Кіріспе
Нови-Пазар санжағы (;; Yeni Pazar sancağı) – 1865 жылдан 1902 жылға дейін Осман империясының санжағы (екінші деңгейдегі әкімшілік бірлік) болды. 1880 және 1902 жылдары қайта ұйымдастырылды. Аймақта Осман билігі Бірінші Балқан соғысына дейін (1912 ж.) жалғасты. Нови-Пазар санжағы қазіргі Черногорияның солтүстік-шығысы және Сербияның оңтүстік-батысы аумақтарын, сондай-ақ Косовоның кейбір солтүстік бөліктерін қамтыды. Қазіргі кезде бұл аймақ Санджак деп белгілі.
The Sanjak of Novi Pazar (; ; Yeni Pazar sancağı) was an Ottoman sanjak (second level administrative unit) that was created in 1865. It was reorganized in 1880 and 1902. The Ottoman rule in the region lasted until the First Balkan War (1912). The Sanjak of Novi Pazar included territories of present day northeastern Montenegro and southwestern Serbia, also including some northern parts of Kosovo. In modern day terms the region is known as Sandžak.
Негізгі дерек: Осман империясының Рашка аймағын жаулап алуы
Орта ғасырларда Рашка Ортағасырлық Сербияның маңызды аймақтарының бірі болды. Осман түріктерінің шапқыншылығы 14 ғасырдың соңында, 1389 жылғы Косово шайқасынан кейін және 1392 жылы Скопье шекаралық облысының құрылуынан бастау алды. Рашка аймағының толық жаулануы 1455 жылы болды, осы кезде Скопьедегі Османдық Босниялық әкімі Иса Бег Исакович Сербия деспотының оңтүстік-батыс бөліктерін басып алды. Алғашқыда Рашка Скопье шекаралық облысының құрамына кірді, оның әкімі Иса Бег Исакович Старо-Трговиштедегі (Ескі Пазар, сөзбе-сөз "ескі базар орны") ескі базар орнының жанында жаңа бекініс салуға шешім қабылдады. Сондықтан жаңа орны Нови-Пазар (Yeni Pazar, "жаңа базар" деген мағынада) деп аталды. Исакович мұнда мешіт, сондай-ақ халыққа арналған монша, қонақ үй және кешен салды. Нови-Пазар бастапқыда Скопское краежісте ("Скопье шекаралық облысы") орналасқан Желеч вилайетіне қарасты. Тағы да басқа вилайеттер – Рас және Сьеница. Нови-Пазар аймағы 1864 жылға дейін Босния санджағының құрамында болды.
Нови-Пазар санжағының құрылуы
1864 жылы Вилайет заңының жариялануы және 1865 жылы Босния әйялетінің қайта ұйымдастырылуынан кейін, Нови-Пазар аймағы Нови-Пазар қаласында әкімшілік орталығы бар жеке санджаққа айналды. Бастапқыда ол Ениварош, Митровица, Гусине, Трговиште, Акова, Колашин, Преполь және Ташлица қазаларын (аумақтарын) қамтиды. Бастапқыда Нови-Пазар санджағы Босния вилайетіне қарасты, ал 1878 жылы жаңадан құрылған Косово вилайетінің құрамына кірді. Ол қазіргі Санджак аймағының көп бөлігін (Нови-Пазар санджағының атымен аталған) және Рашка деп те аталатын, сондай-ақ Черногорияның солтүстік-шығыс бөлігі мен Косовоның Митровица маңындағы кейбір солтүстік бөліктерін қамтыды.
Берлин конгрессі (1878)
1878 жылы Берлин конгресінде Австрия-Мажарстанның сыртқы істер министрі Андрасси Босния мен Герцеговинаны Австрия-Мажарстанның оккупациялауына қоса, Осман империясының басқаруында қалған Нови-Пазар санджағында гарнизон орналастыру құқығын алды. Санжак Сербияны Черногориядан бөліп тұруын жалғастырды, және сол жердегі австро-венгерлік гарнизондар Балқанның батыс жартысын тұрақты австриялық ықпалға алу мақсатында Салоникаға жол ашады деп есептелді. "Жоғары [Австрия-Венгрия] әскери шенеуніктер Салониканы мақсат етіп, дереу ірі экспедиция ұйымдастыруды қалаған". 1878 жылдың 28 қыркүйегінде Қаржы министрі Коломан фон Зелл, егер әскер, Архиегерцог Альберттің қолдауымен, Салоникаға жол ашса, отставкаға кететінін мәлімдеді. 1878 жылдың 5 қарашасында өткен Венгрия парламентінің сессиясында оппозиция Сыртқы істер министрін Таяу Шығыс дағдарысы кезіндегі және Босния мен Герцеговинаны оккупациялау кезіндегі саясаты арқылы конституцияны бұзғаны үшін импичментке салуды ұсынды. Бұл ұсыныс 179-95 дауыспен қабылданбады. Оппозиция қатарынан Андрассиге қарсы ең ауыр айыптаулар талданды. Бұл австро-венгерлік империяның Осман империясының есебінен оңтүстікке қарай кеңеюі Ресейдің ықпалының кеңеюіне және Сербия мен Черногорияның бірігуіне кедергі келтіру мақсатында жасалды.
Османдық әкімшілік өзгерістер
Рашка аймағындағы австро-венгерлік ықпалға қарсы тұру үшін Осман үкіметі жаңа әкімшілік өзгеріс жасады: Нови-Пазар санжағы Босния вилайетінен алынып, 1877 жылы құрылған Косово вилайетіне қосылды. Ұзақ өтпей, тағы да әкімшілік өзгерістер енгізілді. 1880 жылы Нови-Пазар санжағының батыс бөлігі толығымен қайта ұйымдастырылып, Плевляның жекелеген санжағы құрылды. Оған Плевля қаласы (орталығы), Прейполье және Прибойдағы мунират (бөлімше) кірді: осы жерлерде австро-венгерлік гарнизондар орналасқан болатын. 1908 жылы Аустрия-Мажарстанның көршілес Осман вилайеті Боснияны ресми түрде аннексиялауынан кейін австро-венгерлік гарнизондар аймақтан шығарылды. Бұл аймақ 1908 жылға дейін заң жүзінде Осман империясына тиесілі болған, бірақ 1878 жылғы Берлин шартынан бастап Аустрия-Мажарстанның әскери оккупациясы астында болды.
Балқан соғыстары (19121913) және Осман билігінің аяқталуы
1912-1913 жылдардағы Бірінші Балқан соғысында Осман империясының жеңілісінен кейін Плевля, Сеница және Приштина Осман санджактарының аумағы Лондон келісімінің (1913) шарттары бойынша Сербия мен Черногория арасында бөлісті. Плевля аймағы Черногорияның құрамына, ал Сеница мен Нови-Пазар аймақтары, Приштина санджағының қалған бөлігімен бірге Сербияның құрамына кірді. 1908 жылдан 1913 жылға дейін Белград пен Бухаресттегі итальяндық майор және әскери атташе болған Карло Папа ди Кастильон д'Асти (1869-1955) серб армиясының ілгерілеуін бақылады. Ол армияның Сербия үстемдігін оңайлату үшін Нови-Пазардың албан халқын жойғанын хабарлады. Серб әскерлері Нови-Пазар санджағына кірген кезде жүздеген бейбіт тұрғындар қаза болды. Генерал Михаило Живкович басқарған Ибар армиясы санджаққа кірді және албан халқын "soletudinem faciunt pacem appelant" ("Шөлге айналдырып, оны бейбітшілік деп атайды") деген сөздермен бағындырды.
Халық саны
Нови-Пазар санжағының халқы этникалық және діни тұрғыдан алуан түрлі болды. Сол кезде Нови-Пазар санжағының бес қазасы (ауданы) болды: Акова, Сьеница, Колашин, Нови-Пазар және Нова Варош. Осман мекемелері тек діни белгілілігін тіркегендіктен, этностық құрамы туралы ресми Осман статистикасы жоқ. Жалпы алғанда, аймақта үш негізгі топ өмір сүрді: православиелік сербтер, мұсылман албандар және мұсылман славяндары (қазіргі дереккөздерде босниялық немесе герцеговиналық мұсылмандар деп аталады). Рома, түрік және еврейлердің шағын қауымдары көбінесе қалаларда тұрды. 1878-81 жылдары Монтенегро құрамына кірген аймақтардан мұсылман славян мухажирлары (босқындар) санжаққа қоныстанды. Аймақтағы Австрия, Болгария және Сербия консулаттары санжақтың этнографиялық бағалауларын жасады. Сербтер мен албандар бірге тұратын аралас ауылдар да болды, онда 575 тұрғыны бар 115 шаңырау болды. Акова (Биело-Полье) қаласында 100 албан және серб шаңырауы болды. Сьеница қазасында негізінен православиелік сербтер (69 ауыл, 624 шаңырау) және босниялық мұсылмандар (46 ауыл, 655 шаңырау) тұрды. Он жеті ауылда православиелік сербтер мен босниялық мұсылмандар бірге өмір сүрді. Колашин қазасында 732 шаңырауы бар 27 албан ауылы және 75 шаңырауы бар 5 серб ауылы болды. Қазаның әкімшілік орталығы Шаховичиде 25 албан шаңырауы болды. Нови-Варош қазасында 298 шаңырауы бар 19 серб ауылы және "200 үйі бар бір босниялық ауыл" болды. Нови-Варошта 725 серб және бірнеше албан шаңырауы болды. Балқан соғыстарынан бұрын Нови-Пазар санжағының халқы соңғы ресми түрде 1910 жылы тіркелді. 1910 жылғы Осман санағында 52 833 мұсылман және 27 814 православиелік серб тіркелді. Халықтың шамамен 65% мұсылман, 35% серб православтылары болды. Мұсылман халқының көп бөлігі албандардан тұрды.
Танымал мәдениетте
Сакидің "Жоғалған Санжақ" (1910) әңгімесіндегі сюжет басты кейіпкердің Нови-Пазардың қай жерде екенін есінде ұстау қабілетіне толығымен байланысты. "Нови-Пазардың санжағы" - Томас Пиншонның "Гравитацияның аяздығы" (1973) романындағы әннің атауы. "The Sanjac of Novipazar" – 1960 жылдардың соңындағы американдық музыкалық ұжым.