Кіріспе
Томаттан жасалған сорпа – негізгі құрамында томат бар сорпа. Оны ыстық немесе суық күйінде, әртүрлі тәсілдермен дайындауға болады. Оның құрылымы тегіс болуы мүмкін, сондай-ақ томаттың кесектері, қаймақ, тауық немесе көкөніс сорпасы, жіңішке кеспе, басқа көкөністердің кесектері және шарики тәрізді еттен жасалған сорпа бар рецепттері де кездеседі. Көптеген компаниялар томат сорпасының әртүрлі нұсқаларын ұсынады, олардың әрқайсысы дәм талғауы, мөлшері және құрамы жағынан өзгеше болады.
Tomato soup is a soup with tomatoes as the primary ingredient. It can be served hot or cold, and may be made in a variety of ways. It may be smooth in texture, and there are also recipes that include chunks of tomato, cream, chicken or vegetable stock, vermicelli, chunks of other vegetables and meatballs. Many companies have their own versions of tomato soup which all vary in taste, portions and ingredients.
Тарих
Тұңғыш томат сорпасының рецепті 1857 жылы Элиза Леслидің "Жаңа аспаздық кітабында" жарияланды. Кейін Кэмпбелл суп компаниясы 1897 жылы қоюлатылған томат сорпасын шығару арқылы осы тағамды кеңінен танымал етуге ықпал етті.
Тамақ
Рецептіне қарай, томат сорпасы әдетте аз калориялы және калий, С, К және А витаминдеріне бай болады. Ол ликопенге де бай, бұл каротиноидты пигмент, оның антиоксиданттық қасиеттерімен байланысты көптеген пайдалы денсаулық әсерлері бар деп есептеледі. 2011 жылы Еуропалық тамақ қауіпсіздігі агенттігі ликопеннің адам организмінде антиоксиданттық әсерге ие екенін, әсіресе теріде, жүрек жұмысында немесе ультракүлгін сәуледен көзді қорғауда жеткілікті дәлелдер жоқ деген қорытындыға келді. АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы да ликопеннің белгілі бір түрдегі қатерлі ісіктерге әсер ететініне ғылыми дәлелдердің жеткіліксіз екенін анықтады және өндірушілерге ликопен мен қатерлі ісік қаупін байланыстыратын негізсіз мәлімдемелер жасауға тыйым салады.
Дәстүрлі қызанақ шұпағы
Қарапайым қызанақ шұпасын консервіленген қызанақ/томат, пияз, сарымсақ, зәйтүн майы, көкөніс немесе тауық шұпасы сияқты ингредиенттермен дайындауға болады, ал дәмдеу үшін май, тұз және бұрыш немесе қажет болса, қант қолданылуы мүмкін. Оны жаңа қызанақты қайнатып, қабығын сыпырып алып, содан кейін пюреге айналдыру арқылы да жасауға болады. Жаңа қызанақты тек толық піскен кезде ғана пайдалану ұсынылады, себебі пісіп-жетуі дәмнің тереңдігіне маңызды әсер етеді. Польшада оны көбінесе томат пастасы, тауық шұпасы және қышқыл қаймақпен дайындайды. Шұпа "кремді" емес, және морковь, петрушка тамыры, сельдерей тамыры сияқты көкөністердің кесектері бар. Оны макарон немесе күрішпен бірге беруге болады. Көбінесе бұл шұпа бірнеше күн бұрын пісірілген, бірақ жемеген "росол" негізінде дайындалады. Томат шұпасын осылай пісіру және оның танымалдылығы поляктар арасында бір қызық әзілге айналған. Үндістанда шұпаның дәмін жақсартады және көптеген дәмдеуіштердің болуынан дәмді әрі өткір етеді. Үндістер әдетте зира, кардамон, ұнтақталған зира, жаңа имбирь, сарыжау, қаян бұрыш, кориандр, гарам масала, қара бұрыш және кинзамен дәмдейді. Рецепт әр аймақта әртүрлі болады.
Гаспачо
Гаспачо – испандық тамыры бар қызанақ сорпасы, суық күйде беріледі. Ол Испанияның оңтүстігіндегі Андалусия аймағында пайда болған. Гаспачо испан асүйінде кеңінен танымал, сондай-ақ көрші Португалияда "гаспачо" деп аталады. Гаспачоның сергітетін қасиеттері мен суық температурасының арқасында көбінесе жаз айларында тұтынылады. Гаспачоның көптеген түрлері бар. Дәстүрлі томат сорпасы мен гаспачоның басты айырмашылығы – гаспашоны ешқашан қыздырмайды, ол тек шикі көкөністердің пюресі болып табылады. Екінші маңызды айырмашылық – негізгі ингредиенттер. Гаспачо томатқа ғана бай сорпа емес, сонымен қатар көптеген түрлі көкөністерді, мысалы, қияр мен болгар бұрышын қамтиды.
Томат борщы
Борщтың кейбір түрлері XIX ғасырдан бері томаттармен жасалады: томаттардың дәмі қызылшаның немесе балдырғанның қышқылдығына ұқсас, ол ежелгі борщ түрлерінде кездесетін.
Өнеркәсіптік қызанақ шұпасы
Коммерциялық жолмен дайындалған қызанақ шұпасы консервіленген, қоюландырылған және кептірілген ұнтақ түрінде әртүрлі формаларда қол жетімді. Өндірістік қызанақ шұпасы консервіленген немесе үлкен сусын қорабында немесе қапшықта болуы мүмкін. "Қызанақ" Campbell Soup Company компаниясы шығаратын сорпалардың ең танымал үш дәміның бірі болып саналады. Өндірістік қызанақ шұпасы негізінен қызанақ пюресінен жасалады, яғни қызанақ пастасы мен судан тұрады, сондай-ақ тағамның дәмін және физикалық қасиеттерін жақсарту үшін бірнеше қосымша ингредиенттер қосылады. Қызанақ – қышқылдылығы жоғары тағам, сондықтан "қызанақ жоғары тәуекелді тағам деп есептелмейді, себебі жемістің pH көрсеткіші әдетте 4,2–4,9 аралығында болады, ал орташасы шамамен 4,5-ке жуық. Осы деңгейде патогендердің өсуі ықтимал емес". Дегенмен, тағамның қауіпсіздігі мен сақталу мерзіміне қатысты маңызды мәселе тудыратын тағам арқылы берілетін кейбір патогендер әлі де бар. Консервілеу кезінде ең маңызды мәселе – Clostridium botulinum сияқты токсиндерді өндіретін, оттегізсіз микроорганизмдер. Қызанақ қышқылдылығы жоғары болғанымен, ол осы организмнің өсіп, токсин өндіретін pH 4,6–8,5 диапазонына жатады, ал ең қолайлы өсу температурасы 30–40°C, максималды температурасы 50°C құрайды. Бактериялар өлтірілсе де, олар жоғары температураға төзімді спораларды бөліп шығарады, егер олар көбейе бастаса, қауіп тудырады. Өсімдіктің өсуі мен пісіп-жету процесіндегі жасуша қабырғасының құрылымдық маңызы, қызанақ өнімдерінің сапасы үшін де маңызды. Пектин мен целлюлоза қызанақ өнімінің көрінетін тұтқырлығын анықтайды. Егер олар жоғары температурада ыдыраса, ферменттердің белсенділігі төмен температурада ыдырағаннан гөрі жоғары болады.