Кіріспе

Морис – Джеймс Айворидің 1971 жылғы Э.М. Форстердің «Морис» романы негізінде түсірілген 1987 жылғы британдық романтикалық драмалық фильмі. Фильмде Морис рөлін Джеймс Уилби, Клайв рөлін Хью Грант, ал Алек рөлін Руперт Грейвс сомдады. Көмекші актер құрамына доктор Барри рөлінде Денхолм Эллиотт, мистер Дюки рөлінде Саймон Каллоу, миссис Холл рөлінде Билли Уайтлоу және Ласкер Джонс рөлінде Бен Кингсли кіреді. Фильмді Ismail Merchant, Merchant Ivory Productions және Film Four International арқылы өндірді, сценарийін Джеймс Айвори мен Кит Хескет-Харви жазды, операторлық жұмысын Пьер Ломм жасады. Бұл Эдвард дәуірі Англиясының шектеулі және жабық мәдениетіндегі еркектер арасындағы махаббат туралы әңгіме. Оқиға басты кейіпкер Морис Холлдың университеттегі өмірінен, құйынды қарым-қатынастардан, қоғамға бейімделуге тырысуынан және, ақырында, өмірлік серігімен кездесуінен басталады.

Сюжет

Жел соққан жағажайға саяхат жасаған 11 жасар оқушы Морис Холл жыныстық қатынастың "құдайға бағышталған құпиясы" туралы тәлімді мұғалімнен алады. Көп жылдан кейін, 1909 жылы Морис Кембридж университетінде оқып жүрді, онда ол екі студентпен достық қарым-қатынас жасайды: аристократ Виконт Рисли және бай және келбетті Клайв Дурхам. Клайв Мориске ғашық болады және оған сезімдерін мойындап, таңғалдырады. Алғашында Морис қорқып қарайды, бірақ көп ұзамай ол Клайвтің сезімдерін қайталайтынын түсінеді. Екі достың махаббатқа деген құштарлығы артады, бірақ Клайвтың талабы бойынша олардың қарым-қатынасы жыныстық емес болып қалады. Клайвтің пікірінше, бұдан әрі барсақ, екеуін де кемсітер едік. Жоғары санаттағы адам Кливтің болашағы жарқын, ол әлеуметтік дәрежесінен айырылып қалу қаупіне ұшырағысы келмейді. Олардың тығыз қарым-қатынасы Морис Кембриджден шығарылғаннан кейін жалғасады және Лондонда биржалық брокер ретінде жаңа мансабын бастайды. Екі досы өз сезімдерін жасырып, бірақ Лорд Рисли тұтқындалып, әскери қызметкерден жыныстық қатынас жасағаны үшін алты айға қамауға алынып, жазасын тартқанда қорқады. Клайв гомосексуалист екені ашылып қалады деп қорқып, Мориспен ажырасады. Грекияға саяхаттан оралғаннан кейін, Клайв жесір анасының қысымымен Энн есімді бай қызға үйленеді және Пендерслидегі қожалықтарында ауылдық тұрмыстық өмірге кіріседі. Жүрек күйзелісімен Морис отбасылық дәрігері доктор Барриден көмек сұрайды, бірақ доктор Мористің күмәндануын "құқық" деп жоққа шығарады. Содан кейін Морис доктор Ласкер Джонсқа жүгінеді, ол гомосексуалды құмарлықтарын гипноз арқылы "емдеуге" тырысады. Пендерслиге барған сапарында Морис ағасымен бірге Аргентинаға көшіп кететін Алек Скаддердің назарын аулайды. Морис Скаддердің өзіне деген қызығушылығын байқамай қоймай, бастапқыда оны менсінбей қарайды. Бұл Скаддердің Мориске түнде тыңдаушы болуына кедергі келтірмейді. Пэндерслидегі бас қызметші Симкокс Морис пен Клайвтің бұрынғы қарым-қатынасының шынайы сипатына күдік келтіріп, Скаддерге Мористің табиғаты туралы уәде берді. Жаңбырлы түнде Скаддер баспалдаққа көтеріліп, ашық терезе арқылы Мористің бөлмесіне кіреді. Скаддер Мористі сүйеді, ол мүлдем таңғалады, бірақ оның жыныстық ұсыныстарына қарсы тұрмайды. Бірге өткізген алғашқы түнінен кейін Морис Скаддерден хат алады, онда олар Пендерслидегі қайық үйінде кездесе алады. Морис Скаддер оны шантаждап жатыр деп қате ойлайды. Морис Ласкер Джонсқа қайта оралады, ол Мориске Англия "адам табиғатын қабылдауға әрқашан бейім емес" ел екенін ескертеді және гомосексуализмді енді қылмыс деп санамайтын Франция немесе Италия сияқты елге көшіп кетуді кеңес береді. Морис қайық үйіне келмеген кезде, Скаддер Лондонға барып, оның кеңсесіне барады, бұл Мористің әріптестерінің арасында таңғалдырады. Морис пен Скаддер Британ мұражайына барып, сөйлеседі, ал шантаж туралы түсініспеушілік шешіледі. Морис Скаддерді өзінің атымен, Алек деп атай бастайды. Олар түнді қонақ үй бөлмесінде бірге өткізеді, ал Алек таңертең кетіп бара жатқанда Аргентинаға кетуі жақын екенін және олар бір-бірін қайта көрмейтінін түсіндіреді. Морис Алекке қоштасу сыйлығын беру үшін портқа барады, бірақ Алектің теңізге шыға алмай қалғанын біледі. Морис Пендерслиге барып, Клайвке Алекке деген махаббатын мойындайды. Морис үйленер деп үміттенген Клайв Мористің Алекпен кездесуі туралы баяндауына таңғалады. Екі досы бөлек және Морис Алекті іздеп, қайықжайға барады, ол оны күтіп тұр. Скаддер оған Мориске телеграмма жіберіп, қайық үйіне келуін айтты. Алек отбасын тастап, Мориспен бірге болу үшін көшіп кету жоспарын тастап, оған "Қазір біз ешқашан бөлінбейміз" деді. Осы уақытта Клайв ұйықтауға дайындалып, Мориспен өткізген уақытын еске алады.

Өмірбаян

Э. М. Форстер «Морисаны» 1913–14 жылдары жазды, 1932 жылы және тағы 1959–1960 жылдары қайта жөндеді. Дәстүрлі Bildungsroman, яки кейіпкерді қалыптастыру романы ретінде жазылған сюжетте, Эдвард дәуірінің шектеулі қоғамында гомосексуал ретінде бойжету мәселесімен күрескен басты кейіпкердің тағдыры баяндалады. Форстер кейіпкерлерін нақты адамдардың үлгісінде жасаған, сондықтан романының бақытты аяқталуын қалады. Автор анасы тірі болғанда романды жариялауға ниеттенбеді, бірақ қолжазбаны Кристофер Ишервуд сияқты таңдалған достарына көрсетті. Форстер өмірінде гомосексуализмге қатысты қоғамдық және заңдық көзқарастарға байланысты жариялауға қарсылық көрсетті. Ол сондай-ақ романының әдеби құндылығына күмән келтірді. Қолжазбадағы бір жазуда: «Жарнамалауға болады, бірақ оны басып шығаруға тұрғандық па?» – делінген. Роман Форстердің өлімінен кейін ғана 1971 жылы жарық көрді. Ол «Ховардс-Энд» (1910) және «Индияға жол» (1924) романдарымен салыстырғанда, оның екінші деңгейдегі туындысы саналады. Джеймс Айвори Форстердің тағы бір романы – «Көресі бар бөлме» сыншылар тарапынан мақталып, кассада табысқа ие болғаннан кейін, оны экранға түсіруге қызығушылық танытты. Осы жобаға қатысқанда Айвори Форстердің барлық кітаптарын оқып, соңында «Мориске» келді. «Мен бұл материалды қызықты деп ойладым, оны жасау ұялы болар еді, сонымен қатар оны жасауға біз қабілеттіміз, себебі ол көп ұйымдастыруды қажет етпейді және көп шығынға түспейді», – деді Айвори. Ол қарастырған жағдай оған әлі де өзекті болып көрінді: «Адамдардың ішкі күйреуі және олар қалай өмір сүргісі келетінін, олардың нағыз сезімдері қандай екенін және олармен адал өмір сүре ме, әлде оларды жасыра ма, оны өздері шешуі керек. Бұл ешқандай өзгеріссіз. Жастар үшін ештеңе оңайырақ болған жоқ. Мен оны өте маңызды деп санаймын». Форстер өсиетімен кітаптарына құқықты Кембридж университетінің Кингс колледжіне қалдырды, оның басқару кеңесі колледж профессорларынан құралған. Олар бастапқыда «Морис» фильміне рұқсат беруге кедергі келтірді, себебі романның тақырыбына байланысты емес, ол нашар туынды саналғандықтан және оған назар аудару Форстердің әдеби беделін көтермейді деп ойлады. Фильмнің продюсері Исмаил Мерчант олармен келіссөз жүргізіп, өте ықпалды болды. Олар «Көресі бар бөлме» фильмін Merchant Ivory Productions ұсынысымен бейімдегеніне риза болды және келісім берді.

Жазу

Айворидің әдеттегі жазушы серіктесі Рут Правер Джабвала өзінің "Үш құрлық" романын жазумен айналысқандықтан қол жетімді болмады. Айвори сценарийді Кит Хескейт Харвимен бірге жазды, ол Мерчант Айвори Продакшнспен өз қарындасы, журналист және жазушы Сара Сэндс (туған аты Сара Харви) арқылы байланысқа түсті, ол сол кезде Джулиан Сэндстің әйелі болған еді. Хескет Харви бұрын BBC үшін деректі фильмдер жазған. Жабвала сценарийді қарап, өзгерістер енгізуді ұсынды. Оның кеңесі бойынша, Грекияға саяхат кезінде Клайв Дурхамның сенімсіз гетеросексуалдыққа өтуі Клайвтың университет досы Рислинің гомосексуалдық тұзаққа түсіп, тұтқындалып, түрмеге қамалуы арқасында ақталады, бұл Клайвты үйленуге итермелейді. Джеймс Уилби Клайв Дурхэмнің қайын інісінің рөліне кастингтен өтті. Сэндс жобадан шыққаннан кейін Айвори Морис рөліне екі белгісіз актерді қарастырды: Джеймс Уилби мен Джулиан Уадхэм. Грант пен Уилбидің Оксфордта түсірілген Гранттың алғашқы фильмінде бірге жұмыс істегеніне байланысты бұл оларға көмектесті. Руперт Грейвс Мористің жұмысшы табынан шыққан сүйіктісі Алек Скаддер рөліне бекітілді. Ол "Көрермені бар бөлмеде" Люси Хоничерчтің кіші інісі рөлінде ойнаған, бірақ ол осы рөлге қанағаттанбағандықтан, жақсырақ ойнау мүмкіндігін бағалады. Қосымша актерлік құрамына доктор Барри рөліндегі тәжірибелі актер Денхолм Эллиотт және педагог Мистер Дюки рөліндегі Саймон Каллоу кірді, екеуі де "Көрермені бар бөлме" фильмінен; Ласкер Джонс рөлінде Бен Кингсли; батлер Симкокс рөлінде Патрик Годфри; Мористің анасы рөлінде Билли Уайтлоу; және крикет матчының көрермені ретінде Хелена Бонэм Картер кірді.

Түсірілім

Фильмнің бюджеті 1,58 миллион фунт стерлингті құрады, оған Cinecom және Ұлыбританияның Channel 4 инвестициялары қосылды. «Морис» фильмін жасау Айвори күткеннен де қиын болды. Оның 54 күндік түсірілім кестесі, аптасына алты күн жұмыс істеу режимі, ұзақ және тындырғыш болды. Түсірілімге дейін репетиция өткізілмеді, тек сценарий оқылды. «Морис» көбінесе Кембридждегі Кингс колледжінің залдары мен төртбұрыштарында түсірілді, соның ішінде Форстер білім алған және кейіннен профессор ретінде оралған колледждің ғибадатханасының интерьерлері де пайдаланылды. Қалған интерьерлер негізінен Уилтширдегі Уилбери паркіндегі, палладиан стиліндегі үйінде түсірілді. Үйдің иесі, актриса және Теннесси Уильямстың мұрасына қамқор Мария Сент-Жаст, Мерчант пен Айворидің досы болды. 1979 жылы олар Уилбери паркіне демалысқа барған, бұл Джеймс Айвориге әсер етіп, «Морис» дайындалып жатқанда оны Морис досы Клайвқа баратын Пендерсли ел үйі ретінде таңдауға себеп болды. Мерчант Айворидің «Көре бергіш бөлме» фильміндегідей, ескі кітап мұқабаларындағы суреттер мен кіші нотада ойналатын музыка фильмнің басында және аяғында қолданылып, оны кинематографиялық роман ретінде безендіреді.

Романнан айырмашылықтары

Фильмнің басында Морис 14 емес, 11 жаста. Фильм романның философиялық диалогтарының көбісін және көптеген қосалқы сюжеттерді, мысалы, Мористің мектеп оқушысы Диккиге деген құштарлығын жоққа шығарады. Қосалқы сюжеттерді қамтитын сахналар түсірілді, бірақ түпкі нұсқасына енбеді. Фильмде Уайлдтың кейіпкері Лорд Рислинің рөлі кеңейтілді және ол гомосексуалдық әрекеттері үшін алты айға қатаң еңбекке кесілді; ал роман бойынша ол ешқашан түрмеге отырмаған. Бір жойылған сахнада (алғаш рет 2002 жылғы Cohen Media DVD басылымында жарияланды) Рисли өз-өзіне қол жұмсады. Роман бойынша Дарем отбасының сарайы Уилтшир және Сомерсет шекарасындағы Пенджде орналасқан; фильмде елдік үй Пендерсли паркінде. Гипнотизер Ласкер Джонс романға қарағанда фильмде көбірек көрінеді; ол Мористің психологиялық және әлеуметтік жағдайын ең жақсы түсінетін адам.

Шығару

Фильмнің әлемдік премьерасы 1987 жылы Венеция кинофестивалінде өтті, онда Айвори ең үздік режиссер ретінде күміс арыстанмен марапатталды, бұл жүлдені Эрманно Олмимен бөлісті. Джеймс Уилби мен Хью Грант ең үздік актер сыйлығын бірлесіп алды, ал Ричард Роббинс музыкасы үшін жүлде алды. Фильм Нью-Йорк қаласында көрсетілген кезде жақсы пікірлерге ие болды. «Морис» фильмі «Ең үздік костюм дизайны» номинациясында «Оскар» сыйлығына ұсынылды.

Үй медиасы

2002 жылы фильмнің арнайы DVD нұсқасы, жаңа деректі фильм және режиссердің түсіндірмелерімен бірге өшірілген көріністер қосылып шығарылды. 2017 жылдың қыркүйегінде Cohen Media Group компаниясы оны Blu-ray форматында жарыққа шығарды.