Кіріспе

Із кесу – аңшылықта және экологияда жануарлардың іздерін және басқа да белгілерін бақылаудың ғылымы және өнері, мақсаты – ландшафтты және із кесілген жануарды ("құрбан") түсіну. Із кесудің тағы бір мақсаты – із кесушіні қоршаған және құрайтын ортаның жүйелерін және үлгілерін тереңірек түсіну. Із кесу практикасы жергілікті жануарлар дүниесі мен экологияның үлгілері мен жүйелеріне назар аударуға мүмкіндік береді, бірақ олармен шектелмейді. Із кесушілер жануарларды олардың іздері, белгілері және жолдары арқылы тани және олардың соңынан еріп отыруы керек. Іздерге (спор) іздер, нәжіс, қауырсын, өлтірілген жануарлар, тырнау орындары, жолдар, сүйреу іздері, дыбыстар, иістер, белгіленген орындар, тамақтану белгілері, басқа жануарлардың мінез-құлқы, мекендеу ортасы және құрбанның кім екені мен қайда жүргені туралы кез келген ақпарат кіруі мүмкін. Тәжірибелі із кесуші осы белгілерді анықтап, ландшафтта не болғанын қайта жасай алады және құрбан туралы болжамдар жасай алады. Із кесуші құрбанның қазіргі орнын болжап, оның іздерімен сол жерге дейін баруға тырысады, бұл іс-әрекет іздеу деп аталады. Тарихқа дейінгі аңшылар негізінен тамақ табу үшін із кесетін. Ежелгі заманнан бері көптеген тайпалар бүкіл әлемде із кесуді дәстүрлі түрде қолданып келген. Әскери және барлау органдары жаудың жауынгерлерін орман, құрлық, теңіз және шөлде табу үшін із кесуді пайдаланады.

Трекерлік өнер мен ғылым ретінде

Трекерлік өнердің қазіргі заманғы адамдар эволюциясынан бері аңшы-жинақшылар қолданған ғылымның алғашқы түрі болуы мүмкін деген пікір бар. Жануарларды тікелей бақылау негізіндегі білімнен өзгеше, із кесушілер іздер мен белгілерді түсіндіру арқылы жануарлардың мінез-құлқы туралы толыққанды мәлімет алады. Осылайша, әдетте көрінбейтін, әсіресе сирек кездесетін немесе түнгі жануарлардың мінез-құлқы сияқты көптеген ақпараттарды алуға болады. Іздер мен белгілер жануарлардың табиғи мінез-құлқы туралы мәлімет береді, ал тікелей бақылаулар көбінесе бақылаушының өзінің болуынан жануарларға әсер етеді. Сондықтан із кесу – жануарларға тудыратын стрессті азайтатын, инвазивті емес ақпарат жинау әдісі. Із кесудің маңызды қолданыс салалары – аң ауру, қаптап беру, браконьерлікпен күресу, экотүризм, экологиялық білім беру, полиция тергеуі, іздеу-құтқару операциялары және ғылыми зерттеулер. Жануарларды із кесу ғылымы қазіргі кезде жануарлар дүниесінің биологиясы, зоология, сүтқоректілерді зерттеу, табиғатты қорғау және жануарлар дүниесін басқару салаларында кеңінен қолданылады. Із кесу арқылы сирек, жойылып бара жатқан және көзге көрінбейтін түрлерді анықтауға болады. Із кесу ғылымы Канадалық рысь (Felis lynx) және жабайы мысық (Gulo gulo) сияқты орманды жыртқыштарды зерттеуде пайдаланылады. Іздердің және/немесе жануардың табандарының түрлі өлшемдері, сондай-ақ алынған мәліметтерді талдау жануарлардың физиологиясы және мінез-құлқы туралы маңызды ақпараттарды ашуға мүмкіндік береді. Мысалы, рысь табандарының өлшемдері олардың қарда ұстау қабілетінің жалпақ мысыққа қарағанда екі есе жоғары екенін көрсетеді.

Белгілерді тану

Белгілі бір белгіні тану үшін, іздеушіде әдеттегі белгінің қалай көрінетіні туралы алдын ала түсінік болады. Алдын ала түсінік болмаса, көптеген белгілерге назар аудармау мүмкін. Дегенмен, белгілі бір жануардың ізін есінде ұстап, басқа жануардың іздерінде немесе тіпті кездейсоқ іздерде де «танып» алуға бейім болады. Олардың санасы өздері көруге ниеттенген нәрсені көруге бейімделеді. Бір қарағанда қабылданған шешімдер көбінесе қате болады, сондықтан жаңа белгілерге тап болғанда, іздеушілер белгілерді егжей-тегжейлі зерттеуге уақыт бөледі. Алдын ала түсініктер белгілерді тануға көмектесе алады, бірақ іздеуші қоршаған ортадағы барлық басқа нәрселерді елемеуге бейімділіктен сақтануы керек. Ізденушілер жолды кез келген ұқсас ізге жоғалтпау үшін, әрқашан оны ерекшелейтін белгі немесе мінез-құлық арқылы анықтауға тырысады. Олар іздерде, сондай-ақ, жануардың ерекше жүріс-тұрысында да мұндай ерекшеліктерді іздейді. Көп жағдайда антилопаның қабырғалары сынған немесе шеттері сыпырылған болады, ал жануар жүргенде, ол ерекше сызық қалдыруы мүмкін. Тәжірибелі іздеушілер ізді жаттап алып, сол жануардың ізін басқалардан ажырата алады. Ізді ұстағанда, іздеушілер оның үстінен емес, жанынан жүреді, ізді бұзбауға тырысады, егер із жоғалса, оны оңай табу үшін. Іздің жоталарынан түсетін көлеңкелер, іздеуші мен күн арасында болғанда жақсы көрінеді. Күн артынан түскенде, іздеңіздердегі кіші жоталар мен ойыстардың көлеңкелері анық көрінеді. Бірақ, егер күн іздеушінің артында болса, бұл көлеңкелер көлеңке түсіретін жоталармен жасырылады. Із іздеу таңертең және кешкі сағаттарда оңайырақ, себебі іздеңіздердегі жоталардың көлеңкелері түскі уақыттағы көлеңкелерге қарағанда ұзағырақ және анық көрінеді. Күн көкте көтерілген сайын көлеңкелер қысқарады. Түс мезгілінде көлеңкелер мүлдем болмауы мүмкін, бұл оларды күннің шағылысында көруді қиындатады. Ізденушілер, егер қажет болмаса, аяқтарына қарамайды, себебі бұл оларды баяулатады. Олар жер бетінен шамамен 5-10 метр қашықтықта, алдарына қарай қарап, тез және оңай іздей алады. Егер олар ізді жақсырақ зерттеуі керек болмаса, әрбір белгіні тексерудің қажеті жоқ. Егер олар 10 метр алда белгіні көрсе, арадағыларын елемеуге болады және одан әрі із іздейді. Қиын жерлерде белгілерді жақсы көру мүмкін болмаса, іздеушілер алдындағы жерге қарап, баяу жүруге мәжбүр болады. Ізденушілер барлық назарын іздерге шоғырландырып, айналасындағы барлық нәрсені елемеуі керек. Із іздеуге әртүрлі деңгейде назар қажет, іздің әр бөлшегі мен қоршаған ортаның жалпы картинасы арасында үнемі назар аудару қажет.

Күту және болжау

Бір жол белгісін бірінен кейін бірі іздеу арқылы жолды ұстау мүмкін, бірақ бұл тым көп уақытты алуы мүмкін, сондықтан іздеуші аңды ешқашан жеткізе алмайды. Оның орнына, іздеушілер аңның қозғалысын болжау үшін өздерін оның орнына қояды. Осылайша олар алдын ала қай жерде белгілерді таба алатынын анықтайды және оларды іздеуге уақытты ысырап етпейді. Ізденушілер көбінесе жануарлардың өткен жерлері сияқты, бұталар арасындағы ашық жерлерде із іздейді. Тығыз бұталарда олар ең оңай өтетін жолдарды іздейді. Егер із ашық алаңды кесіп өтсе, олар алаңның екінші жағындағы кіру жолдарын қарастырады. Егер жануар көлеңкеден көлеңкеге қарай қозғалса, олар көлеңкеде із іздейді. Егер олардың іздеп отырғаны үнемі бір бағытта қозғалса, жер бедеріне назар аудару арқылы ең мүмкін бағытты ұстануға болады және кейде ғана із іздеуге болады. Дегенмен, олар бағыттың кенеттен өзгеруіне әрдайым дайын болуы керек. Жануарлар әдетте бір жерден екінші жерге өту үшін жолдар желісін пайдаланады. Егер жануардың белгілі бір жолмен жүргені анық болса, онда оны тек жолдың бұрылысына немесе жануар жолдан кеткен жеріне дейін қадағалауға болады. Егер бірнеше жолдың бірі қолданылған болса, онда іздеушілер жануардың қай жолды қолданғанын анықтауы керек. Бұл әрқашан оңайға соқпайды, өйткені көптеген жануарлар жиі бір жолмен жүреді. Жануарлар тығыздығы жоғары аймақтарда, көп қолданылған және бір-бірімен байланысты жануарлар жолдарында ізді ұстау мүмкін емес сияқты көрінеді. Алайда, жануарлар жолында іздер табылғаннан кейін, іздеушіге жолды жалғастыру мүмкін болады, тіпті одан әрі іздер болмаса да. Жолдың екі жағына қарап, іздеуші жануардың жолдан ауысқанын анықтап, жаңа ізбен жүре алады. Қиын жерлерде, іздер аз болғанда, іздеушілер жануардың қозғалысын болжауға көп сенеді. Жануарды жете алу үшін жылдам қозғалу керек болса, барлық белгілерді байқамауы мүмкін. Ізденушілер кейде жануармен өзін-өзі соншалықты бірдейлендіреді, олар жануардың ең көп болуы мүмкін деп ойлаған қиялдық жолды ұстанады, тек кейде белгілермен олардың күтулерін растайды. Ізденушілер қатты, таслы жерге келгенде, олардың іздерін байқау мүмкін емес, тек бір-ақ кішкентай тас бұрылып жатады, олар жұмсақ жердің ізін табу үшін қатты жердің айналасын айналып жүреді. Ізденушілер ізін жоғалтқан кезде, олар алдымен белгілерді анық жерлерден іздеп, қозғалыс бағыты бойынша бұталар арқылы бірнеше мүмкін кіру жолдарын таңдайды. Бірнеше іздеуші бірлесіп жұмыс істегенде, олар жай ғана таралып, жерді төрт бөлікке бөледі, біреуі тапқанша. Тәжірибелі ізденуші жануардың қайда бара жатқанын шамамен болжап білуі мүмкін және бір жерде белгілерді іздеу үшін уақытты текке жұмсамайды, керісінше одан әрі қарай іздейді. Жер бедері мен жануарлардың мінез-құлқын білу ізденушілерге жануарлардың қозғалысын болжау арқылы құнды уақытты үнемдеуге мүмкіндік береді. Қозғалыс бағыты анықталып, алда жануарлар жолы, өзен немесе басқа табиғи шекара бар екені белгілі болғаннан кейін, олар ізін тастап, осы жерлерге қарай қозғала алады, алдын ала болжалған бағыт бойынша алға-артқа жүгіріп, жолды кесіп, алда едәуір қашықтықта іздерді алу үшін. Жануардың қозғалысын алдын ала білу үшін ізденуші жануарды және оның қоршаған ортасын жақсы білуі керек. Олар жануардың қалай қозғалғанын елестетіп, өздерін оның орнына қоюы керек. Егер жануар бірден тура бағытта қозғалса және оның алдында су көзі немесе тоңазытқыш бар екені белгілі болса, ізденушілер оның су көзі немесе тоңазытқыштағы іздерін іздеу үшін ізін қалдыруы керек. Тамақ ішу кезінде жануарлар желмен жүріп, бір бұтадан екінші бұтаға қарай өтеді. Егер ізденушілер жануардың сүйікті тағамдарын білетін болса, сонымен қатар олардың әдетте қалай қозғалатынын білетін болса, онда олардың зигзаг жолымен жүрудің қажеті жоқ, бірақ ізін орындарда қалдырып, уақытты үнемдеу үшін тура бағытпен жүріп, ізді одан әрі жинап алу керек. Белгілер жартылай немесе толық жойылуы мүмкін болғандықтан, тек іздер негізінде жануарлардың қозғалысы мен іс-әрекетін толық қалпына келтіру мүмкін емес. Ізденушілер жұмыс гипотезасын құруы керек, онда іздерлік дәлелдер жануарлардың мінез-құлқы туралы білімдеріне ғана емес, сонымен қатар жаңа проблемаларды шешу және жаңа ақпаратты ашу үшін олардың шығармашылық қабілетіне негізделген гипотетикалық болжамдармен толықтырылады. Жұмыс гипотезасы көбінесе жануардың не істегенінің, қаншалықты жылдам қозғалғанының, қашан болғанының, қайда бара жатқанының және сол уақытта қайда болуы мүмкін екенінің реконструкциясы болып табылады. Мұндай жұмыс гипотезасы ізденушілерге жануардың қозғалысын болжауға мүмкіндік береді. Жаңа ақпарат жиналғанда, олар өз жұмыс гипотезасын қайта қарауы керек, жануардың іс-әрекетінің жақсырақ реконструкциясын жасауы керек. Жануардың қозғалысын болжау және болжау, демек, үнемі проблемаларды шешу, жаңа гипотезалар жасау және жаңа ақпаратты ашу процесі болып табылады.

Ұялылық

Жануарға жақындау үшін іздеушілер жануардың ғана емес, оны ескерте алатын басқа жануарлардың да байқалмауы керек. Ізденушілер мүмкіндігінше тыныш қозғалып, құрғақ жапырақтар мен бұтақтарды басып кетпеуге тырысады, сондай-ақ құрғақ шөптен өту кезінде өте сақ болады. Егер ізденушілер жануарға жақын болса, олардың жел бағытынан, яғни жел жануардан ізденушіге қарай соғатын күйде қалуы маңызды. Олар ешқашан иістері желмен жануарға қарай жетіп, оны ескертетін жағдайда болмауы тиіс. Сондай-ақ, жануардың олардың ізімен кесісіп өтуіне мүмкіндік болмауы да маңызды, себебі адамның иісі оны ескертеді. Көптеген жануарлар жол жүргенде беттеріне жел тиеуді жақсы көреді, осылайша алдағы қауіпті иіскей алады. Сондықтан ізденушілер, әдетте, жануарларға арт жағынан жақындағанда, желдің соққысынан қалады. Дегенмен, желдің бағыты өзгеруі мүмкін. Егер желдің бағыты қолайсыз болса, ізденушілерге желдің соғатын жағынан аңды іздеу үшін ізін тастауға тура келеді. Ізденушілер жануарға жақындаған сайын, оны өздері көрмей тұрып, жануар оларды көрмейтініне көз жеткізулері керек. Кейбір ізденушілер жануарлар өздерінің ізін артқа қарап, артынан келе жатқан қауіпке дайын тұрады деп санайды. Із өте жаңа болса, жануар оларды бірінші көріп алмауы үшін ізденушілерге ізді тастауға тура келеді. Жануарлар көбінесе желдің соғатын жағына қарай тынығады, осылайша желден келетін қауіпті көре алады, ал артынан келетін қауіпті иіскей алады. Жануар өз ізін қайтадан басып, айналып, желдің соғатын бағыты бойынша тынығу үшін орналасуы мүмкін. Оның ізін ұстанған жыртқыш жануар, жануардың екі рет қайтқанын түсінбей, желдің қарсы жағынан өтеді, ал тынығып жатқан жануар жыртқышты уақытында иіскеп, қашып үлгереді. Жануарды аңдағанда ізденушілер бұталардың арасында жасырынып, қажет болған жағдайда қолдары мен тізелеріне түседі. Ұзын шөпте олар қарнымен жүріп, шынтақтарымен алға тартылады. Ең бастысы – кенеттен қозғалып, назар аудармау. Ізденушілер асықпай, жануар қарамағанда баяу қозғалады, ал жануар оларға қарағанда тоқтап тұрады. Жануарды аңдағанда ізденушілер басқа жануарларды да алаңдатпауға тырысулары керек. Қорқытылған жануар дабыл береді, осылайша жақын маңдағы барлық жануарларды, соның ішінде іздеп жүрген жануарды да ескертеді.