Кіріспе

962-963 жылдар аралығында Газнаның губернаторы Альп Тегин (الپتگین Alptegīn немесе Alptigīn) немесе Альптекин – Саманидтер империясының түркі құлы және қолбасшысы, кейіннен 962 жылдан 963 жылы қайтыс болғанға дейін Газнаның жартылай тәуелсіз губернаторы болды. Альп Тегин Газнидің губернаторы болғанға дейін Хорасандағы Саманид әскерінің бас қолбасшысы (сипаһсалар) болды. Саманидтердің мұрагерлік мәселесіне байланысты туған саяси шиеленіс кезінде ол Хиндукуш тауларын оңтүстікке қарай өтіп, қазіргі Ауғанстанның Кабул мен Кандагар қалалары арасында стратегиялық тұрғыдан маңызды Газнаны басып алып, өзінің дербес княздығын құрды, бірақ ол әлі де Саманидтер билігінде болды. Оның орнын ұлы Әбу Исхақ Ибрагим иеленді.

Шығу тегі

Алп Тегин бастапқыда Орталық Азия далаларында көшіп-қонып жүрген түркі тайпаларының бір бөлігі болған, бірақ кейіннен тұтқынға түсіп, Саманидтердің құл саудасы арқылы Саманидтер астанасы Бұхараға құл ретінде әкелінді, онда ол Саманидтер сарайында тәрбиеленді. Түркі тегінен болғанымен және, айтуынша, түркі тілінде сөйлегенімен, Алп Тегин персіян мәдениетіне толыққанды сіңген.

Нұх I және Абд әл-Мәлік I-нің тұсында қызмет ету

Нұх I (943–954 жылдары билеген) тұсында Альп Тегин патша күзетінің басшысы (хажиб әл-хужжаб) болып тағайындалды. Нұхтың ұлы және мұрагері Әбд әл-Малик I (954–961 жылдары билеген) билік құрған кезде Альп Тегин Балхтың губернаторы болып тағайындалды, ал 961 жылы ол Хорасандағы Саманид әскерінің бас қолбасшысы (сипахсалар) болды, осылайша Әбу Мансур Мұхаммедтің орнын иеленді. 961 жылдың 10 ақпанында Альп Тегин өзінің уәзирі Әбу Абдалла Мұхаммед ибн әл Шиблимен бірге Нишапурға келді. Альп Тегин Мұхаммед Баламиді уәзир етіп тағайындауда да маңызды рөл атқарды және онымен жақын одақтас болды. Абд әл-Малик I бірнеше айдан кейін (қарашада) қайтыс болды. Альп Тегин мен Балами оның өлімін, марқұм билеушінің жас ұлы Насрды жаңа билеуші етіп, оның атынан билік ету үшін пайдалануға тырысты. Алайда, Саманид мемлекетінің Фаиқ Хасса сияқты бірнеше ықпалды тұлғалары Әбд әл-Маликтың бауыры Мансур I-ге қолдау көрсетіп, оны жаңа билеуші етіп тағайындады. Балами дереу Фаиқ жағына өтіп, Альп Тегинді оқшаулады. Мансур I билікке келген соң Альп Тегинді Хорасанның губернаторы қызметінен босатті.

Қашу және Газнаның губернаторы ретінде танылу

Алп Тегин түркі құл сарбаздары мен ирандық ғазилер тобынан тұратын жеке күзетшілерін Балхқа алып барды, онда 962 жылдың сәуірінде Мансур I жіберген әскерді жеңді. Содан кейін ол Забулистанның шағын қаласы Газнаға бет бұрды, оны жергілікті Лавик әулеті биледі. Жолда Бамиян мен Кабулдың жергілікті билеушілерінің күштерін талқан етті. Газнаны Кабулшахтың туысы Әбу Бакр Лавиктен басып алды және Саманидтерден Газнаның губернаторы ретінде бекіту алды, осылайша өзінің билігін нығайтты. Алп Тегин бірнеше айдан кейін (963 жылдың қыркүйегінде) қайтыс болды, ал оның орнын ұлы Әбу Ысқақ Ибрахим иеленді. Алп Тегин сатып алған және онымен бірге Газнаға келген құл Сабуктигин 977 жылы қала түркілері тарапынан Газнаның билеушісі етіп тағайындалды, бұл бүкіл Трансоксиана мен Хурасанды жаулап алатын Газнавидтер әулетінің басталуын қадағалады.