Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Lathyrus odoratus) – Сицилия, Оңтүстік Италия және Эгей теңізі аралдарында өсетін, бұршақ тұқымдасына (Fabaceae) жататын гүлді өсімдік. Бұл бір жылдық, жоғары өсетін өсімдік, тиісті тіреу болғанда 2 метрге дейін жетеді. Жапырақтары жұп жапырақшаларымен және ұшындағы бауырсақпен құралған, ол басқа өсімдіктер мен құрылымдарға оралып, тәтті бұршақтың өсуіне көмектеседі. Табиғатта өсетін өсімдікте гүлдері күлгін түсті, кең; ал көптеген сорттарында гүлдері ірі болып, түстері әртүрлі келеді. Гүлдері әдетте күшті хош иіскелі. Бір жылдық L. odoratus түрін мәңгілік бұршақ (L. latifolius) – көп жылдық түрмен шатастыруға болады.
Species of flowering plant in the pea and bean family Fabaceae
The sweet pea, Lathyrus odoratus, is a flowering plant in the genus Lathyrus in the family Fabaceae (legumes), native to Sicily, southern Italy and the Aegean Islands. It is an annual climbing plant, growing to a height of , where suitable support is available. The leaves are pinnate with two leaflets and a terminal tendril, which twines around supporting plants and structures, helping the sweet pea to climb. In the wild plant the flowers are purple, broad; they are larger and highly variable in color in the many cultivars. Flowers are usually strongly scented. The annual species, L. odoratus, may be confused with the everlasting pea, L. latifolius, a perennial.
Бағбандықты дамыту
Шотландиялық гүлші Генри Экфорд (1823–1905) тәтті бұршақты будандастырып, дамытып, оны 19 ғасырдағы керемет гүлге айналдырды. Оның алғашқы жетістігі мен танылуы Раднор графының бас бағбаны болып қызмет еткен кезде, пеларгония мен далияның жаңа сорттарын өсіргенде болды. 1870 жылы ол Глостер маңындағы Сэндивеллдегі доктор Санкиге жұмысқа орналасты. Корольдік бау-бақша қоғамының мүшесі болған ол 1882 жылы «Бронза принці» тәтті бұршақ сортын енгізгені үшін бірінші сыныпты сертификат (жоғарғы награда) алды, бұл гүлмен байланыстың басталуын білдірді. 1888 жылы ол Шропширдегі Уэмде тәтті бұршақтарды дамыту және сынау үшін алқаптар құрды. 1901 жылға қарай ол сол кезде өсірілген 264 сорттың 115-ін енгізді. Экфорд өз жұмысы үшін RHS Виктория Құрмет медалімен марапатталды. Ол 1906 жылы қайтыс болды, бірақ оның жұмысын оның ұлы Джон Экфорд біраз уақытқа дейін жалғастырды. Соңғы кезде тәтті бұршақ, Экфордтар және Уэм арасындағы байланыс қайтадан назарға алынды. 1980 жылдардың соңында Уэмдегі Тәтті бұршақ қоғамы жыл сайынғы көрмені ұйымдастырды. Көше таңбаларының көптегені енді тәтті бұршақ мотивтерін көрсетеді, ал қаланың бір бөлігі Экфорд паркі деп аталады. Сондай-ақ, отбасының бір мүшесінің құрметіне «Дороти Экфорд» сорты бар.
Scottish nurseryman Henry Eckford (1823–1905) cross bred and developed the sweet pea, turning it from a rather insignificant if sweetly scented flower into a floral sensation of the 19th century. His initial success and recognition came while serving as head gardener for the Earl of Radnor, raising new cultivars of pelargoniums and dahlias. In 1870 he went to work for one Dr. Sankey of Sandywell near Gloucester. A member of the Royal Horticultural Society, he was awarded a First Class Certificate (the top award) in 1882 for introducing the sweet pea cultivar 'Bronze Prince', marking the start of association with the flower. In 1888 he set up his development and trial fields for sweet peas in Wem in Shropshire. By 1901, he had introduced a total of 115 of the 264 cultivars grown at the time. Eckford was presented with the RHS Victoria Medal of Honour for his work. He died in 1906, but his work was continued for a time by his son John Eckford. More recently, the association between the sweet pea, the Eckfords and Wem has been highlighted again. In the late 1980s, the Sweet Pea Society of Wem started an annual show. Many of the street signs now carry a sweet pea motif, and an area of the town is known as Eckford Park. There is also a cultivar 'Dorothy Eckford', named after a family member.
Өсіру
17 ғасырдан бері тәтті бұршақтар өсіріліп келеді және олардың көптеген сорттары коммерциялық түрде қолжетімді. Олар гүлдерінің түсі үшін (көбінесе көк, қызғылт, күлгін және ақ түстердің пастельді тонларында, соның ішінде екі түсті гүлдер де бар) және олардың күшті, ерекше хош иісі үшін өсіріледі. Бағбандар оларды жеке ләззат алу үшін немесе көрмелерге қатысу үшін, сондай-ақ гүл өсіру саласында өсіреді. Ірі, бұршақ тәрізді тұқымдар көктемде немесе күзде суық жағдайда себіледі. Тұқымдарды алдын ала суға малға немесе өткір пышақпен тіліп алу олардың өсуіне көмектеседі. Маусым соңында оларды жас өсімдіктер немесе көшеттер түрінде де алуға болады. Өсімдіктер тіреуге өсіріледі, бұталы болуы мен гүлдің жоғары өнімділігін қамтамасыз ету үшін жаңа өрмелер үнемі қысылады. Өсімдіктер әдетте 1,5-2 метр биіктікке жетеді, гүлдер жаздың ортасында гүлдей бастайды және үнемі күтім көрсетілсе, көптеген апталар бойы гүлдеуін жалғастырады. 50-ден астам сорт Корольдік бау-бақша қоғамының «Бау-бақшалық еңбек сіңіргендері» сыйлығына ие болды.
Sweet peas have been cultivated since the 17th century and a vast number of cultivars are commercially available. They are grown for their flower colour (usually in pastel shades of blue, pink, purple and white, including bi colours), and for their intense unique fragrance. They are grown by gardeners for private enjoyment or for exhibition, and in the floristry trade. The large, pea shaped seeds are sown in cold frames in Spring or Autumn. The seeds benefit from pre soaking or chipping with a sharp blade. The plants are also available later in the season, as young plants or plugs. They are grown up canes, with the new shoots being regularly pinched out to promote a bushy habit and higher flower yields. Plants typically reach heights of , with the flowers appearing in midsummer and continuing for many weeks if regularly deadheaded. Over 50 cultivars have gained the Royal Horticultural Society's Award of Garden Merit.
Зиянкестер мен аурулар
Балшық өсімдігі кейбір зиянкестерге шалдығады, ең көп кездесетіні – құмырсқалар. Бұл жәндіктер өсімдіктердің шырынын сорып алып, өсуін баяулатады. Мозаика вирусын құмырсқаша таратып, жапырақтардың сарғаюына, жаңа бүршіктердің деформациялануына және гүлдеудің тоқтауына себеп болады. Кішкентай, жылтыр, қара түсті гүл тозаңжегі деп аталатын зиянкес гүл тозаңын жеп, гүлдердің пішінін бұзады. Басқа зиянкестерге гусеницалар, трипстер, слизняктар және қоңыр бұқалар жатады. Тағы бір мәселе – ұн тәрізді шіру; бұл жапырақтарды жабатын ақ ұн қабаты, өсуді баяулатады және балшықтар тым жақын отырғызылған кезде пайда болуы мүмкін, өсімдіктерден қоректік заттарды сорып алып, олардың дамуын тежейді. Балшық этиленге де сезімтал, ол қартаятын өсімдіктерде өндіріледі. Осы себепті, өсірушілерге балшықты жеміс ағаштарынан және ерте қурап немесе қартаятын басқа өсімдіктерден алыс отырғызу ұсынылады.
The sweet pea plant suffers from some pests, the most common being aphids. These insects suck the sap out of the plants, reducing growth. Mosaic virus is spread by greenfly, causing yellowing of leaves, distortion of new shoots, and inhibited flowering. A pest called the pollen beetle, which is small, shiny and black, eats the pollen and disfigures the flowers. Other pests include caterpillars, thrips, slugs and snails. Another problem is powdery mildew; this is a white powdery coating that covers the leaves and slows down growth, and can be caused when sweet peas are planted too close to each other, sucking nutrients from the plants and stunting their growth. The sweet pea is also susceptible to ethylene in quantities produced by senescing plants. Because of this, growers are encouraged to plant sweet peas away from fruit trees among other plants prone to early dieback or senescence.
Уыттылық
Ет жеуге жарамды бұршақтан өзгеше, Lathyrus туысына жататын тұқымдар көп мөлшерде жұтылғанда улы екенін көрсететін дәлелдер бар. Туысқан түр, Lathyrus sativus, адамдардың тамақтануы үшін өсіріледі, бірақ ол диетаның басты бөлігін құраса, латиризм деп аталатын улану симптомдарын тудырады. Тышқандарға жасалған зерттеулерде, 50% тәтті бұршақ тұқымымен қоректенген жануарларда, жеуге жарамды бұршақпен қоректенген бақылау тобына қарағанда, бүйрекүсті бездері үлкейгені байқалды. Негізгі әсер коллагеннің қалыптасуына тигізетіні болжанып отыр. Симптомдары қызыл аурудың (скорбут) және мыс жетіспеушілігінің белгілеріне ұқсас, олардың ортақ ерекшелігі – коллаген талшықтарының дұрыс қалыптасуын тежеу. Тәтті бұршақтың тұқымдары бета-аминопропионитрил қамтиды, ол лизил оксидаза ферментін тежеу арқылы коллагеннің байланысын болдырмайды, соның салдарынан аллизин пайда болып, терінің серпімділігін жоғалтуына себеп болады. Жақындағы тәжірибелер осы химиялық затты тері ауыстырудан кейін деформацияға ұшырауын болдырмау үшін ем ретінде қолдануға бағытталған.
Unlike the edible pea, there is evidence that seeds of members of the genus Lathyrus are toxic if ingested in quantity. A related species, Lathyrus sativus, is grown for human consumption but when it forms a major part of the diet it causes symptoms of toxicity called lathyrism. In studies of rats, animals fed a diet of 50% sweet pea seeds developed enlarged adrenals relative to control animals fed on edible peas. The main effect is thought to be on the formation of collagen. Symptoms are similar to those of scurvy and copper deficiency, which share the common feature of inhibiting proper formation of collagen fibrils. Seeds of the sweet pea contain beta aminopropionitrile that prevents the cross linking of collagen by inhibiting lysyl oxidase and thus the formation of allysine, leading to loose skin. Recent experiments have attempted to develop this chemical as a treatment to avoid disfiguring skin contractions after skin grafting.
Генетика
Грегор Мендель бүгінде әртүрлі қасиеттері бар бұршақ өсімдіктерін (Pisum sativum) будандастыру жұмысы үшін "Қазіргі заманғы генетиканың әкесі" деп танылады, ал тәтті бұршақ та осыған ұқсас мақсатта қолданылған. Сондықтан, тәтті бұршақ генетикадағы алғашқы тәжірибелерде, әсіресе пионер-генетик Реджинальд Пуннеттің жұмыстарында қолданылатын үлгілік организм болып табылады. Оның өзін-өзі тозаңдану қабілеті және түсі, биіктігі, гүл жапырақтарының пішіні сияқты оңай байқалатын мендельдік белгілері болғандықтан, генетикалық зерттеулер үшін өте ыңғайлы. Көптеген генетикалық принциптер осы түрде анықталған немесе расталған. Пуннетт оны генетикалық байланыстың алғашқы зерттеулерінде пайдаланған. Екі таза тұқымды ақ бұршақты будандастыру нәтижесінде көк гибрид пайда болды, көк түс екі ақ ата-анадан тәуелсіз алынған екі генді қажет етеді, тәтті бұршақта да толықтырушы факторлық мұрагерлік анықталды.
Gregor Mendel is today recognized as the "Father of Modern Genetics" for his work with the cross breeding of pea plants (Pisum sativum) with different characteristics, and sweet pea has been used in a similar way. The sweet pea is thus a model organism being used in early experimentations in genetics, particularly by the pioneer geneticist Reginald Punnett. It is highly suitable as a genetic subject because of its ability to self pollinate and its easily observed Mendelian traits such as colour, height and petal form. Many genetic principles were discovered or confirmed in this species. It was used by Punnett in early studies of genetic linkage. Complementary factor inheritance was also elucidated in sweet peas, from the cross of two pure breeding white strains which gave rise to a blue hybrid, the blue colour requiring two genes derived independently from the two white parents.
Lathyrus belinensis-пен будандастыру
Көк раушан сияқты, сары бал астық та құнығы болып қалуда. Lathyrus belinensis – қызыл және сары гүлдері бар Lathyrus туыстылығындағы бір түр. Lathyrus odoratus-қа сары түсті Lathyrus belinensis-пен будандастыру арқылы енгізуге әрекеттер жалғасуда. Соның нәтижесінде бірнеше жаңа бал астық сорттары шығарылды, бірақ әзірге сары гүлді сорттар жоқ.
Like the blue rose, the yellow sweet pea remains elusive. Lathyrus belinensis is a related Lathyrus species which has red and yellow flowers. There are ongoing attempts to bring the yellow color into Lathyrus odoratus by crossing it with Lathyrus belinensis. Several new sweet pea cultivars have been created as a result, though not any with the yellow flower color so far.