Сайри Тупак: Инка патшасы және Вилькабамба мемлекеті

Кіріспе

Сайри Тупак (1535/39–1561) – Перудегі инка ескері. Ол Манко Инка Юпанки мен Кура Оклоның ұлы. 1539 жылы анасы, ал 1544 жылы әкесі испан басқыншыларының қолынан қаза болғаннан кейін, ол Вилкабамбадағы Жаңа Инка мемлекетінің билеушісі болды. Ол 1560 жылы қайтыс болғанға дейін билік етті.

Өмір

Сари Тупақтың әкесі Манко, Инка империясының соңғы императоры, испан конкистадорларымен келісімге келуге тырысты. Ол 1534 жылы Франсиско Писарро тарапынан император ретінде тағайындалды. Бірақ оның ынтымақтастығы Франсисконың бауырлары Гонсало, Хуан және Эрнандо жасаған зұлпымен сынақтан өтті, оларды Франсиско уақытша Кускода қалдырған еді. 1536 жылдың сәуір айында Манко қаладан қашып, көптеген Инка сарбаздарынан әскер жинады. Ол он ай бойы Кусконы қоршады, бірақ қаланы жаулап ала алмады. 1542 жылы Чупас шайқасында (Диего де Алмагро II Эль Мозо испан вице-королінің әскеріне жеңілгеннен кейін) Алмагроның жақтастары Манконың Вилькабамбадағы резиденциясына паналады. Екі жылдан кейін олар Манконы, Сари Тупақтың інісі Титу Кусидің көз алдында өлтірді. Сари Тупак сол кезде бала болды. Ол Вилькабамбада Инка болып, он жыл бойы регенттердің көмегімен билік жүргізді. Бұл испандықтармен бейбітшілік орнаған кезең еді. Вице-король Педро де ла Гаска Сари Тупаққа егер ол оқшауланған Вилькабамбадан шықса, Кускода жер мен үй беруді ұсынды. Сари Тупак келісті, бірақ дайындық барысында оның туысы Паулу Инка кенеттен қайтыс болды. Бұл жаман белгі (немесе испандықтардың сатқындығының белгісі) ретінде қабылданды, сондықтан Сари Тупак Вилькабамбада қалды. 1556 жылы жаңа испан вице-королі, Каньете маркизі Андрес Хуртадо де Мендоса колонияға келді. Вилькабамбадағы Инка енді туған жер империясының билеушісі болмаса да, ол әлі де тәуелсіз жергілікті мемлекеттің билеушісі еді. Бұрынғы вице-король Гаска сияқты, Хуртадо да Сари Тупақты испан қоныс аумағында тұруға көндірудің қауіпсіздік үшін жақсырақ екеніне сенді, онда конкистадорлар оны бақылай алатын еді. Келіссөздер көп уақыт алды, бірақ Сари Тупак Вилькабамбадан кетуге келісті. Ол 300 қызметшімен бірге зәулім сарайда саяхаттады. 1558 жылдың 5 қаңтарында Лимада вице-король Хуртадо оны құрметпен қарсы алды. Сари Тупак Инка империясына деген құқығынан бас тарды және Диего ретінде крещениеден өтті. Оның орнына ол толық кешірім, Юкай князінің титулы және мол кірісі бар үлкен иеліктер алды. Ол Кускодан солтүстік-шығысқа қарай бір күндік сапарда орналасқан Юкайға қоныстанды. Маңыздысы, ол Mascaipacha-ны, Инка империясының Sapa Inca-сы ретіндегі билігінің символы болған қызыл жиектері бар тәжін қалдырып кетті. Кускода ол өзінің қарындасы Куси Хуаркайға Рим папасы Юлий III-тен арнайы рұқсат алғаннан кейін үйленді. Олардың бір қызы болды. Сари Тупак ешқашан Вилькабамбаға қайтып оралмады. Ол 1561 жылы кенеттен қайтыс болды. Оның жартылай бауыры Титу Куси Юпанки Вилькабамбаны және испандықтарға қарсы Инка қарсылығын өз қолына алды. Титу Куси Сари Тупақты испандықтар уладырған деп күдіктенді.

Sayri Tupac's father Manco, the last ruling Inca emperor, had attempted to reach an accommodation with the Spanish conquistadors. He was crowned emperor in 1534 by Francisco Pizarro. However, his cooperation was severely tested by mistreatment at the hands of Francisco's brothers Gonzalo, Juan and Hernando, whom Francisco had temporarily left in charge in Cuzco. Manco escaped from the city in April 1536 and raised a large army of Inca warriors. For ten months he besieged Cuzco but failed to take the city. After the defeat of Diego de Almagro II El Mozo in the Battle of Chupas (1542) against the army of the Spanish viceroy, some of Almagro's supporters took refuge at Manco's residence in Vilcabamba. Two years later they killed Manco, in front of Sayri Túpac's brother Titu Cusi. Sayri Túpac was a child at the time. He became Inca in Vilcabamba, reigning for ten years with the aid of regents. This was a time of peace with the Spanish. Viceroy Pedro de la Gasca offered to provide Sayri Túpac with lands and houses in Cuzco if he would emerge from the isolated Vilcabamba. Sayri Túpac accepted, but during the preparations his relative Paullu Inca suddenly died. This was taken as a bad omen (or a sign of Spanish treachery), and Sayri Tupac remained in Vilcabamba. In 1556 a new Spanish viceroy, Andrés Hurtado de Mendoza, 3rd Marquis of Cañete, arrived in the colony. Although the Inca in Vilcabamba was no longer ruler of an Indigenous empire, he was still ruler of an independent native state. Like Viceroy Gasca before him, Hurtado believed it would be safer for the Spanish if Sayri Tupac could be enticed to live in the area of Spanish settlement, where the conquistadors could control him. The negotiations took time, but Sayri Túpac did agree to leave Vilcabamba. He traveled in a rich litter with 300 attendants. On January 5, 1558, he was received amicably by Viceroy Hurtado in Lima. Sayri Túpac renounced his claim to the Inca Empire and accepted baptism, as Diego. In return he received a full pardon, the title of Prince of Yucay, and great estates with rich revenues. He became resident in Yucay, a day's journey northeast of Cuzco. Significantly, he left behind the Mascaipacha, a crown with red fringe, which was the symbol of his authority as Sapa Inca over the Incan Empire. In Cuzco, he married his sister Cusi Huarcay after receiving a special dispensation from Pope Julius III. They had a daughter. Sayri Túpac never returned to Vilcabamba. He died suddenly in 1561. His half brother Titu Cusi Yupanqui took control of Vilcabamba and the Inca resistance to the Spanish. Titu Cusi suspected that Sayri Túpac had been poisoned by the Spanish.