Кіріспе

Lathyrus odoratus) – Сицилия, Оңтүстік Италия және Эгей теңізі аралдарында өсетін, бұршақ тұқымдасына (Fabaceae) жататын гүлді өсімдік. Бұл бір жылдық, жоғары өсетін өсімдік, тиісті тіреу болғанда 2 метрге дейін жетеді. Жапырақтары жұп жапырақшаларымен және ұшындағы бауырсақпен құралған, ол басқа өсімдіктер мен құрылымдарға оралып, тәтті бұршақтың өсуіне көмектеседі. Табиғатта өсетін өсімдікте гүлдері күлгін түсті, кең; ал көптеген сорттарында гүлдері ірі болып, түстері әртүрлі келеді. Гүлдері әдетте күшті хош иіскелі. Бір жылдық L. odoratus түрін мәңгілік бұршақ (L. latifolius) – көп жылдық түрмен шатастыруға болады.

Бағбандықты дамыту

Шотландиялық гүлші Генри Экфорд (1823–1905) тәтті бұршақты будандастырып, дамытып, оны 19 ғасырдағы керемет гүлге айналдырды. Оның алғашқы жетістігі мен танылуы Раднор графының бас бағбаны болып қызмет еткен кезде, пеларгония мен далияның жаңа сорттарын өсіргенде болды. 1870 жылы ол Глостер маңындағы Сэндивеллдегі доктор Санкиге жұмысқа орналасты. Корольдік бау-бақша қоғамының мүшесі болған ол 1882 жылы «Бронза принці» тәтті бұршақ сортын енгізгені үшін бірінші сыныпты сертификат (жоғарғы награда) алды, бұл гүлмен байланыстың басталуын білдірді. 1888 жылы ол Шропширдегі Уэмде тәтті бұршақтарды дамыту және сынау үшін алқаптар құрды. 1901 жылға қарай ол сол кезде өсірілген 264 сорттың 115-ін енгізді. Экфорд өз жұмысы үшін RHS Виктория Құрмет медалімен марапатталды. Ол 1906 жылы қайтыс болды, бірақ оның жұмысын оның ұлы Джон Экфорд біраз уақытқа дейін жалғастырды. Соңғы кезде тәтті бұршақ, Экфордтар және Уэм арасындағы байланыс қайтадан назарға алынды. 1980 жылдардың соңында Уэмдегі Тәтті бұршақ қоғамы жыл сайынғы көрмені ұйымдастырды. Көше таңбаларының көптегені енді тәтті бұршақ мотивтерін көрсетеді, ал қаланың бір бөлігі Экфорд паркі деп аталады. Сондай-ақ, отбасының бір мүшесінің құрметіне «Дороти Экфорд» сорты бар.

Өсіру

17 ғасырдан бері тәтті бұршақтар өсіріліп келеді және олардың көптеген сорттары коммерциялық түрде қолжетімді. Олар гүлдерінің түсі үшін (көбінесе көк, қызғылт, күлгін және ақ түстердің пастельді тонларында, соның ішінде екі түсті гүлдер де бар) және олардың күшті, ерекше хош иісі үшін өсіріледі. Бағбандар оларды жеке ләззат алу үшін немесе көрмелерге қатысу үшін, сондай-ақ гүл өсіру саласында өсіреді. Ірі, бұршақ тәрізді тұқымдар көктемде немесе күзде суық жағдайда себіледі. Тұқымдарды алдын ала суға малға немесе өткір пышақпен тіліп алу олардың өсуіне көмектеседі. Маусым соңында оларды жас өсімдіктер немесе көшеттер түрінде де алуға болады. Өсімдіктер тіреуге өсіріледі, бұталы болуы мен гүлдің жоғары өнімділігін қамтамасыз ету үшін жаңа өрмелер үнемі қысылады. Өсімдіктер әдетте 1,5-2 метр биіктікке жетеді, гүлдер жаздың ортасында гүлдей бастайды және үнемі күтім көрсетілсе, көптеген апталар бойы гүлдеуін жалғастырады. 50-ден астам сорт Корольдік бау-бақша қоғамының «Бау-бақшалық еңбек сіңіргендері» сыйлығына ие болды.

Зиянкестер мен аурулар

Балшық өсімдігі кейбір зиянкестерге шалдығады, ең көп кездесетіні – құмырсқалар. Бұл жәндіктер өсімдіктердің шырынын сорып алып, өсуін баяулатады. Мозаика вирусын құмырсқаша таратып, жапырақтардың сарғаюына, жаңа бүршіктердің деформациялануына және гүлдеудің тоқтауына себеп болады. Кішкентай, жылтыр, қара түсті гүл тозаңжегі деп аталатын зиянкес гүл тозаңын жеп, гүлдердің пішінін бұзады. Басқа зиянкестерге гусеницалар, трипстер, слизняктар және қоңыр бұқалар жатады. Тағы бір мәселе – ұн тәрізді шіру; бұл жапырақтарды жабатын ақ ұн қабаты, өсуді баяулатады және балшықтар тым жақын отырғызылған кезде пайда болуы мүмкін, өсімдіктерден қоректік заттарды сорып алып, олардың дамуын тежейді. Балшық этиленге де сезімтал, ол қартаятын өсімдіктерде өндіріледі. Осы себепті, өсірушілерге балшықты жеміс ағаштарынан және ерте қурап немесе қартаятын басқа өсімдіктерден алыс отырғызу ұсынылады.

Уыттылық

Ет жеуге жарамды бұршақтан өзгеше, Lathyrus туысына жататын тұқымдар көп мөлшерде жұтылғанда улы екенін көрсететін дәлелдер бар. Туысқан түр, Lathyrus sativus, адамдардың тамақтануы үшін өсіріледі, бірақ ол диетаның басты бөлігін құраса, латиризм деп аталатын улану симптомдарын тудырады. Тышқандарға жасалған зерттеулерде, 50% тәтті бұршақ тұқымымен қоректенген жануарларда, жеуге жарамды бұршақпен қоректенген бақылау тобына қарағанда, бүйрекүсті бездері үлкейгені байқалды. Негізгі әсер коллагеннің қалыптасуына тигізетіні болжанып отыр. Симптомдары қызыл аурудың (скорбут) және мыс жетіспеушілігінің белгілеріне ұқсас, олардың ортақ ерекшелігі – коллаген талшықтарының дұрыс қалыптасуын тежеу. Тәтті бұршақтың тұқымдары бета-аминопропионитрил қамтиды, ол лизил оксидаза ферментін тежеу арқылы коллагеннің байланысын болдырмайды, соның салдарынан аллизин пайда болып, терінің серпімділігін жоғалтуына себеп болады. Жақындағы тәжірибелер осы химиялық затты тері ауыстырудан кейін деформацияға ұшырауын болдырмау үшін ем ретінде қолдануға бағытталған.

Генетика

Грегор Мендель бүгінде әртүрлі қасиеттері бар бұршақ өсімдіктерін (Pisum sativum) будандастыру жұмысы үшін "Қазіргі заманғы генетиканың әкесі" деп танылады, ал тәтті бұршақ та осыған ұқсас мақсатта қолданылған. Сондықтан, тәтті бұршақ генетикадағы алғашқы тәжірибелерде, әсіресе пионер-генетик Реджинальд Пуннеттің жұмыстарында қолданылатын үлгілік организм болып табылады. Оның өзін-өзі тозаңдану қабілеті және түсі, биіктігі, гүл жапырақтарының пішіні сияқты оңай байқалатын мендельдік белгілері болғандықтан, генетикалық зерттеулер үшін өте ыңғайлы. Көптеген генетикалық принциптер осы түрде анықталған немесе расталған. Пуннетт оны генетикалық байланыстың алғашқы зерттеулерінде пайдаланған. Екі таза тұқымды ақ бұршақты будандастыру нәтижесінде көк гибрид пайда болды, көк түс екі ақ ата-анадан тәуелсіз алынған екі генді қажет етеді, тәтті бұршақта да толықтырушы факторлық мұрагерлік анықталды.

Lathyrus belinensis-пен будандастыру

Көк раушан сияқты, сары бал астық та құнығы болып қалуда. Lathyrus belinensis – қызыл және сары гүлдері бар Lathyrus туыстылығындағы бір түр. Lathyrus odoratus-қа сары түсті Lathyrus belinensis-пен будандастыру арқылы енгізуге әрекеттер жалғасуда. Соның нәтижесінде бірнеше жаңа бал астық сорттары шығарылды, бірақ әзірге сары гүлді сорттар жоқ.