Кіріспе
1934 жылғы француз режиссері Жан Виго түсірген «L'Atalante» фильмі, сондай-ақ «Le Chaland qui passe» («Өтіп бара жатқан баржа») деп те аталады. Бұл 1934 жылы Жан Виго жазып, режиссерлік еткен француз фильмі. Басты рөлдерде Жан Дасте, Дита Парло және Мишель Симон сомдады. Оның 1933 жылғы «Жүргізу ережесін бұзу» деген даулы қысқаметражды фильмінің шығарылымы қиын болғаннан кейін, Виго бастапқыда 1913 жылы Вигоның әкесі (анархист Мигель Альмерида) таныс болған Эжен Диодонне туралы фильм түсіргісі келді. Виго мен оның продюсері Жак Луи Нунес толық метражды фильмге арналған дұрыс жобаны табуға тырысқаннан кейін, Нунес Вигоға Жан Гвинеяның баржада тұратындар туралы жарық көрмеген сценарийін ұсынды. Виго Альберт Риерамен бірге оқиғаны қайта жазды, ал Нунес Gaumont Film Company компаниясымен 1 миллион франк бюджетпен тарату туралы келісім жасасты. Виго «Жүргізу ережесін бұзу» фильмінде осымен жұмыс істеген көптеген техниктер мен актерлерді пайдаланды, мысалы, оператор Борис Кауфман және актер Жан Дасте. Көптеген сыншылар оны барлық уақыттағы ең ұлы фильмдердің бірі деп санайды.
L'Atalante, also released as Le Chaland qui passe ("The Passing Barge"), is a 1934 French film written and directed by Jean Vigo, and starring Jean Dasté, Dita Parlo and Michel Simon. After the difficult release of his controversial short film Zero for Conduct (1933), Vigo initially wanted to make a film about Eugène Dieudonné, whom Vigo's father (anarchist Miguel Almereyda) had been associated with in 1913. After Vigo and his producer Jacques Louis Nounez struggled to find the right project for a feature film, Nounez finally gave Vigo an unproduced screenplay by Jean Guinée about barge dwellers. Vigo re wrote the story with Albert Riéra, while Nounez secured a distribution deal with the Gaumont Film Company with a budget of FF 1 million. Vigo used many of the technicians and actors who worked with him on Zero for Conduct, such as cinematographer Boris Kaufman and actor Jean Dasté. It has been hailed by many critics as one of the greatest films of all time.
Сюжет
Жан, L'Atalante каналды баржасының капитаны, Джульеттамен оның ауылында үйленеді. Олар Жанның экипажымен бірге "Аталанте" кемесінде өмір сүруді шешті, әдепсіз және эксцентрикалық Пьер Жюль және кабиналық жігіт. Жұбайлар жүк жеткізу үшін Парижге барады, жолда уақытша бал айларын өткізеді. Жюль мен кабиналық жігіт әйел адамға кемеде үйренбеген, ал Жан Жюльдің бөлмесінде Джульетта мен Жюльдің сөйлесіп жатқанын байқағанда, қызғаныштан ашуланып, табақтарды сындырып, Жюльдің көптеген мысықтарын шашыратады. Парижге келген соң Жан Джульеттаға түнгі сапарға шығуға уәде береді, бірақ Жюль мен кабиналық жігіт бақжанмен кездесу үшін кемеден түседі. Бұл Джульеттаны ренжітеді, өйткені Жан баржаны қараусыз қалдыра алмайды. Кейін Жан Джульеттаны би кешінде болады деп алып кетеді. Сол жерде олар Джульеттамен әдемі сөздер айтып, би билеп, онымен бірге қашуды сұрайтын көше сатушысымен кездеседі. Бұл Жанмен төбелес тудырады, содан кейін ол Джульеттаны баржаға сүйреп әкеледі. Бірақ Джульетта Париждің түнгі өмірін көруді қалайды, сондықтан ол баржадан жасырын түрде қашып, көрікті жерлерді тамашалауға кетеді. Жан оның баржадан кетіп қалғанын білгенде, ашуланып, Жюльеттаны Парижде қалдырып кетеді. Жанның кетіп қалғанын білмей, Джульетта дүкендерге қарап жүреді. Қайтып келгенде баржаның жоғалып кеткенін көріп, баржаның келесі бағытына билет алуға тырысады, бірақ біреу оның әмиянын ұрлап алады. Ол жұмыс іздеуге мәжбүр болады, сонда ол өмір сүруге мүмкіндік алады және ақырында Ле-Хаврға барады: осы кезеңдегі оның іс-әрекеттері белгісіз. Осы уақытта Жан өзінің шешімінен өкініп, күйзеліске түседі. Оны компаниясының басшысы шақырады, бірақ Жюль оны жұмысынан айырудан сақтайды. Жан бірде Джульеттаның айтқан халық аңызын еске алады. Ол судан нағыз махаббаттың бейнесін көруге болатынын айтқан еді. Ол оны қайта жасауға тырысады, басын бір шелекке батырып, сәтсіз болған соң, өзенге секіреді. Жюль кетіп, Джульеттаны іздеуге шешім қабылдайды. Ол оны дүкеннен табады және олар баржаға оралады, онда жұбайлар қайтадан қосылып, қуана құшақтасады.
Бастапқы және жазу
Zero for Conduct-ті аяқтаған кезде, продюсер Жак Луи Нуньез Вигомен бірге жұмыс істеуге қызығушылық танытты. Виго оларға 1913 жылы Вигоның әкесі Мигель Альмерида газетте қорғаған француз анархисі Эжен Диодонне туралы түрме фильмінде жұмыс істеуді ұсынды. Виго Диодоннемен, ол өзі ойнауға келіскен болатын, және француз түрмелері жөніндегі сарапшы Жюло Дюпонмен бірге жұмыс істей бастады. Zero for Conduct Франциядағы білім беру жүйесін сынға алғандықтан тыйым салынғаннан кейін, Нуньез мұндай фильмді таратудың қиын болатынынан қаушады. Нуньез бен Виго қарастырған басқа фильм идеяларының арасында Жорж де Ла Фучардьеренің "L'Affaire Peau de Balle" романының бейімделуі және Виго жазған буржуазиялық әке мен оның прогрессивті ұлы арасындағы қарым-қатынас туралы сценарий болды. 1933 жылдың шілдесінде Нуньез Вигоға Жан Гвинея жазған "баржада тұратындар" туралы сценарийді ұсынды. 1930 жылдардың басында Францияда "баржада тұратындар" туралы фильмдер мен музыка танымал болды және "Chanson de halage" және "Le chaland qui passe" сияқты халық әндеріне шабыттандырды. Виго бастапқыда сценарийді ұнатпады, бірақ ақырында фильмді түсіруге келісіп, оқиғаға өзгерістер енгізе бастады. Нуньез фильмді 1 миллион франкқа түсірді және Gaumont Film Company-мен студиялық декорациялармен қамтамасыз ету және фильмді тарату туралы келісім жасады. Виго әдетте бірге жұмыс істейтін адамдарды шақырды, мысалы, оператор Борис Кауфман, композитор Морис Жоберт және оның әкесінің ескі досы болған суретші Фрэнсис Жорден. Кеңес режиссері Дзига Вертовтың ағасы Борис Кауфман Вигомен жұмыс істеген жылдарын "кинолық жұмақ" деп сипаттады. Виго сондай-ақ, Zero for Conduct-ті өзі монтаждау қиын болғандықтан, тәжірибелі монтажшы Луи Шавансті шақырды. Шаванс Zero for Conduct-тің премьерасына қатысып, оның ерте жақтастарының бірі болды және Вигомен тез арада дос болып кетті. Виго мен Альберт Риера 1933 жылдың жазында түсірілім сценарийін жылдам жазып, кемежайлардағы локацияларды іздеді. Олар сондай-ақ фильмге арналған баржаны, Луиза XVI-ны тауып жалға алды.
Кастинг
Виго алғаш рет белгілі киножұлдыздармен жұмыс істеді, оларды Гомон жалдаған, бірақ Виго мақұлдаған. Мишель Симон Жан Ренуардың «Суға батып қалудан құтқарылған Буду» (1932) фильміндегі басты рөлді ойнағаннан кейін жетекші актер болды. Симон өзінің танымал емес және даулы Вигоның ұсынысын қабылдағанын, өйткені Вигоға деген сымбаты болған және оның қиын жағдайдағы мансабына көмектескім келіп, деді. Дита Парло Германияда алты жылдан кейін Францияға оралған жас жұлдыз еді. Түсірілім кезінде Виго актерлерге сахналарды өзі ойнап көрсетіп, олар жетілгенше қайта түсіруді талап етті. Виго бастапқы сценарийге енгізген өзгерістердің бірі – Пьер Жюльдің үй жануарларын Жануарларға қатыгездіктің алдын алу қоғамы ұсынған оннан астам көше мысығымен ауыстыру болды. Вигоның әкесі мұндай мысықтарды ұнатқан, ал Вигоның балалық шағындағы үйлері көбінесе қаңғыбас мысықтарға толы болған. Пьер Жюль фонографты ойнаған көріністерде мысықтар бірден фонографқа қызығып, музыка ойнағанда оны қоршап алатын. Виго тез командасын жинап, мысықтардың музыка тыңдап, қатты дауыспен сөйлейтін құрылғының ішінде ұйықтап жатқандағы кадрларын түсірді. Кейін Симон фонограф мүйізіндегі мысықты асырап алды. Виго сондай-ақ Сент-Оуэндегі жергілікті базарларға және Бульвар Ришар Леноардағы металл қоқыс базарына барып, Пьер Жюльдің әлемнің түкпір-түкпірінен әкелген артефактілер жинағына керек заттар іздеді. Өндіріс сыртқы көріністермен басталды және көбінесе ретімен түсірілді. Алғаш түсірілген көрініс – Оазадағы Морекорттағы үйлену тойы. Джульеттаның шоуменмен алғаш кездескен би залының сыртқы көрінісі Маус-Альфорттағы Шарентонеу би залында түсірілді, ал ішкі көрінісі Гомон студиясында түсірілді. Шоумен кейіпкері түсірілім сценарийінде толық дамымағандықтан, Виго оның мінезін қызықты ету үшін түсірілім алаңында импровизацияға сүйенді. Гаумон фильмге музыка қосуды талап еткендіктен, шоумен Виго, Голдблат және Жоберт жазған француз халық әні – «Педлардың шағымы» әнін орындады, ол фильмге қосуға мәжбүр болған музыка жанрын паш етіп көрсетті. Виго бұрын «Zero for Conduct» фильмін түсіргенде жаман дыбыс сапасымен азаптанған және жақсы жабдыққа ие болғанына қарамастан, «L'Atalante» фильмінде де сондай проблема туындауынан қорқыныш білдірді. Мишель Симон фильмдегі ең көп диалогқа ие болғандықтан және сөйлеуі анық емес болғандықтан, Виго оған кейіпкеріне қойылған сұрақтарды қайталау әдетін қабылдауға көмектесті. Алғашқы екі апталық түсірілім Марна мен Рейн арасындағы Оазада басталып, Оурк каналы арқылы Ла-Вильетте бассейніне дейін жалғасты. Қыстың суық ауа райы түсірілім кестесін баяулатты және Вигоның денсаулығына әсер етті. Ауа райы суық болғанына қарамастан, Виго баржа мен канал бойындағы үйлердің жасанды жарықтарын пайдалану үшін түнде көбірек түсіргісі келді. Сонымен қатар, Вигоға үздіксіздік сақтау қажет болды, ал суық ауа райы каналда мұз қалыптастыруға себеп болды. Локациялық түсірілімнің ортасында Виго актерлер мен команданы Гаумон студиясындағы баржаның көшірмесіне көшірді, бірақ ауа райы мүмкіндік берген кезде түсірілімді қайтадан сол жерге көшіруге дайын болды. Виго ауысу кадрларын түсірілімнің соңына қалдырды, бұл жерді қар басып кеткендіктен үлкен қиындыққа айналды. Осы мәселені шешу үшін Виго тек аспанды көрсететін төмен бұрыштан түсірілген көптеген кадрларды жасады. Қаңтардың ортасына қарай фильм жоспардан қалып, бюджеттен асып кетті, бірнеше маңызды эпизодтар әлі түсірілмеген еді. Гаумон басшылары Вигоны кінәлады және оны фильмді тез және арзан аяқтауға қысым жасады. Виго деректі фильмдер стиліндегі кадрларды түсіруге мәжбүр болды, мысалы, Джульетта жұмыссыз адамдардың қатарынан өтіп бара жатқан көрініс. Гаумонттан қосымша актерлерді немесе орындарды жалдауға жеткілікті қаражаты болмаса да, ол Джульеттаның түн ортасында Аустерлиц вокзалында тоналанған көрінісін бірнеше достарының көмегімен түсіре алды. Шаванс сондай-ақ «Октябрь тобының» мүшелерін, мысалы, Жак Преверт, Пьер Преверт және Лутчимуковты фильмге қатысуға шақырды.
Вигоның денсаулығы
Локацияда түсіру жағдайлары көбінесе суық және ылғалды болды, соның салдарынан Виго ауырып, қызуы көтерілді. Ол бұрыннан туберкулезбен ауырып жүрген және түсірілімнің бір бөлігін төсекке жатып өткізді.
Бастапқы шығарылымы және қабылдануы
Фильм француз кино дистрибьюторларына 1934 жылғы 25 сәуірде Рошшуартон сарайында көрсетілді. Көрсетілім сәтсіз аяқталды, Гаumont фильмді өз бақылауына алды. Жан Паскаль түпнұсқалық нұсқаны "шатас, ұйымсыз, қасақана абсурдты, ұзақ, жалықтыратын, коммерциялық құны жоқ фильм" деп сипаттады. Алайда, Эли Форе суретші Жан Батист Камиль Короны еске түсіріп, "су, ағаштар, тыныш жағалаулардағы шағын үйлер мен күміс іздердің алдында баяу қозғалатын қайықтар: сол мінсіз композиция, өзінің шеберлігімен көзге көрінбейтін күш, толық қабылдаудың жұмсақ құшағындағы визуалды драманың барлық элементтерінің тепе-теңдігі, композицияның өткірлігі мен сызықтың беріктігін мөлдір түрде жасыратын інжу-маржанды, алтын жамылғы. Бәлкім, дәл осы композицияның қарапайымдылығы, әшекей-құраусыздығы – бір сөзбен айтқанда классикалық стилі, Вигоның туындысының мәнін танып-сезінуге мүмкіндік берді, ол қатал, азапты, қызу, идеялар мен фантазияға толы, құштарлықпен, тіпті жындылықпен және әлі де адамгершілікке толы романтизммен". Соңында, Gaumont фильмнің ұзақтығын 65 минутқа дейін қысқартып, оны танымал етуге тырысты және атауын Lys Gauty-дің сол кездегі танымал әнінің атымен – Le chaland qui passe ("Өтетін баржа") деп өзгертті. Бұл ән де фильмге енгізіліп, Жобердің музыкалық бөліктерін алмастырды. Ол Вигоны "кинодағы санаулы түпнұсқалардың бірі" деп атады. Ұлыбританияда Роджер Манвелл Вигоны "әлдебір ең алғашқы және перспективті француз режиссері" деп атады. Италияда Луиджи Коменчини "Аталанта" фильмінің жеке данасын алып, оны достарына көрсетіп, "орташа көрерменнің кино туралы барлық түсінігін күйрете алатын шедевр" деп бағалады. Киносыншы Жорж Садуль "сырттай қарағанда қарапайым және сұр әлемнен туындайтын поэзияның таңғажайып сапасын" жоғары бағалады. Фильм француз жаңа толқынының режиссерлерінің сүйіктісіне айналды, олардың фильмдерінде Вигоның туындыларына көптеген сілтемелер кездеседі. Француз режиссері Франсуа Трюффо 1946 жылы 14 жасында оны көрген кезде оған ғашық болды: "Театрға кіргенімде Жан Вигоның кім екенін білмедім. Мен оның туындыларына бірден құмарлықпен қарадым". Югославиялық кинорежиссер Эмир Кустурица Вигоның шығармашылығына үлкен құрметпен қарайтынын және Вигоны ақын деп сипаттады. Бұл құрметі Кустурицаның "Жер асты" (1995) фильміндегі су асты көріністерінде айқын көрінеді, олар "Аталанта" фильміндегі су асты көріністерін еске түсіреді. L'Atalante-ге құрмет көрсету үшін түсірілген басқа фильмдерге Бернардо Бертолуччидің "Париждегі соңғы танго" (1972), Леос Каракс-тың "Les Amants du Pont Neuf" (1991) және Жан-Люк Годардың "Сүйіспеншілікке мадақ" (2001) кіреді. L'Atalante 1990 жылы Gaumont үшін Жан Луи Бомпойнт пен Пьер Филиппенмен қайта жаңартылды. Бұл қайта жаңартуға британдық Ұлттық кино және теледидар архивінен 1934 жылғы фильмнің көшірмесі, француз кинематографиясынан алынған материалдар мен сирек кадрлар, сондай-ақ Бельгия Корольдік кинематографиясынан сақталған Le Chaland Qui Passe көшірмесі көмектесті. Бұл қайта жаңартуға қатысты сынға жауап ретінде 2001 жылы Бернард Эйзеншиц пен Люс Виго (режиссердің қызы) 1990 жылғы нұсқаға бірнеше өзгерістер мен жақсартулар енгізді. L'Atalante Sight & Sound журналының онжылдық ең үздік фильмдер сауалнамаларында жоғары бағаланды. Ол алғаш рет 1962 жылы, сыншылардың пікірінше ең үздік 10-шы фильм деп танылған кезде тізімге енді. 1972 және 1982 жылғы сауалнамаларда көрсетілмеген, бірақ 1992 жылы фильм сыншылардың сауалнамасында 6-шы, режиссерлердің сауалнамасында 5-ші орынға ие болған кезде қайтадан тізімге енді. 2002 жылғы сыншылардың сауалнамасында ол 15-орында тұрды. 2012 жылы фильм сыншылардың пікірінше 12-орынға, режиссерлердің пікірінше 22-орынға көтерілді. 2022 жылғы сауалнамада L'Atalante сыншылардың сауалнамасында 34-орында және режиссерлердің сауалнамасында 46-орында тұрды. Музыкант Стив Адей өзінің 2012 жылғы студиялық альбомындағы "The Tower of Silence" альбомында "Dita Parlo" атты ән жазды. Бұл ән "L'Atalante" фильміне жауап ретінде жазылды.