Кіріспе
Түркиядағы Ликия руиндары, көне Карияның Тлос қаласы (Ликия: 𐊗𐊍𐊀𐊇𐊀 Tlawa, Хетт: 𒁕𒆷𒉿 Dalawa, Τλώς немесе Τλῶς) – Түркияның оңтүстігіндегі Мугла провинциясындағы Сейдикемер қаласының жанында, Саклыкент шатқалынан солтүстік-батысқа қарай 4 шақырым жерде орналасқан ежелгі Ликия қаласы. Ол Ликияның ең көне және ірі қалаларының бірі болды.
the town of ancient Caria
Tlos (Lycian: 𐊗𐊍𐊀𐊇𐊀 Tlawa, Hittite: 𒁕𒆷𒉿 Dalawa, Τλώς or Τλῶς) was an ancient Lycian city near the modern town of Seydikemer in the Mugla Province of southern Turkey, some 4 kilometres northwest of Saklıkent Gorge. It was one of the oldest and largest cities of Lycia.
Орналасқан жері
Тлос Ксантос аңғарының шығыс жағында, биік жартасты төбеде орналасқан. Бұл төбе қазіргі ауылдан басталып, платоға қарай көтеріледі және батыс, солтүстік және солтүстік-шығыс жағында тік жартастармен аяқталады.
Атауы
Грек тіліндегі Тлос атауы ертерек Ликия тіліндегі Тлава атауынан келген. Бұл қала Хетт құжаттарында Далава деп еске алынған.
Тарих
Қала орталығы мен жақын маңдағы (Гирмельер мен Тавабашы үңгірлері) археологиялық қалдықтар қаланың негізі 4000 жылдан астам бұрын қаланғанын көрсетеді. Жергілікті ликия жазуларында «Тлава» деп, ал хетт деректерінде «Далауа» деп аталады, бұл қаланың б.з.б. 15 ғасырында, Соңғы қола дәуірінде маңызды болғанын көрсетеді. Тлос, көрінеу, Персия империясының құрамына кірді және 540 ж.б. Харпагос бастаған парсылар Ликияға шабуыл жасағанда тәуелсіздігін жоғалтты. Бұл кезеңде, б.з.б. 5-4 ғасырдың соңына дейін парсы билігі тұсында қала гүлденді. Кейіннен, эллинистік дәуірде, қаланың маңыздылығы Ликия лигасының алты маңызды қаласының бірі ретінде танылды, және 168 ж.б. Рим Родосқа тәуелділіктің орнына қалаға автономия берді. Жазбаларда Тлос тұрғындарының әлеуметтік топтарға (демостарға) бөлінгені айтылады, олардың үш аталымы белгілі: Беллерофонт, Иобат және Сарпедон – ликия жырларындағы әйгілі батырлар. Рим дәуірінде қала Ликия лигасының құрамындағы маңыздылығын сақтап, «Ликия ұлтының өте жарқын мегаполисі» деген атаққа ие болды. 141 жылы болған жер сілкінісі қаланың көптеген ескерткіштерін қиратты. Родиаполистік Опрамоас және тағы бір бай меценат 2 ғасырдағы азаматтық құрылыстарды қаржыландырды. 240 жылы тағы бір жер сілкінісі көптеген зардаптар келтірді. Сондай-ақ, өз билеушілері болған еврей қауымының да болғандығы мәлім.
Мифте
Мифологияда бұл қалада батыр Беллерофонт пен оның қанатты биесі Пегас тұрған. Некропольдегі патшалық қабір Беллерофонға арналғандығы мәлім. Византиялық грамматик Стефан Византиялық қаланың нимфа Праксидике (Πραξιδίκη) мен Тремилус (Τρέμιλος) ұлдарының бірінің құрметіне аталғаны туралы мифтік әңгімені айтады. Праксидике Огигестің (Ωγύγης) қызы еді.
Сайт
1838 жылы Чарльз Феллоус Тлосты қайта ашты, одан кейін саяхатшы Томас Абель Бридж Спратт «Ликиядағы барлық жерлердің ішінде осы қала үшін одан артық сәйкес жерді табу мүмкін емес» деген ойға келді. 2005 жылдан бері көп салалы команда тұрақты түрде қазба жұмыстарын жүргізіп келеді. Тлосқа көптеген мәдениеттердің әсері тигендіктен, қала акрополь мен бекініс үстемдік ететін әртүрлі ғимараттардан құралған. Ликияның ерте заманында қаланың қонысы оңтүстік және батыс беткейлерінде шоғырланған болуы мүмкін. Мұнда цистерналары бар кең террасалар, тастан қашалған ғимараттардың артқы қабырғалары, сондай-ақ агора, спектакльдер мен концерттерге арналған театр, римдік қоғамдық моншалар және ерте византиялық шіркеудің қиратындары табылды.
Акрополь
Таудың жоғарғы жағы классикалық дәуірдің басында салынған билеушінің сарай кешені үшін таңдалды. Ликия бекінісі Ликия қабырғасының және рим дәуіріндегі қабырғаның қалдықтарынан көрініп тұр. Османдықтар қамалдың негізінде жергілікті феодалдық губернатор Қанлы Али Ағаға (Қанды бас Али) бекініс салды. Акрополистің етегінде эллиндік дәуірге жататын қоғамдық ғимараттар орналасқан. Сарайдың жанындағы акрополистің солтүстік беткейінде, жартас қазып жасалған платформада, жергілікті Ликия құдайы Тргасқа арналған деп саналатын ғибадатхана орналасқан. Акрополиге дейінгі беткейлерде көптеген Ликия саркофагтары, сондай-ақ үй сияқты тас қабірлер мен ғибадатхана сияқты тас қабірлер тас бетіне қашалған. Олардың бірі – Белерофон қабірі, төрт бағаналы аяқталмаған фасады бар үлкен ғибадатхана тәрізді қабір. Оның кіреберісінде қанатты жаныбарға мінген аңыз кейіпкері Белерофон бейнесі салынған. Қабірдің ішінде арыстан немесе барс суреті бар.
Стадион
Таудың етегінде 2500 адамға арналған орындықтары бар стадион орналасқан. Ол эллиндік кезеңде салынған, кейін римдік кезеңде қосымшалар мен өзгерістер енгізілген. Стадионның жолына параллель, 72 x 8,3 м және 1 метр тереңдіктегі ұзын бассейн жақсы сақталған, алдында фонтаны бар. Бұл бассейн стадион аумағы әлеуметтік және ритуалдық шаралар үшін де пайдаланылғанын көрсетеді. Стадионның солтүстік, оңтүстік және шығыс жақтары бастапқыда бағаналы галереямен қоршалған. Стадионмен қатар, зерттеушілердің пікірінше, 150 метрлік, 30 футтан кеңірек, екі қабатты базар орналасқан, оның батыс қабырғасында кішкентай тіктөртбұрышты есіктер мен үлкен аркалы есіктер бар. Ғимарат мұқият біріктірілген тас қаптамасынан тұрғызылған. Оңтүстік жағында бірнеше бөлмесі және төрт үлкен аркалы есігі бар кең ғимарат орналасқан.
Моншалар
Екі үйлескен ванна бар; Үлкен ванна қала орталығынан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан және типтік Ликия ванналарының жоспарына сәйкес үш бөлмеден тұрады. Жеті терезесі бар апсида төмендегі Тлос аңғарына қарайды. Бұл бөлме Опрамус Тлосқа сыйлаған "қоғамдық ваннадағы экседра" болуы мүмкін және б.з. 100-150 жылдарға жатады. Ваннаның шығыс жағындағы монументалды есік салқын бөлмеге (фригидариумға) апарады. Бөлменің апсидалық бөлігінде, баспалдақтардың үстінде шағын бассейн салынған. Батыс қабырғадағы екі есік еден мен қабырғалардан жылытылатын жылы бөлмеге (тепидариумға) жалғасады. Батыстағы бөлме ыстық бөлме (кальдариум) болған. Кішкентай византиялық шіркеу салынғандықтан, жылы бөлме өзінің бастапқы ерекшеліктерінің көп бөлігін жоғалтты. Салқын бөлме Византия кезеңінде зират ретінде де пайдаланылған. Кіші қоғамдық ванна, бәлкім, алғашқы рим кезеңінде салынған және үш бөлмеден тұрады, бірақ ол типтік Ликия ванналарының жоспарына сәйкес келмейді. Шығыс бөлме салқын бөлме (фригидариум) болып табылады. Солтүстік қабырғадағы аркалы қақпа 63 x 45 м өлшемдес палаэстраға апарады және оны бағаналы галерея қоршап тұрады. Палаэстраның солтүстік және оңтүстік жағында киім ауыстыру бөлмелері мен фонтан орналасқан. Жазбалардан көрініп тұрғанындай, ванналар б.з. 141 жылы болған құрылыс қалдықтарынан кейін және б.з. 240 жылы болған екінші құрылыс қалдықтарынан кейін қайта жаңартылған. Батысқа қарай орналасқан тағы бір бөлме де бұл кешеннің бөлігі болуы мүмкін. Барлық бөлмелерде күмбезді төбелер болған. Ванналардың жанында византиялық шіркеудің, ғибадатхананың және агора болған деп есептелетін орынның қалдықтары сақталған. Соңғысы театрдың қарсы бетінде орналасқан.
Театр
Театр қаланың шығыс беткейінде орналасқан және ең жақсы сақталған ескерткіштердің бірі болып табылады. Архитектуралық егжей-тегжейлері мен б.з.б. 1 ғасырда қалпына келтірілгенін көрсететін жазу оның эллиндік кезеңде салынған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Жазуларда жеке адамдар мен діни қызметкерлердің де сыйлықтары туралы жазылған, олардың ішінде Дионис дінінің жұбысы және Кабирияның бас жұбысы 3000 денарий, ал кішілері 100 денарийден бастап берген. Театрға игілік еткен Опрамуас та үлкен сыйлық жасаған. Мұнда табылған жазулар Рим дәуірінде кем дегенде 150 жыл бойы бірнеше рет жаңартылғанын көрсетеді. Өзінің үш қабатты сахнасы мен үлкен зал (кавеа) арқылы ол бір кезде Ликияның сәулеттік дизайны жағынан ірі театрларының бірі болған. Залдың жоғарғы деңгейіндегі шағын ғибадатхана да оны ерекшелендіреді. Оркестрдің диаметрі, жартылай шеңбер пішінінен сәл асып, 20,5 метрді құрайды. Құрметті қонақтарға (проедрия) арналған тас орындықтар көлденең жолдан жоғары орналасқан. Сахнаның қасбетіндегі гүлдік және бейнелі тас әшекейлер де назар аударарлық ерекшеліктерінің бірі.
Епископтық
Тлос христиандық епископтыққа айналды, Ликияның Рим провинциясының астанасы Мираның митрополиттік епархиясының суфраганы болды. 451 жылы Халкидон кеңесінде оның епископы Андреас қатысты, ол 458 жылы провинция епископтары Византия императоры Лео I Тракиялыққа Александриялық Протерийдің өлтірілуі туралы хатқа қол қойды. 536 жылы Константинополь патриархы Менас шақырған синодқа Евстафий де қатысты. Иоанн 692 жылы Труллан кеңесінде болды. Константин 787 жылы Никеяның екінші кеңесіне қатысты. Тағы бір Андреас 879 жылы Константинопольдағы Фотий кеңесіне қатысты. Қазір Тлос тұрақты епископтық емес, католик шіркеуі оны титулярлық епархия ретінде тізімдеген. Тлос титулярлық епископтарының арасында: Джордж Хилари Браун (1842 жылдың 22 сәуірінде титулярлық епископ, 1850 жылдың 29 қыркүйегінде Ливерпуль епископы болып тағайындалды), Чарльз Франсуа Бейяржон (1851 жылдың 14 қаңтарында титулярлық епископ, 1867 жылдың 25 тамызында Квебек архиепископы болып тағайындалды), Мартин Гривер (1869 жылдың 1 қазанында титулярлық епископ, 1873 жылдың 22 шілдесінде Австралиядағы Перт епископы болып тағайындалды); Эжен Луис Клейнер (1910 жылдың 17 маусымынан 1915 жылдың 19 тамызындағы өліміне дейін титулярлық епископ); Пациано Анисето (1979 жылдың 7 сәуірінен 1983 жылдың 20 қазанына дейін титулярлық епископ, содан кейін Иба епископы болып тағайындалды); Карл Энтони Фишер (1986 жылдың 23 желтоқсанынан 1993 жылдың 2 қыркүйегіндегі өліміне дейін титулярлық епископ).