Кіріспе

Черновцы ұлттық университеті (толық аты Юрий Федькович Черновцы ұлттық университеті, Чернівецький національний університет імені Юрія Федьковича) – Украинаның батыс бөлігіндегі Черновцы қаласында орналасқан мемлекеттік университет. Жоғары білім берудегі Украинаның жетекші мекемелерінің бірі, ол 1875 жылы Франц Иосиф университеті (Franz Josephs Universität Czernowitz) ретінде құрылған, осы кезде Черновцы (Czernowitz) Буковина Герцогтығының астанасы болған, ол Австрия-Венгрияның Цислейтаниялық тәжді жері еді. Бүгінде университет 2011 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Буковин және Далмация митрополиттерінің резиденциясы ғимаратында орналасқан.

Тарих

1775 жылы Австрия Габсбург монархиясы Буковина аумағын алды, ол 1786 жылдан бастап Галицияның Черновцы округінде басқарылды. Император Иосиф II билігі тұсында сирек қоныстанған бұл аймаққа негізінен Швабиядан келген неміс колонистері қоныстанды. Австриялық әкімшілік қызметкерлерімен бірге олар жекелеген халық тобын құрады және 19 ғасырдың соңына қарай неміс тілінде оқытылатын, Черновцы мен Сучавадағы гимназиялар сияқты бірнеше жоғары білім беру мекемелері пайда болды. Бітірушілер әлі де Буковинадан шығып, Австро-Венгрия монархиясының батыс бөлігінде білім алуға мәжбүр болғандықтан, жергілікті әкімшілік өз университетін құру жоспарларын әзірледі.

Франц-Жозеф Университеті

1866 жылы Австрия империясы Пруссияға қарсы соғыста жеңіліп, неміс конфедерациясы таратылды, содан кейін 1871 жылы неміс империясы құрылды. Габсбург императоры Франциск Иосиф I өз шығыс иеліктерінде күш көрсетуге және билігін нығайтуға ден қойды. Неміс тілді университет құру жоспарлары 1872 жылы құрылған Страсбург қаласындағы Кайзер Вильгельм университетінің үлгісімен жасалды. 1871 жылы Львов университетінде поляк тілі оқыту тілі деп жарияланғаннан кейін, Императорлық кеңестің мүшесі, заңгер және либерал саясаткер Константин Томащук (1840–1889) басқаратын Буковина комитеті көптілді Черновицте «Венадан тыс» неміс колледжін құруға шақырды. 1874 жылы олар Австрияның білім министрі Карл фон Стремайрға өтініш жолдады, оның ұсынысы бойынша император Франциск Иосиф университеттің құрылуына келісім берді, бұл шешім Императорлық кеңестің екі палатасы 1875 жылғы 13 және 20 наурызда бекітілді. Триест, Оломоуц, Брно, Любляна және Зальцбург сияқты колледж құруға үміткер болған басқа қалалар қолдары бос қалды.

Буковина Австрия монархиясына қосылғанына жүз жыл толуына орай, Франц-Иосиф университеті 1875 жылғы 4 қазанда (императордың мерейтойы) Черновиц жоғары дінтану мектебінің негізінде ашылды, ал Константин Томащук университеттің алғашқы ректоры болып тағайындалды. Ұлттық, византиялық, готикалық және барокко архитектурасының элементтерін үйлестіретін резиденция кешені 19 ғасырдың тарихи сәулет, дизайн және жоспарлау үлгісі болып табылады және Австро-Венгрия империясындағы православие шіркеуінің мәдени ерекшелігін көрсетеді. Бастапқыда оқытудың негізгі тілі неміс тілі болды, ал украин және румын тілдері мен әдебиеттері үшін жеке бөлімдер ашылды. Аймақ неміс тілді болмаса да, неміс тілі басым тіл болып қала берді, ал неміс тілінде оқытудан бас тартып, неміс тілді емес аймақтардағы басқа австро-венгерлік университеттер де немiс тілінен жаңарды. Австро-Венгрия билігі кезінде университет үш факультетпен жұмыс істеді: грек православ дінтануы (Орталық Еуропадағы жалғыз), құқықтану және философия. Медицина мамандығын алу үшін Буковина түлектері Львовке немесе Краковтағы Ягеллон университетіне баруға мәжбүр болды. Оқытудың негізгі тілі неміс тілі болғанымен, румын және русин тілдері бойынша профессорлық қызметтер де құрылды. Австро-Венгрия билігі кезінде Черновиц студенттерінің көп бөлігі еврейлер мен неміс австриялықтардан құралды, ал украиндықтар мен румындар студенттердің шамамен 20–25% құрады. Қаланың тілдік және діни әртүрлілігін көрсете отырып, кейде 40-тан астам неміс, украин, румын, поляк, еврей және католик студенттік бірлестіктері (Studentenverbindungen) болды. Бірінші дүниежүзілік соғыста Шығыс майданындағы Черновицке Австро-Венгрия және Ресей империясының әскерлері арасындағы шайқастар университетке ауыр соққы берді. Дегенмен, батыстағы Зальцбургке көшіру жоспарлары Юген Эрлих және Джозеф Шумпетер сияқты ғалымдардың наразылығын тудырды. 1918 жылғы маусымда Кеңес Ресейімен Брест-Литовск шарттарына қол қойылғаннан кейін оқу процесі қайта басталды.

Корольдік Карл I университеті

1918 жылы Австрия-Мажарстан империясы тарағаннан кейін Буковина Румыния Корольдігінің құрамына енді және университет Universitatea Regele Carol I din Cernăuţi деп атала бастады. 1919 жылдан 1940 жылға дейін университет көбінесе румындықтандырылды; украин бөлімі таратылды, украин профессорлары қызметтен босатылды және оқыту толығымен румын тіліне көшірілді. 1933 жылы 3247 студенттің арасында 2117 румын, 679 еврей, 199 неміс, 155 украин (1920 жылы 1671 студенттің 239-ынан азайды), 57 поляк, 26 орыс және 4 басқа ұлт өкілдері болды. Белгілі румын тарихшысы және Ұлы Румыния идеясының белсенді жақтаушыларының бірі Ио́н Нисто́р көп жыл бойы университет ректоры қызметін атқарды.

Черновцы мемлекеттік университеті

1940 жылы солтүстік Буковинаны Кеңес Одағы басып алғаннан кейін, аумақ Украина Кеңес Социалистік Республикасына қосылды және университеттегі негізгі тіл украин тіліне ауыстырылды. Сол кезде Синод залының бастапқы ағаш төбесі өртеніп, 1950 жылдары жаңасымен ауыстырылды. Шатыр біртіндеп Австриядан импортталған, бастапқы үлгілерге сәйкес жасалған сапалы, түрлі түсті шырақты төбе плиткаларымен жаңартылды. Алғашқыда метрополиттер резиденциясы болған, кейін университетке айналған ғимарат ансамблінің функциясының өзгеруі оның нақтылығына едәуір әсер етпеді. Университет, Черновцы мемлекеттік университеті деп аталды, кеңейтіліп, қайта ұйымдастырылды. 1976-1977 жылдары университетте 10 000 студент және 500-ге жуық оқытушы, 26 маман және ғылым докторы, 290-ға жуық доцент және ғылым кандидаты болды. Ғылымды оқыту көлемі артып, теология факультеті таратылып, 1996 жылы қайта ашылды. 1989 жылы университет Буковинаның тумасы, белгілі украин жазушысы Юрий Федковичтің құрметіне аталды. Кеңес жылдарында университеттегі румын студенттерінің саны күрт азайды. 1991-1992 жылдары, Кеңес үкіметінің соңғы жылы, румын студенттерінің үлесі тек 4,44% (9 769 студенттің ішінде 434) құрады. Оқытушылар құрамы ұлттық белгісі бойынша былай бөлінді: 465 украин (77,1%), 102 орыс (16,9%), 9 молдаван (1,4%), 7 румын (1,1%), 6 белорусь (0,9%) және т.б.

Юрий Федькович Черновцы ұлттық университеті

2000 жылдан бастап, университетке Ұлттық мәртебе берілгеннен кейін, ол қазіргі атауымен – Юрий Федькович Черновцы Ұлттық университеті аталымымен жұмыс істейді. 2009 жылғы 15 қаңтарда Брюссельде өткен Еуропалық университеттер қауымдастығы кеңесінің отырысы шешімімен Юрий Федькович Черновцы Ұлттық университетіне Еуропалық университеттер қауымдастығының толық дербес мүшелігі тағайындалды. 2011 жылғы 29 маусымда ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра комитетінің 35-ші сессиясы университеттің орталық ғимаратын – Буковина және Далмация митрополитінің бұрынғы резиденциясын Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізу туралы шешім қабылдады. 2016 жылы Украина Министрлер Кабинетінің қаулысына сәйкес Буковина мемлекеттік қаржы-экономикалық университеті Черновцы Ұлттық университетіне қосылды. 2019 жылдан бастап Черновцы Ұлттық университетінің ректоры – физика-математика ғылымдарының докторы, профессор Петришин Роман Иванович.

Кампустар мен ғимараттар

Юрий Федькович Черновцы ұлттық университеті 17 ғимараттан тұрады, олардың жалпы саны 105 бірлікке жетеді. Жалпы ауданы 110 800 шаршы метрді құрайды, соның ішінде оқу ғимараттарының ауданы 66 000 шаршы метр. Университеттің негізгі кампусының сәулеттік кешені – Буковин және Далмация митрополиттерінің резиденциясы – ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілген.

Кітапханалар

Университет кітапханасы 1852 жылы Буковинадағы алғашқы қоғамдық кітапхана ретінде құрылған. 2004 жылға қарай оның кітап қоры 2 554 000 дананы құрады, оның ішінде 1 215 000 дана ғылыми әдебиет, 171 000 оқулық және әдістемелік құралдар, 648 000 дана көркем әдебиет болды. Шетелдік кітаптар қоры неміс, румын, ағылшын, латын, поляк, ежелгі грек, француз, иврит, идиш және басқа да тілдерде 376 000 шығарманы қамтиды. Ғылыми кітапхана 11 бөлімді қамтиды: жинақтау, ғылыми өңдеу, отандық қорды сақтау, шетелдік қорды сақтау, сирек және құнды кітаптар, кітап беру, оқу залдары, филиал, мәдени-ағарту жұмысы, ақпараттық технологиялар және ақпараттық-библиографиялық бөлім.

Халықаралық қатынастар

Университет Австрия, Беларусь, Болгария, Босния және Герцеговина, Ұлыбритания, Эстония, Израиль, Испания, Қытай, Латвия, Молдова, Германия, Оңтүстік Корея, Норвегия, Польша, Румыния, Сербия, Словения, Словакия, АҚШ, Түркия, Франция, Хорватия, Финляндия, Чехия университеттерімен әріптестік байланыс орнатып жұмыс істейді. Ол TEMPUS, EMERGE – Erasmus Mundus Еуропалық мобильділік Шығыс аймақтарымен (Украина, Молдова, Беларусь) ынтымақтастығы, Жан Монне бағдарламасы, ERASMUS бағдарламасы сияқты жобаларға және трансшекаралық ынтымақтастық бағдарламаларына қатысады. Сонымен қатар, ол EUROSCI желісінің де серіктесі болып табылады.

Атақ-даңқы және рейтингтері

2019 жылдың сәуір айынан бастап, Федькович Черновцы ұлттық университеті ғалымдардың жарияланымдары, мекемелер және олардың сілтемелену статистикасын қамтитын Scopus ғылыми-өлшемдік дерекқоры бойынша украин жоғары оқу орындары рейтингісінде үшінші орынды иеленеді.

Қызықты деректер

Бірінші украиндық құпия триллері ("Естен кетпеген ата-бабалардың көлеңкелері" (Tini nezabutykh predkiv), 2013) көбінесе Черновцы университетінің аумағында түсірілді.