Кіріспе

Königskinder (неміс тілінде King's Children немесе Royal Children) – Энгельберт Хампердинктың екі нұсқада сақталған сахналық туындысы: мелодрама және опера, немесе дәлірек айтқанда, Märchenoper. Либретто авторы – Эрнст Росмер (Эльза Бернштейн Порджестің псевдонимі), ол осы аттас пьесасынан бейімделген. 1894 жылы Генрих Поргес Хампердинкты қызы Эльзаның пьесасына қосымша музыка жазуды сұрады. Хампердинк осы оқиғаны операға айналдыруға ниеттенген, бірақ Эльза Бернштейн Порджес бастапқыда қарсылық танытқандықтан, ол пьесаны мелодрама ретінде қоюға шешім қабылдады, яғни музыкалық қосымшамен бірге сөйлеу диалогы қойылды. (Бұл туындыға опералық ариялар мен хорлар, сондай-ақ сүйемелдемелі диалогтар да кірді.) Мелодрамалық бөлімдерде Хампердинк ән мен сөйлеудің арасында мәтінді оқуды талап ететін жаңаша гибридтік нотацияны жасады. Бұл нотация бойынша әнші мәтіннің үлкен бөлігін шамамен дыбыс биіктігімен жеткізуі керек болды. Бұл нұсқа алғаш рет 1897 жылғы 23 қаңтарда Мюнхеннің Хофтеатрында Гедвиг Шако қаз қызының рөлінде ойнап, біршама сәттілікке ие болды. Бірақ 1907 жылы Эльза Бернштейн Порджес ақыры келісімін беріп, Хампердинкке туындыны операға айналдыруға рұқсат берді.

Өнер тарихы

«Кенигскиндер» алғаш рет 1910 жылғы 28 желтоқсанда Нью-Йорктегі Метрополитен опера театрында Альфред Герцтің дирижерлігімен қойылды, онда Джеральдин Фаррар Гүс қыз, Герман Ядлоукер Корольдің ұлы, Луиза Гомер Сиқыршы, ал Отто Гориц Скрипкашы рөлінде болды. Фэррар рөлге дайындалу үшін өзінің қаздар үйірін жаттықтырды; «Нью-Йорк Трибьюн» газетінің алғашқы қойылым туралы пікірінде «Фэррар ханым перде алдында қолының астына тірі қаз ұстап, көптеген адамдарды күлдірді» деп жазылған. 1911 жылғы 14 қаңтарда Лео Блехтің дирижерлігімен Берлинде премьера өтті, онда Лола Арто де Падилья Гүс қыз, ал де Корольдің ұлы рөлінде болды. Бұл туынды көп жылдар бойы өзінің «туысқан» ертегісі «Хансель мен Гретель» (опера) көлеңкесінде болса да, Германияда үнемі қайта жаңғырылып келеді және 1986 жылдан бері шетелде жиірек қойылады (Вексфорд фестивалі). Басқа да атақты қойылымдар: 1992 жылғы Дэвид Пунтни режиссерлік еткен және сэр Марк Эльдер дирижерлік еткен Англия Ұлттық операсы; 1997 жылғы Сарасота операсындағы қойылым; 2005 жылдан 2007 жылға дейін Бавария мемлекеттік операсындағы қойылымдар; және 2007 жылғы Цюрих опера үйіндегі қойылым. 2010 жылы dell'Arte Opera Ensemble Нью-Йорктегі тұсаукесерінің жүз жылдығын тойлау үшін қойылым қойды. Кристоф Лойдың Марк Альбрехт дирижерлігімен Ольга Кульчинска (Генземагд) және Даниэль Бехле (Кенигссон) қатысқан қойылымы 2022 жылғы қазан айында Амстердамдағы Голландия Ұлттық опера театрында орындалды. Бұл туынды да жиі жазылған.

1-ші акті

Бұл оқиға Хеллабрунн деген қаланың жоталарындағы шағын үйдің сыртындағы күннөл шалғынды жерде орын алады. Алыста Хеллагебирге тауы көрінеді. Он екі қаз айнала малып, көлде шашынып, шөпті шағып жүр; Қаз қыз бетімен жерге жатып, бейкүнә жерді тепкілеп жатыр. Сиқыршы үйден Қаз қызды сөкпей шақырады. Сиқыршы осы шалғайда адам қоғамын жек көруі себебімен өмір сүреді; ол сиқыр арқылы Қызды құлы ретінде ұстап тұрады, бірақ Қаз қыз күн сәулесі мен адамдармен араласуды армандайды. Сиқыршы оны өте еркіне қарсы сиқырлы нан пісіруге мәжбүрлейді. Ол қатты да, шірімейді, бірақ оның жартысын жеген адам өлмекке тиіс. Содан кейін Сиқыршы себетін алып, батпаққа қарай кетеді, одан уытты жыландар, құрттар мен жәндіктерді жинау үшін. Қаз қыз өзендегі көрінісіне қарап тұрғанда, таудан келген жас жігіт пайда болады. Бұл кейіпкер, Патшаның ұлы, әкесінің сарайын тастап, қарапайым аңшы болып киініп, оқиға іздеп саяхаттап жүр. Ұзақ сахнада ол Қаз қызға ғашық болады; олар сүйіседі, ал оның гүлдерден тоқылған шапағы желге ұшып кетеді. Ол оған тәж сыйлайды. Бірақ ол оның өте қымбат екенін айтады, сондықтан ол оны шөпке лақтырып, онымен бірге қашуға шақырады. Ол келіседі, бірақ Сиқыршының тұтқынындағы сиқырын бұза алмайды және жағдайын Патша Ұлына қалай түсіндіруді білмейді. Соңында ол ашуланып, кетіп қалады, оны қайта көрмейтініне ант етеді – оның көк шөбіне жұлдыз түспейінше. Сиқыршының оралып келгенін естіген Қаз қыз Патша Ұлы қалдырған тәжді жасырады. Бірақ Сиқыршы болғанды біліп, Қаз қыздың қашуын болдырмау үшін тағы бір сиқырлы сөздерді қолданады. Олар сахна сыртынан Скрипкашының даусын естіп, Сиқыршы Қаз қызды үйге сүйреп кіргізеді. Скрипкашы кіреді, соңынан Ағаш кесуші мен Қазан жасаушы келеді, олар Сиқыршымен келіссөз жүргізу үшін жақын қаладан келген елшілер. (Өзін-өзі көрсету: Қазан жасаушы есікті қағып, Сиқыршыдан қазан сатып алғысы келетінін сұрағанда, біз Гумпердинктің «Хансель мен Гретель» операсынан қазан мотивін естиміз.) Ағаш кесуші мен Қазан жасаушы көп ойланып, тартысқаннан кейін, Скрипкашы олардың не үшін келгенін түсіндіреді: қалалықтар өздерінің байлығымен мақтанады және оларды басқаратын дана әйелді таңдауды қалайды. Сиқыршы ертеңгі күні сағат он екіде қала қақпасынан кіретін бірінші адамның олардың болашақ патшасы болатынын болжайды. «Ол клоун сияқты киінгенмен, тәж киюге лайық». Осы болжамнан қуанған Қазан жасаушы мен Ағаш кесуші қалаға қайтады. Бірақ Скрипкашы терезеден Қаз қызды көріп, артта қалады. Күн батқанда Скрипкашы Қаз қыз туралы Сиқыршымен сөйлеседі. Қаз қыз Скрипкашыға Сиқыршының сиқырымен тұтқын болғанын айтады және тіпті сол күні келген ханзада туралы да айтады. Скрипкашы бірден Қаз қыздың Патша Ұлына үйленіп, оның қаласын билеуі керек деп ұсынады. Сиқыршы Қаз қыздың асыл текті емес екеніне қарсылық білдіреді. Ол Қаз қыздың ата-анасының қайғылы оқиғасын айтады: ашкөз жас лорд дарға асылған қыздың махаббатын іздеді. Оның жігіті оны өлтіріп, қызды балалы қылды – оны әкесі, әрине, өлім жазасына кесті. Қаз қыз қорқып кетеді, бірақ Скрипкашы оны жұбатады: ол олардың ата-анасын білгенін, олардың махаббаты мен азаптары оларды асыл еткенін айтады; ол шынымен де Königskind, патша баласы. Қаз қыз көңілі көтеріліп, Патша Ұлын жеңуге ант береді. Бір қаз оған алтын тәж әкеледі, ол киіп жүрген шалын жыртып, даңқты алтын шашын ашады, ата-анасынан көмек сұрап дұға етеді, кенеттен жұлдыз аспаннан түсіп, гүлге түседі, ол жарқырайды. «Құтқарылдым!» – деп айғайлайды Қаз қыз, және Скрипкашы мен қаздар үйірінің соңынан қашып кетеді.

2-ші акті

Қаланың орталық алаңында, қонақ үйдің сыртында, халық жаңа билеушіні күтуге асығып, шулы-құсқылы толқынысқа түседі. Тұрақты қызды қонақ үй иесінің қызы тілге келтіреді. Патша ұлы созылып кіреді; Тұрақты қыз оны түнімен шошқа қорасында ұйыта берген, бірақ ол сәл қиын болса да, қонақ үй иесінің қызына өте ұнайды. Ол оған тамақ-сусын ұсынады, тіпті сабанға құлап ойнауға шақырады, бірақ ол одан жиреніп, оны кеше кездескен Қаз қызбен салыстырады. Ол көңілі қалып, уайымнан арылып, бір жыл саяхаттап, білім жинауға берілген уәдесін жаңартады, бұл оны лайықты билеуші етеді деп сендіреді. Халық жинала бергенде, жастар музыкамен билейді, ал Патша ұлы қонақ үй иесімен сөйлесіп, шошқаларын бағуға жұмысқа орналасады. Ағаш кесуші, сыпырғыш жасаушы және оның он үш қызы да қосылады. Кіші қызы Патша ұлына сыпырғыш сатуға тырысады; ол ақшасы жоқ, бірақ оның есімімен ойын ойнайды. Қалалық кеңес жиналған соң, ол одан қашып кетеді. Ағаш кесуші Сиқыршыға барған сапары туралы қызықты әңгіме айтады, олардың патшасы түскі уақытта алтын арбамен қалаға кіретінін жариялайды. Патша ұлы оның патша туралы беткей пікірлеріне қарсы шығады: "Егер патша жақсы киінбеген болса, оны тани аласың ба? Сендерге тек қуыршақ, әшекей керек пе?" Қаланың ақылына күмән келтіру оны халыққа жақындастырмайды. Қонақ үй иесінің қызы оған берген тамақтың ақысын төлемегенін айыптайды, барлығы оны ұры деп айқайлайды, үлкен төбелес болуы мүмкін. Бірақ сол сәтте сағат он екіні соғады. Қаланың үлкен қақпалары ашылады. Қаз қыз, күйші (және оның қаздары) кіреді. Ол алтын тәж киіп, Патша ұлын қуанышпен қарсы алады. Ол оның тізесіне түсіп, оны патшайымы деп шақырады. Қала тұрғындары оған наразылық білдіріп, күліп, қарсылық білдіреді, күйші олардың тағдырлы билеушілері екенін жеткізуге тырысады. Халық таяқтар мен тастарды алып, жас сұраныш иесі мен Қаз қызды қаладан қуады. Барлығы тынышқаннан кейін, Ескі кеңесші Сыпырғыш жасаушының кішкентай қызынан неге жылап жатқанын сұрайды: "Бұл патша мен оның әйелі еді!" – деп ән айтады ол.

3-ші акт

Қыс келді. Біз бірінші актідегі орынға қайтып келдік, бірақ енді Сыбайластың үйі қираған, терезелері лақтырылған тастармен сындырылған. Сыбайластың билеуші туралы болжамы қала тұрғындарына ұнамағандықтан, оны тірідей жағып жіберді. Олар домбырашыны мүгедектендіріп, түрмеге қамады, ол енді үйдің ішінде тұрып, құстарға күтім жасайды. Домбырашы сыртқа шығып, көгершіндерге азық береді, содан кейін олардың ұшу барысында Қаз қыз бен патша ұлын көргені туралы сұрайды. "Мен күтіп, қайғырып қарттап барамын", - деп әндейді ол. Ағаш кесуші мен сыпырғыш жасаушы балалар тобымен бірге кіреді. Олар домбырашыны қалаға қайтару үшін келді. Домбырашы ешқашан сонда қайтпаймын деп серт берген, бірақ сыпырғыш жасаушы олардың оған мұқтаж екенін айтады: қалада бәрі бұзылып кеткен; балалар ересектерге сенбейді, және қауесет пен бүлік әр жерде. Мейрамханашының кішкентай қызы оларды итеріп, тікелей домбырашыға сөйлейді: балалар, дейді ол, оның дұрыс болғанын және олардың ата-аналары қателескенін біледі; патша ұлы мен Қаз қыз таққа лайық. Ол олардан патшалық жұпты іздеуді бастауын өтінеді, ол да солай жасайды, тәтті жақын ән шырқайды, ол қар мен желдің шуылына көміліп кетеді. Домбырашы мен балалар қарлы тауларға жоғалып кетеді, ал ағаш кесуші мен сыпырғыш жасаушы үйдің ішінде жылынуға тырысады. Патша ұлы шаршаған Қаз қызды көтеріп келеді. Олар шаршап, үйді қағып, тамақ пен баспана сұрап жалбарынады; ағаш кесуші оларға терезені жабады. Олар таулардағы үңгірде тұрғандарын және осы жерге жеткенге дейінгі жолдарындағы қадамдарды айтады. Қаз қыз патша ұлын көңілді ән мен бимен қуантуға тырысады, бірақ ол құлайды. Ол өлімге жақын сияқты. Ол қайтадан есікті қағып, ағаш кесуші мен сыпырғыш жасаушыдан тамақ сұрайды, тіпті оларға өзінің тәжін де ұсынады. Олар үйден нан табады, патша ұлы оны Қаз қызбен бөліседі, бірақ бұл бірінші көріністе пісірілген өлім наны. Патша ұлы мен Қаз қыз екеуі де бір-бірінің құшағында бекініп, махаббаттары туралы ән айтып көз жұмады. Домбырашы мен балалар тым кеш қайтып келеді; олар жас ғашықтарды сүмбілеге салып, алып кетеді, оларды биік жартасқа жерлейді, ал домбырашы Патша балаларының әнін шырқауға уәде береді.