өкілдік етілді. Бес жылдық мерзім 2017 жылы аяқталды және ел сайлауға қатысты. Президент Ухуру Кениатта мен вице-президент Уильям Самой Руто 2017 жылғы 30 қазанда қайта сайланды. Келесі сайлау 2022 жылы өтеді. 2018 жылғы наурызда президент Ухуру Кениатта мен оның көп жылдық қарсыласы Раила Одинга арасындағы тарихи қол бейнеттесу келісімге қол қойылды, одан кейін экономикалық өсім мен тұрақтылық артты. Уильям Руто 2022 жылғы Кенияның жалпы сайлауының жеңімпазы деп жарияланды. 2022 жылғы 13 қыркүйекте Уильям Руто Кенияның бесінші президенті болып ант берді.