Кіріспе

Түркия үкіметі (Түркия Cumhuriyeti Hükûmeti) – Түркияның ұлттық үкіметі. Ол президенттік республикалық басқару нысанымен және көппартиялық жүйедегі конституциялық мемлекет ретінде біртұтас мемлекет болып басқарылады. "Үкімет" термині мемлекеттік органдардың (атқару, заң шығару және сот биліктерінің) жиынтығын немесе нақты Министрлер кабинетін (атқару билігін) білдіруі мүмкін.

Атау беру

Республиканың толық атауы "Түркия" (Türkiye) немесе "Түркия Республикасы" (Türkiye Cumhuriyeti) болып табылады. Конституцияда басқа есімдер кездеспейді және осы атау ақшада, шарттарда, сондай-ақ ол тарап болып табылатын сот істерінде қолданылады. "Түркия үкіметі" немесе "Түрік үкіметі" терминдері ресми құжаттарда жергілікті органдардан ерекшеленген ұлттық үкіметті көрсету үшін жиі пайдаланылады. Үкімет орналасқан жері Анкара болғандықтан, "Анкара" орталық үкіметті білдіретін метафора ретінде кеңінен қолданылады.

Конституция

Конституцияға сәйкес Түркияның мемлекеттік жүйесі биліктердің бөлінуіне негізделген. Конституцияда заң шығарушы билік Түркияның Ұлы Ұлттық жиналысына тиесілі екендігі (7-бап), атқарушы билікті Түркия Президенті жүзеге асыратыны (8-бап) және сот билігін тәуелсіз және бейтарап соттар жүзеге асыратыны (9-бап) көрсетілген. Сондай-ақ, парламенттік және президенттік сайлаулар әр бес жылда бір рет өткізіледі (77-бап). Парламент депутаттар дайындаған заң жобаларын қабылдайды (88-бап). Парламент қабылдаған заңдарды Президент жариялайды (89-бап). Президент заңның кейбір ережелеріне вето қойып, оны қайта қарау үшін Парламентке қайтара алады, бірақ Парламент көпшілігі заңның немесе оның ережелерін қайта қараудан бас тартса, Президенттің мақұлдауы қажет емес (89-бап). Президент заңның нысаны немесе мазмұны бойынша конституцияға қайшы екендігіне қатысты барлық немесе кейбір ережелерін жою үшін Конституциялық сотқа шағымдануға құқылы (104/7-бап). Мұндай жағдайда Конституциялық соттың шешімі түпкілікті болып табылады (153-бап).

Заң шығарушы билік

Заң шығарушы билік 600 мүшеден тұратын бір палаталы парламентте (Түркияның Ұлы Ұлттық Ассамблеясы) шоғырланған. Мүшелер Д'Хондт әдісі бойынша бес жылға сайланады. Он сегіз жасқа толған әрбір азамат депутат болуға құқылы. Ұлы Ұлттық Ассамблея мүшелері мемлекеттік органдарда және басқа да мемлекеттік корпоративтік ұйымдарда, сондай-ақ олардың еншілес компанияларында лауазым атқара алмайды. Парламент депутаттары саяси партия атынан немесе тәуелсіз депутат ретінде қатыса алады. Олар сонымен қатар сайланған облыстың өкілдері болып табылады. Заңға өзгерту енгізу үшін қарапайым көпшілік дауыс, ал Конституцияға өзгерту енгізу үшін – үштен екі көпшілік дауыс қажет. Заң жобаларын парламент мүшесінің кез келгені ұсынуға құқылы. Түркияның Ұлы Ұлттық Ассамблеясының міндеттері мен өкілеттіктері: заңдарды қабылдау, өзгерту және жою; бюджет және есеп беру жобаларын талқылау және бекіту; соғыс жариялау туралы шешім қабылдау; халықаралық шарттарды ратификациялауды бекіту; Түркияның Ұлы Ұлттық Ассамблеясының үштен екі көпшілігімен кешірім беру және амнистия жариялау туралы шешім қабылдау; сондай-ақ Конституцияның басқа да баптарында көзделген өкілеттіктерді жүзеге асыру және міндеттерді орындау.

Атқарушы билік

Түрік үкіметіндегі атқару билігі Түркия Президентіне жүктелген, бірақ оның өкілеттіктері көбінесе Министрлер кабинетінің мүшелеріне және басқа да шенеуніктерге жүктеледі.

Төраға

Конституцияның ІІІ бөлігіне сәйкес атқарушы билік президенттен және президенттің өкілеттіктерін алған адамдардан тұрады. Президент – мемлекет және үкімет басшысы, сондай-ақ қарулы күштердің бас қолбасшысы. Конституцияға сәйкес, президент "Конституцияның орындалуын қамтамасыз етуге" және "Мемлекет органдарының тиянақты және үйлесімді жұмыс істеуін қамтамасыз етуге" міндетті. Президент Парламент қабылдаған заңға қол қойып, оны күшіне енгізе алады немесе вето қойып, Парламент қарапайым көпшілік дауыспен ветоны жоққа шығармаса, оның заңға айналуын тоқтата алады. Президент мақұлдағаннан кейін заңдар Ресми газетте жарияланады және егер заңның өзінде нақты күшіне ену күні көрсетілмесе, олар осы жариялау арқылы күшіне енеді. Президент президенттік жарлықтар шығару арқылы заң жобаларын ұсынуға құқылы. Дегенмен, Парламент ұсынған заңдар нормативтік иерархияда бірдей мәселеге қатысты президенттік жарлықтардан басымдыққа ие. Сонымен қатар, негізгі және жеке құқықтар мен міндеттер, сондай-ақ саяси құқықтар мен міндеттер президенттік жарлықтармен реттелмейді. Төрт жыл өткен соң, Түркияның барлық сайлауларында жалпыға бірдей сайлау құқығы енгізілді. Жергілікті өзін-өзі басқару органдарының нормативтік және бюджеттік тәуелсіздігі Конституциямен қамтамасыз етілген. Губернатор провинцияда үкіметтің өкілі болып табылады және сонымен қатар арнайы провинциялық басқарманың басшысы және атқарушы органы болып табылады. Губернаторлар провинциялық атқару комитетінің төрағасы қызметін атқарады.

Салық салу

Салықтардың көп бөлігі орталық үкімет тарапынан салынады. Дегенмен, кейбір нақты салықтар муниципалитеттер тарапынан салынады. Түркиядағы салық жүйесі Салық әкімшілігі туралы заңмен реттеледі. Ол құқықтарды, міндеттемелерді, міндеттерді орындауды және есептеу қағидаларын реттейді. Бұл заң барлық салық заңдарының процедуралық және ресми талаптарын қамтиды. Салық әкімшілігі заңында бес негізгі бөлім бар: салық салу, салық төлеушінің міндеттері, бағалау, санкциялар, салық даулары.

Бюджет

Бюджеттік құжат көбінесе президенттің Парламентке келесі қаржы жылы үшін қаржыландыру көлемін ұсынатын ұсынысымен басталады, ол 1 қаңтарда басталып, одан кейінгі жылдың 31 желтоқсанында аяқталады. Мемлекеттік және мемлекеттік меншік емес корпорациялардың (мемлекеттік кәсіпорындардан басқа) шығындары жылдық орталық үкімет бюджеттерімен айқындалады.