Кіріспе

Компаниялар санының және олардың нарықтағы жалпы өнімдегі үлестерінің функциясы

Экономикада нарықтық шоғырлану – нарықтағы фирмалар санының және олардың жалпы өнімдегі (немесе жалпы қуаттылықтағы, немесе жалпы қордағы) үлестерінің функциясы болып табылады. Нарықтық шоғырлану – нарықтың белгілі бір үлесін шағын бизнес субъектілерінің иелену деңгейі. Бұл көрсеткіш өнеркәсіптің бәсекеге қабілеттілігін анықтау үшін антимонополиялық заңнама мен экономикалық реттеуде қолданылады. Нарықтық шоғырлану жоғары болса, онда нарықта бірнеше фирма басымдыққа ие, ал олигополиялық немесе монополиялық бәсекелестік болуы мүмкін. Көп жағдайларда, нарықтың жоғары шоғырлануы бәсекелестіктің төмендеуіне және бағаның өсуіне әкелетін жағымсыз салдарларды тудырады. Нарықтық шоғырлану коэффициенті нарықтағы жетекші фирмалардың шоғырлану деңгейін өлшеуге мүмкіндік береді, бұл сату көлемі, жұмыспен қамту көрсеткіштері, белсенді пайдаланушылар саны сияқты әртүрлі өлшемдер арқылы жүзеге асырылады. Нарықтық шоғырлану баға мен өндіріс көлемін белгілеуде фирмалардың нарықтық күшін анықтау үшін маңызды. Нарықтық шоғырлануға кіруге кедергі жасайтын факторлар мен қолданыстағы бәсекелестік сияқты түрлі күштер әсер етеді. Нарықтық шоғырлану коэффициенттері пайдаланушыларға нарық құрылымын – толық бәсекелестік, монополиялық, монополиялық немесе олигополиялық нарық – дұрыс анықтауға көмектеседі. Нарықтық шоғырлану өнеркәсіптік шоғырланумен байланысты, ол нарыққа қарағанда бір саланың ішіндегі өндіріс үлесіне қатысты. Өнеркәсіптік ұйымда нарықтық шоғырлану бәсекелестікті өлшеу құралы ретінде қолданылуы мүмкін, мысалы, Джо С. Бэйннің еңбектерінде бұл көрсеткіш өнеркәсіптегі пайда деңгейімен тікелей байланысты деп есептеледі. Басқа экономикалық тұрғыдан қарағанда, нарықтық шоғырлану – нарықтағы жалпы өндірістің (немесе жалпы қуаттылықтың, немесе жалпы қордың) фирмалар арасындағы үлестерін бағалауға мүмкіндік беретін өлшем.

Нарықтық шоғырлануға әсер ететін факторлар

Нақты нарықтардың шоғырлануына әсер ететін әртүрлі факторлар бар, оларға: кіруге кедергілер (жоғары бастапқы шығындар, үлкен экономикалық эффект, брендке адалдық), саланың көлемі мен жасы, өнімнің ерекшеленуі және ағымдағы жарнама деңгейлері жатады. Нарық шоғырлануына әсер ететін компанияға тән факторлар да бар, олар: ғылыми-зерттеу және даму деңгейлері, және адам капиталының қажеттіліктері. Бәсекелестердің саны аз болғаны әрқашан нарықтың жоғары шоғырлануын көрсетпесе де, ол нарық құрылымы мен билік таралуының күшті көрсеткіші болуы мүмкін.

Өлшемдер

Тиісті нарық пен фирмаларды анықтағаннан кейін, өнім және географиялық шекараларды белгілеу арқылы нарық концентрациясын анықтау үшін әртүрлі көрсеткіштерді қолдануға болады. Бұл SSNIP тесті арқылы сандық түрде бағалануы мүмкін. Нарық концентрациясын ең қарапайым жолмен 1/N арқылы есептеуге болады, мұнда N – нарықтағы фирмалардың саны. Нәтиже 1 болса, бұл таза монополияны көрсетеді және нарықтағы белсенді фирмалардың саны артуымен төмендейді, ал фирмалар арасындағы симметрия деңгейі жоғарыламайды. Бұл көрсеткіш фирмалардың үлестері арасындағы айырмашылықты ескермейді. Бұл өлшем тек фирмалардың нарықтық үлестерінің үлгісі фирмалардың ішкі сипаттамаларымен емес, кездейсоқ деп есептелген жағдайда ғана қолданылуы мүмкін. Нарық концентрациясын бағалау үшін кез келген таралымды (мысалы, ықтималдық таралуы, жиілік таралуы немесе мөлшер таралуы) салыстыруға немесе реттеуге болатын критерийді пайдалануға болады. Мысалдарға стохастикалық үстемдік және Джини коэффициенті жатады.

HerfindahlHirschman индексі

Герфиндаль-Гиршман индексі (HHI) (базардың ең көп қолданылатын шоғырлану көрсеткіші) – нарыққа назар аударудың қосымша бөлігі болып табылады. Ол барлық нарық қатысушыларының нарықтық үлестерінің квадраттарын қосу арқылы есептеледі. Жоғары HHI нарықтың жоғары деңгейде шоғырланғанын көрсетеді. 1000-нан төменгі нарықтық шоғырлану деңгейі әдетте төмен деп саналады, ал 1500-ден жоғары деңгейі артық деп есептеледі. Мұндағы i – фирманың нарықтық үлесі, әдетте пайыздық түрде көрсетіледі, ал N – тиісті нарықтағы фирмалардың саны. Егер нарықтық үлестер ондық сан түрінде берілсе, HHI 0 толық бәсекелестік ортаны, ал HHI индексі 1 – монополияланған ортаны көрсетеді. Ондық немесе пайыздық HHI қолданылғанмен, жоғары HHI нарықтағы шоғырланудың жоғары деңгейін білдіреді. Әділет министрлігі мен Федералды сауда комиссиясының «Горизонтальды бірігу жөніндегі нұсқаулардың» 1-бөлімі «Нарықты анықтау, өлшеу және шоғырлану» деп аталады және бұл нұсқауларда қолданылатын шоғырлану өлшемі Герфиндаль индексі екенін көрсетеді. https://www.youtube.com/watch?v=jMJCLwBJYnQ

Концентрация қатынасы

Концентрация коэффициенті (КК) – нарықтың қаншалықты шоғырланғандығын өлшейтін көрсеткіш. Ол жалпы нарықтық үлесті ең ірі кәсіпорындардың нарықтық үлестерінің қосындысына бөлу арқылы есептеледі. Оны нарықтың қысқа және ұзақ мерзімді күшін бағалау үшін пайдалануға болады. Жалпы алғанда, 40%-дан төмен КК және 60%-дан жоғары КК сәйкесінше нарық шоғырлануының төмен және жоғары деңгейлері болып саналады. Бұл коэффициент ең ірі фирмалардың шоғырлануын өлшейді, мұнда N әдетте 3 пен 5 арасында болады. +Нарық құрылымы мен нарық шоғырлану көрсеткіштері арасындағы байланыс.
Метрикалық көрсеткіштер
Нарық түрі | CR диапазоны | HHI диапазоны
---|---|---
Монополия | 16000 | 10 000 (өңірге байланысты)
Олигополия | 0.5 | 12000 – 6000 (өңірге байланысты)
Бәсекеге қабілетті | 0 – 0.50 | 2000 (өңірге байланысты)

Тарихи қолданысы

1890 жылғы Шерман монополияға қарсы заңының қабылдалуы, 1880-ші жылдардағы монополиялар мен бәсекеге қарсы әрекет ететін фирмалардың өсуіне жауап ретінде, антимонополиялық агенттіктер бәсекелестік заңдарын бұзу мүмкіндіктерін бағалау үшін нарық шоғырлануын маңызды көрсеткіш ретінде үнемі пайдаланады. Заң қабылданғаннан бері, бұл көрсеткіштер әлеуетті бірігулердің жалпы нарықтағы бәсекеге және тұтынушылардың әл-ауқатына тигізетін әсерін бағалау үшін де қолданылып келеді. Шерман заңы арқылы шамадан тыс нарық шоғырлану нәтижесінде тұтынушылардың құқықтарын бұзудың алдын алу мақсатында компанияға алғаш рет қатаң шара қолданған маңызды жағдай 1911 жылғы «Нью-Джерсидің Standard Oil Co.» мен «АҚШ» арасындағы сот процесі болды. Сот Standard Oil компаниясы мұнай өнеркәсібін монополиялаған деп тапқаннан кейін, оны 34 кіші компанияға бөлу туралы шешім қабылдады.

Кәсіпорындарды ынталандыру

Нарықтық концентрация мен табыстылық арақатынасын екі тұжырымға бөлуге болады: нарықтық концентрацияның жоғарылауы фирмалар арасындағы құпия келісімдер мүмкіндігін арттырады, соның салдарынан бағалар өседі. Ал, керісінше, нарықтық шоғырлану үлкен компаниялардың жұмысында қол жеткізген тиімділігінің нәтижесі болып табылады, бұл кіші компаниялардың тиімсіздігімен салыстырғанда олардың табыстылығын арттырады.

Құпия келісім

Нарықтық өзара әрекеттесудің ойын теориясы үлгілері бар (мысалы, олигополистер арасында), олар нарықтық шоғырланудың артуы картельдік келісім (яғни, ашық келісім) болмаған жағдайда да бағаның өсуіне және тұтынушылардың әл-ауқатының төмендеуіне алып келеді деп болжайды. Мысалдарға Cournot олигополиясы және дифференциацияланған өнімдер үшін Bertrand олигополиясы жатады. Бейннің (1956) нарық шоғырлану туралы бастапқы алаңдаушылығы жоғары шоғырлану мен келісім арасындағы интуитивті байланысқа негізделген, бұл Бейннің шоғырланған нарықтардағы фирмалардың бәсекеден жоғары пайда табуы керек деген қорытындысына әкелді. Коллинз және Престон (1969) Бэйнмен ұқсас көзқарас білдірді, кіші фирмалардың үлкен фирмаларға бәсекелестік әсерін азайтуға назар аударды. Демесц басқаша пікірде болды, ол шоғырланған саланың ең ірі фирмаларының маржасы мен баға белгілеудегі келісім арасында оң байланыс тапты. Теориялық модельдер нарықтық шоғырлану мен келісім арасындағы күшті байланысты болжаса да, нарықтық шоғырлануды саланың келісім деңгейімен байланыстыратын эмпирикалық деректер аз. Бірігу сценарийінде, кейбір зерттеулер бірігуден туындаған асимметриялық нарық құрылымы, бірігуден кейін нарықтағы шоғырланудың артуына қарамастан, келісімге теріс әсер ететінін көрсеткен.

Тиімділік

Экономикалық құрал ретінде нарықтағы шоғырлану пайдалы, себебі ол нарықтағы бәсекелестіктің дәрежесін көрсетеді. Нарықтық шоғырлануды түсіну фирмалар үшін маркетингтік стратегияны қабылдауда маңызды. Сонымен қатар, эмпирикалық деректер нарықтық шоғырлану мен тиімділік арасында кері байланыс бар екенін көрсетеді, яғни фирмалардың тиімділігі олардың тиісті нарықтағы шоғырлануы төмендегенде артады. Бейннің (1956) және Коллинз бен Престонның (1969) жоғарыда айтылған пікірлері келісімді ғана емес, сонымен қатар тиімділік пен табыстылық гипотезасын да қолдайды: үлкен фирмалардың шоғырланған нарықтағы пайдасы жоғары болады, себебі бұл шоғырлану жаппай өндіріс арқылы тиімділікті арттырады. Атап айтқанда, масштабтық эффектілер ірі фирмалардың өндіріс шығындарын төмендету арқылы қол жеткізе алатын ең маңызды тиімділік түрі болды, бұл оларға нарықтағы үлесін ұлғайтуға мүмкіндік берді. Бірақ Розенбаум (1994) көптеген зерттеулер нарықтағы нақты үлес пен байқалатын табыстылық арасындағы байланысты қарастырғанда, ірі фирмалардың үлкен нарық үлесіне ие болуы олардың тиімділігіне байланысты деп есептейтінін атап өтті, бұл тиімділік пен нарық үлесі арасындағы байланыстың нақты анықталмағанын көрсетеді. Бұл басым фирмалардың нарықтық билігінің артуына әкелуі мүмкін. Бұл жоғарырақ шығындарға, нашар сапаға, азайған таңдау мүмкіндіктеріне және инновацияның төмендеуіне ұшырауы мүмкін. Осылайша, тұтынушылар мен қоғам нарықтық шоғырланудың жоғары деңгейінен зардап шегуі мүмкін.