Кіріспе

Құс түрі Көк шаян (Hirundo atrocaerulea) – шаян тұқымдасына жататын, Passeriformes отрядына жататын кішкентай құс. Шаяндар мінез-құлқы және сыртқы түрі жағынан басқа әуедегі жәндіктерді жейтін құстарға, мысалы, мартиндерге (олар да Passeriformes отрядынан) және қызылқұйрықтарға (Apodiformes отряды) ұқсас. Ол Африка таулы аймақтарында (Оңтүстік Африкадан Танзанияға дейін) көбейеді және Виктория көлінің солтүстігінде қыстайды. Бұл құс таулы шалғынды жерлерде ұялайды, жоңғы жұмыс істейтін, жаңбырлы аймақтарды жақсы көреді. Қыста ашық далаларды, бұталар мен ағаштарды мекендейді. Ұясы көбінесе жердегі ойықтың үстіне немесе қабырғасына орналасады.

Сипаттама

Бұл түр - кішкентай қарлығаш. Ересектерінің түсі өте жылтыр, қара металл түсті көк түсті, ұзын құйрық қауырсындары бар, әсіресе еркектерде олар жақсы көрінеді. Құстарды күтім жасағанда, құйрығы мен бүйірінде ақ қауырсындар байқалады, әсіресе жұптасу кезінде. Жарық аз болғанда көк қарлығаштар дерлік қара болып көрінеді, сондықтан оларды қара қанатты қарлығаштармен (Psalidoprocne spp.) шатастыруға болады, олар осы түрдің көбею аймағында кездеседі. Жас көк қарлығаштар қоңыр сұр түсте туып, жетілгенде көк түске ие болады. Бұл түрдің ұшқанда естілетін әуені – "би-би-би-би" деп дыбылдайды.

Биология

Көк шаян кішкентай, жұмсақ денелі шыбықтар мен басқа да бунақты жануарлармен қоректенеді, оларды ұшып тұрып аулайды. Көк шаян қыркүйек айының соңында көбею орнына келіп, шұңқырлардың ішінде, қарақұйрықтардың қуыстарында және ескі шахталарда саздан және шөптен жасалған тостақ пішіндес ұялар салады. Көк шаянның көбею жүйесі толыққанды зерттелмеген, бірақ бұл түрде бірлескен көбею жиі тіркелген. Ұялар жұқа шөппен, жануарлардың түктерімен және ақ қауырсындарымен төселген. Әдетте, үш ақ жұмыртқа туады. Аналығы 14 күндей оларды күтіп жатыр, ал балапандарды шамамен 22 күн бойы тамақтандырады, олар ұшып кеткенше. Ұшып кеткеннен кейін жас құстар ұя орнынан бірнеше күн өткізіп, содан кейін жоғалып кетеді. Көбінесе көк шаяндар сәуір айында қыстауға қайтқанға дейін екінші рет жұмыртқалайды.

Қауіптер

Бұл түрдің тіршілік ортасының көбейіп және қыстайтын жерлерде жойылғандықтан, оны қауіпті түрлерге жатқызады. Қазіргі кездегі саны 1500–4000 аралығында болып, азайып бара жатыр деп есептеледі.