Кіріспе

Флорида мен Джорджияда (АҚШ) жойылған тіл.

Тимукуа – бұрын Флориданың солтүстік және орталық бөліктерінде, сондай-ақ Джорджияның оңтүстігінде тимукуа халқы сөйлеген, жеке тілдік отбасыға жататын тіл. Испан отарлау кезінде Флорида аймағында кеңінен қолданылған негізгі тіл – тимукуа тілі болды. Тоғыз немесе он тимукуа диалектілерінің айырмашылықтары шамалы болды және көбінесе рулардың немесе тайпалардың шекараларын белгілеуге қызмет еткен. Кейбір тіл білімі мамандары, қазіргі Алабама штатының солтүстігіндегі тауса тайпасы тимукуа тілінде сөйлеген болуы мүмкін деп санайды, бірақ бұл мәселе даулы. Бұл тіл туралы біздің білуіміздің көп бөлігі 1595 жылы Сент-Огастинге келген францискан миссионері Франсиско Пареджаның еңбектеріне негізделген. Тимукуа халқымен бірге өткізген 31 жыл ішінде ол тіл үшін жазу жүйесін жасады. 1612 жылдан 1628 жылға дейін ол испан тіліндегі бірнеше тимукуа катехизисін және тимукуа тілінің грамматикасын жариялады. Оның жеті еңбегін қоса алғанда, тимукуа тілі туралы ақпараттың барлығы он негізгі дереккөзден сақталған, соның ішінде 1635 жылы Грегорио де Мовилла жазған тимукуа және испан тілдеріндегі екі катехизис, сондай-ақ 1688 жылғы испан короліне тимукуа тілінен аударылған хат. 1763 жылы жеті жылдық соғыстан кейін британдықтар Флориданы Испаниядан басып алды, ал Испания оларға Кубаны берді. Көптеген испан отаршылдары мен миссионерлік үндістер, соның ішінде тимукуа тілін білетін азаматтар, Гаванаға жақын Кубаға көшіп кетті. Қазіргі уақытта бұл тіл толыққанды жойылды.

Тілдік қатынастар

Тимукуа – оқшауланған тіл, генетикалық жағынан Солтүстік Америкада сөйленетін тілдердің ешқайсысына анық байланысы жоқ, сонымен қатар олардан көптеген сөздердің қарызға алынғанын көрсететін деректер де табылмаған. Байланыс туралы негізгі жарияланған гипотезалар – мускогиан тілдерімен (Свантон (1929), Кроуфорд (1988) және Бродуэлл (2015)) және Оңтүстік Американың түрлі тілдік отбасыларымен (Карибан, Аравакан, Чибчан тілдері және Уарао тілдерін қоса алғанда) Гранберри (1993) байланысты. Бұл гипотезалар кеңінен қабылданбады.

Фоналогия

Тимукуа тілі 17 ғасырда францискан миссионерлері испан орфографиясы негізінде жазылған. Сондықтан дыбыстарды қайта құру испан орфографиясын түсіндіруге негізделген. Төмендегі кестелерде қайта құрылған фонемалық бірліктер IPA (жақша ішінде) және олардың жалпы орфографиясы (қалың әріппен) көрсетілген.

Сызық құрылымы

Тимукуа тілінде буын түрі CV, V және кейде VC болып келген (бірақ VC сөздің соңында ешқашан кездеспеген).

Фонологиялық процестер

Тимукуа тілінде екі фонеологиялық процесс кездеседі: автоматты өзгеріс және қайталау.

Өзгерістер

Өзгертудің екі түрі бар, екеуінде де тек дауыстылар қатысады: ассимиляция және алмастыру. Ассимиляция морфема шекараларында болады, бірінші морфема дауыстымен аяқталып, екінші морфема дауыстымен басталатын жағдайда. Мысалдар: "жақсы" тера + "өте" акола → "өте жақсы" теракола; "мұнда" колома + "жоқ" уква → "мұнда жоқ" коломаква. Алмастырулар да морфема шекараларында орын алады. Регрессивті алмастырулар тек бірінші морфемадағы "төменгі" дауыстыларды (а, э, и) қамтиды, тіпті дауыстылардың арасында қосымша дыбыс болса да болуы мүмкін. Бірінші морфеманың соңғы дауыстысы көтеріледі немесе артқа жылжиды. Басқа регрессивті алмастырулар жұптардың өзара әрекеттесуімен байланысты, және олардың дауыстыларға тигізетін әсері әр жұпқа қарай өзгереді. Ал регрессивті емес алмастырулар морфема жұбының екінші дауыстысына әсер етеді. Мысалдар: ite 'әке' + ye 'сенің' → itaye 'сенің әкең' (регрессивті); ibine 'су' + ma 'артикль' + la 'жақын уақыт' → ibinemola 'бұл су' (регрессивті, жұрнақтардың үйлесімі); ucu 'ішу' + no 'әрекетті білдіруші жұрнақ' → ucunu 'ішуге' (регрессивті емес). Бұл өз кезегінде регрессивті немесе регрессивті емес болуы мүмкін. Регрессивті өзгертулерде екінші морфеманың бірінші дауыстысы бірінші морфеманың соңғы дауыстысын өзгертеді. Регрессивті ассимиляция тек дыбыстану факторларымен шартталады, ал алмастыру семантикалық мәліметтерді ескереді. Регрессивті емес өзгертулердің барлығы алмастыру болып табылады және дыбыстану және семантикалық факторларды қамтиды.

Қайталау

Редупликация бір әрекеттің қарқындылығын көрсету немесе сөзге баса назар салу үшін толық морфемаларды немесе лексемаларды қайталайды. Мысалы: норо 'берілеу' + мо 'істеу' + та 'созылған' → нороноромота 'үлкен берілеумен жасаңыз'.

Морфология

Тимукуа синтетикалық тіл еді.

Негізгі

Бұл морфемалар семантикалық және семиологиялық ақпаратты қамтиды (негізсіз морфемалар тек семиологиялық ақпаратты ғана қамтиды). Олар қосымшалар қажет емес еркін түбірлер түрінде де, тек қосымшалармен ғана қолданылатын байланысқан түбірлер түрінде де кездесуі мүмкін. Дегенмен, еркін түбірлерге қосылған қосымшаларға қарай, сөздердің әртүрлі түрлеріне (етістіктер, есімдер және т.б.) жататынын анықтауға болады, ал кейде олар өзгеріссіз кез келген түрде бейтарап түрде қолданылуы мүмкін.

Афикстер

Тимукуа тілінде үш түрлі жалғаулы морфема болды: префикстер, суффикстер және энклитикалар.

Қосымшалар

Тимукуа тілінде жұрнақтар жиірек қолданылды, және олар сөзжасам, сөз табының белгісі және сөздердің өзгерісі үшін негізгі жұрнақтар болып табылады. Тимукуа тіліндегі жұрнақтардың көпшілігі етістіктерге қосылды.

Энклитика

Тимукуа тілінде энклитикалар да жиі қолданылды. Жалғаулар мен қосымшалардан айырмашылығы, олар нақты бір орынды толтыруы міндетті емес еді, және энклитикалар әдетте сөздің басты екпінін өздеріне алатын.

Өтірік сөздер

Тек бірінші және екінші жақ жекеше түрі ғана тәуелсіз есімдіктер болып табылады – барлық басқа есімдік ақпарат бөлшектермен немесе зат есімдермен беріледі. Жыныс айырмашылығы немесе грамматикалық жағдай жоқ. Мысалы, oqe сөзі контекстсіз "ол, оның, оған, ол, оның, оған, ол, оның" сияқты мағыналарды білдіре алады.

Синтаксисі

Гранберридің айтуынша, "Толық деректер болмаған жағдайда Тимукуа синтаксисі туралы толыққанды мәлімдеме жасау қиын". Тимукуа – SOV тілі; яғни, сөз тіркесіндегі сөздердің реті бастауыш-толықтырылым-жалғау, ал ағылшын тілінде бастауыш-жалғау-толықтырылым болып келеді. Сөйлеудің алты түрі бар: етістіктер, есімдер, есімдіктер, анықтауыштар (Тимукуа тілінде сын есімдер мен есімшелер арасында ешқандай айырмашылық жоқ), көрсету есімдері және байланыстар. Бұл түрлер әдетте нақты белгіленбегендіктен, сөздің сөйлеу түрі оның сөз тіркесіндегі байланысы мен орны арқылы анықталады.

Сөз тіркестері

Фразалар әдетте екі лексемадан тұрады, олардың бірі "бас сөз" рөлін атқарады, функциясын анықтайды, ал екіншісі синтаксистік операцияны жүзеге асырады. Ең көп кездесетін лексема, немесе кейбір жағдайларда алғашқы лексема – "бас сөз" болып табылады. Барлық фразалар етістік фразалар (мысалы, есім + шекті етістік, есімдік + шексіз етістік, т.б.) немесе есім фразалары (мысалы, есім + анықтауыш, анықтауыш + есім, т.б.) болып бөлінеді. Егер "бас емес лексема" "бас сөзден" кейін келсе, ол "бас сөзді" өзгертеді. Егер ол алдында келсе, лексеманың сөз табына және оның етістік немесе есім фразасында орналасуына байланысты түрлі операциялар орындалады. Мысалы, есім фразасындағы "бас сөздің" алдында тұрған бөлшек көрсеткішке айналады, ал етістік фразасындағы шексіз етістік анықтауышқа айналады.

Шарттар

Тимукуа тіліндегі сөйлемдер: бастауыш, толықтауыш (тікелей немесе жанама есімдік), баяндауыш және сөйлемге қосымша мәлімет беруші сөздер.

Сөйлемдер

Тимукуа тіліндегі сөйлемдер көбінесе бір ғана тәуелсіз сөйлемнен құралған, алайда кейде оларға модификатор қызметін атқаратын бағынышты сөйлемдер де кездесетін.

Негізгі дереккөздер

Парежа, Франсиско. (1612а) Cathecismo en lengua castellana, y Timuquana. Кастела және тимукана тіліндегі катехизм. Бұл кітапшада шомылдыру рәсімінен өтуге дайындалып жатқан ересектерге не үйретуге болатыны түсіндірілген. Мексика қаласы: Педро Баллидің жесірінің баспасы. Нью-Йорк тарихи қоғамының цифрлық нұсқасы.
Парежа, Франсиско. (1612б) Catechismo y breve exposición de la doctrina christiana. Христиан дінінің қысқаша түсіндірмесі және катехизмі. Мексика қаласы: Педро Баллидің жесірінің үйі. Нью-Йорк тарихи қоғамының цифрлық нұсқасы.
Парежа, Франсиско. (1613) Confessionario en lengua castellana y timuquana con unos consejos para animar al penitente. Кастела және тимукана тіліндегі күнә тазарту кітабы, тәубешіні ынталандыруға арналған кеңестермен бірге. Мексика қаласы: Диего Лопес Дауалостың жесірінің баспасы. Нью-Йорк тарихи қоғамының цифрлық нұсқасы.
Парежа, Франсиско. (1614) Arte y pronunciación en lengua timvquana y castellana. Тимукана және кастела тіліндегі өнер және айту ережелері. Мексика: Иоан Руйздің баспасы.
Парежа, Франсиско. (1627а) Catecismo en lengua timuquana y castellana en el qual se instruyen y cathequizan los adultos infieles que an de ser Christianos. Тимукана және кастела тіліндегі катехизм, онда христиан болатын ересек сенімсіздерге дін туралы үйретіліп, катехизм беріледі. Мексика қаласы: Иоан Руйздің баспасы және AECID Digital Library.
Парежа, Франсиско. (1627б) Cathecismo y Examen para los que comulgan. En lengua castellana y timuquana. Қасиеттілікке қатысушыларға арналған катехизм және емтихан. Кастела және тимукана тілінде. Мексика қаласы: Иван Руйздің баспасы. All Souls College-тің цифрлық нұсқасы.
Парежа, Франсиско. (1628) IIII. parte del catecismo, en lengua Timuquana, y castellana. En que se trata el modo de oyr Missa, y sus ceremonias. Катехизмнің IV бөлігі, тимукана және кастела тілінде. Онда қасиетті миссаны тыңдау тәсілі және оның рәсімдері туралы айтылады. Мексика қаласы: Иван Руйздің баспасы. All Souls College-тің цифрлық нұсқасы.
Мовилла, Грегорио де. (1635а) Explicacion de la Doctrina que compuso el cardenal Belarmino, por mandado del Señor Papa Clemente viii. Кардинал Белармино құрастырған, Тәңір Папа Климент VIII-нің бұйрығымен жазылған ілімнің түсіндірмесі. Traducida en Lengua Floridana: por el Padre Fr. Грегорио де Мовилла. Флорида тіліне аударған: Әке Фр. Грегорио де Мовилла. Мексика: Иван Руйздің баспасы. Нью-Йорк тарихи қоғамының цифрлық нұсқасы.
Мовилла, Грегорио де. (1635б) Forma breue de administrar los sacramentos a los Indios, y Españoles que viuen entre ellos lo q[ue] estaua en le[n]gua Mexicana traducido en lengua Florida. Үндістерге және олардың арасында тұратын испандықтарға қасиеттіліктерді берудің қысқаша жолы, Мексика тіліндегі нәрсе Флорида тіліне аударылған. Мексика: R Нью-Йорк тарихи қоғамының цифрлық нұсқасы.