Кіріспе

2006 жылы Ричард Докинс түсірген деректі фильм. "Барлық жамандықтың түбірі?" деректі фильмі, кейін "Құдайдың алдауы" деп қайта аталды. Бұл Ричард Докинс жазған және жүргізген телеарна деректі фильмі, онда ол адамзат дінсіз немесе Құдайға сенбесе жақсырақ болар еді деген пікірді білдіреді. Деректі фильм алғаш рет 2006 жылдың қаңтарында Ұлыбританиядағы Channel 4 телеарнасында екі 45 минуттық бөлімнен (жарнамалық үзілістерді есептемегенде) көрсетілді. Докинс "Барлық жамандықтың түбірі?" деген атаудың идеалды емес екенін ойлады. Оның 2006 жылдың қыркүйегінде жарық көрген "Құдайдың алдауы" атты кітабы деректі фильмдегі тақырыптарды толығырақ зерттейді.

Құдай туралы алдамшы ой

"Құдайдың алдамшылығы" еңбегінде діни сенімдердің шындық ретінде ұсынылатын, бірақ дәлелсіз дәстүрлері және оларға кейбір жақтастарының баратын шектен тыс әрекеттері зерттелген. Докинс сенімнің әлемді түсінудің жолы емес екенін (ол "ойсыздық" деп сипатталады) айтады және ол қазіргі ғылымға қарсы екенін көрсетеді, себебі ғылым гипотезаларды тексеріп, әлемді сипаттау үшін теориялар құрайды. Докинс АҚШ-қа Евангелистер ұлттық қауымдастығының президенті пастор Тед Хаггардпен сұхбаттасу үшін, ал Иерусалимге Ислам дініне өткен бұрынғы американдық еврей Юсеф әл-Хаттабпен (Джозеф Коэн), ол Израильде қоныстанғаннан кейін сұхбаттасу үшін барады. Ғылыми түсінік дінді қабылдамауға құқық бермейді деген айыптамаларға жауап ретінде Докинс Бертран Расселдің аспандық шайдан құралған ыдыс туралы ой экспериментін сипаттайды.

Сенім вирусы

"Сенім вирусы" бағдарламасында Докинс көбірек эмоционалдық шақыру жасады. Бағдарлама діндердің көбінесе моральдық негіз ретінде келтірілетін құрылымын қарастырып, балаларды діни сенімге баулуға қарсы пікір білдірді. Бағдарламаның атауы Докинстің 1976 жылы жарық көрген "Эгоист ген" кітабынан алынған. ДНК ата-анадан ұрпаққа гендер арқылы беріледі, бірақ ДНК-ның кейбір бөлігі вирустар түрінде кез келген адамдар арасында таралуы мүмкін. Докинс діни сенімді ата-анадан балаға, мұғалімнен оқушыға берілетін вирусқа теңейді. Докинс Лондонның хасидтік еврей мектебіне сапар шегеді, онда оқушылар көбінесе сыртқы идеялардан оқшауланған. Лондонда Докинс Тони Блэр үкіметі енгізген жартылай тәуелсіз қалалық академиялардың бірі – Феникс академиясына да барады, ол американдық үдетілген христиандық оқу бағдарламасын ұстанады. Докинс оқушылардың түрлі академиялық пәндерге енгізілген Киелі кітаптардағы оқиғаларды жаттап алғанын көреді. Докинс мектеп директорымен сұхбаттасып, неге ғылым бағдарламасына Нұхтың кемесі кірістірілгенін және СПИД-ті "күнәнің жазасы" деп сипаттайтынын сұрайды. Мұғалім Құдай немесе заң беруші болмаса, адамдар жамандыққа бейім болады десе, Докинс бұл діни этика мен діни заңға негізделген мораль арасындағы айырмашылықты зерттеуге мүмкіндік береді деп ойлайды. АҚШ-қа оралған Докинс "тозақты моральдық полиция" ретінде пайдаланатын және он екі жастағы балаларға арналған бейнежазбалар шығаратын Hell House Outreach Programme ұйымына барады. Ол сондай-ақ аборт жасайтын дәрігерді өлтіргені үшін өлім жазасына кесілген Пол Дженнингс Хиллдің досы Майкл Бреймен сұхбаттасады. Докинс Брейдің неке бұзу үшін Киелі кітап өлім жазасын бекітеді деген сенімін, Киелі кітаптың, әсіресе Ескі өсиеттің, қазіргі заманғы дінсіз этикамен қақтығысады деген ойын талқылауға себеп етеді. Ескі өсиеттен цитата келтіріп, Докинс оның Құдайын "барлық көркем әдебиеттегі ең жағымсыз кейіпкер" деп сипаттайды және Жаңа өсиеттің "түпкі күнә үшін құтылудың садамазохистік доктринасы" туралы да осылай ойлайды. Докинс Оксфорд епископы, либералды англикан Ричард Харриспен сұхбаттасып, неге Харрис Киелі кітаптың кейбір бөліктерін қабылдаса, ал басқаларын, оның ішінде көптеген моральдық ұстанымдарын қабылдамайтынын сұрайды. Харрис ақылды және діни адам ретінде зихи жағынан толыққанды болуға болатынын айтады. Соңында Докинс эволюциялық биологиядан алынған мораль туралы бірнеше идеяларды, мысалы, өзара көмек және туыстық таңдауды талқылайды.

Өндіріс

Докинз "Барлық зұлымдықтың тамыры?" деген атауды өзі таңдамағанын, бірақ Channel 4 арнасы оны дау тудыру мақсатымен талап еткенін айтты. Атауға қатысты өндірушілердің жасаған жалғыз ұсынысы – сұрақ белгісін қосу болды. Докинз кез келген нәрсенің барлық зұлымдықтың тамыры болуы мүмкін емес екенін мәлімдеді. Докинстің 2006 жылдың қыркүйек айында жарық көрген "Құдайдың алдамшылығы" кітабында осы деректі фильмде көтерілген мәселелерге толыққанды тоқталып, тереңірек зерттеледі. Бұл деректі фильм 2010 жылдың 25 тамызында More4 арнасында "Құдайдың алдамшылығы" деген атаумен қайта көрсетілді.

Сыни қабылдау

New Statesman журналында жазған Докинс, Channel 4 телеарнасына түскен хаттардың деректі фильмге жауап ретінде екі бірлігіне қарсы бірлігіне қатысты екенін мәлімдеді. Гауард Джейкобсон сияқты журналистер Докинсті экстремистерге дауыс беруде айыптады, ал Докинс Ұлттық Евангелистер қауымдастығының шамамен 30 миллион мүшесі бар екенін, сондай-ақ Ұлыбританияның бас діни көшбасшыларын қатысуға шақырғанын, бірақ олардың барлығы бас тартқанын атап өтті. Макграт Докинстің діни сенім туралы түсіндірмелерімен «жанжал тудырғанын» айтты және Макграттың пікірінше, Докинстің бағдарламасы журналистік адалдықтан бұрғыш еді. Сан-Францискодағы Сити-чиркінде өткен лекциясында Макграт оның сұхбаты Докинс пен продюсерлер жеткізгісі келген ойға сәйкес келмейтін нәрселерді айтқаны үшін тоқтатылғанын мәлімдеді. Макграттың сұхбаты және «Барлық зұлымдықтың тамыры?» бағдарламасына енбеген басқа сұхбаттар «Барлық зұлымдықтың тамыры? – Толық емес сұхбаттар» DVD-сінде жарық көрді. Діни журналист Мадлен Бантинг «The Guardian» газетіне жазған сынды пікірінде деректі фильмін «ұлы ғалымға лайық емес, зиянды polemic» деп сипаттады. «The Tablet» газетінде Кит Уорд Докинсті дінге бей-жай және тым қарапайым көзқараспен қарағаны үшін сынады. Профессор Кит Уордтың «Дін қауіпті ме?» атты кітабы Докинстің бағдарламасына жауап ретінде діннің зияны пайдасынан артық деген пікірді талдайды және «мұндай мәлімдемелер қолда бар дәлелдерді елемейді және талдаудың орнына риториканы қолданады» деген қорытындыға келеді. Чарли Брукер «The Guardian» газетінде Докинстің «негізгі ойы мен үшін дұрыс сияқты» деп жазады, бірақ Докинс діни адамдармен сұхбаттасу кезінде «әдепті әңгіме жүргізуге тым ашулы» және бұл «дебатты алға жылжытпайды» дейді.