Парсыдағы Зәрдүшт текшесінің құрылысы

Кіріспе

Қағба е Зартощт (کعبه زرتشت), сондай-ақ Зороастрдың текшесі деп те аталады, Иранның Фарс провинциясындағы Марвдашт ауданына қарасты Зангиабад ауылының жанындағы Нақш-е Рустам кешеніндегі тік төртбұрышты, сатылы тас құрылым. Нақш-е Рустам кешені эламиттер, Ахеменидтер және Сасанидтердің ескерткіштерін де қамтиды. Қағба е Зартощт таудан қашалған, Дарий II-нің мақбарының тікелей қарсысында орналасқан. Ол тік төртбұрышты пішіндес және бір ғана кіреберіс есігі бар. Құрылыс материалы – ақ әктас. Оның биіктігі шамамен, ал үш сатылы баспалдақтарды ескергенде – метрге жетеді, ал негізінің әр қабырғасы шамамен метрлік. Оның кіреберіс есігі отыз сатылы тас баспалдақ арқылы ішкі бөлмеге келіп саяды. Тас бөліктері тік төртбұрышты келген және цементсіз, жай ғана бірінің үстіне бірі қойылған; тастардың мөлшері -ден -ге дейін ауыспайды, ал олар бір-бірімен құйрықша тігістер арқылы байланысқан.

Этимология

Құрылыс Ахеменидтер дәуірінде салынған, ал сол дәуірде құрылыстың атауы туралы мәлімет жоқ. Сасанидтер дәуірінде ол Бон-Ханак деп аталды; құрылыстың жергілікті атауы Наггарехане (наггар – "сақтау/ұстау" + е – "ішінде" + хане – "үй") болған. "Қағба е Зартошт" деген тіркес он төртінші ғасырдан бері қазіргі заманға дейін осы құрылысқа қолданылып келеді. Бөлменің мақсатына қатысты түрлі пікірлер мен түсіндірмелер ұсынылған, бірақ олардың ешқайсысын нақты сеніммен қабылдау мүмкін емес. Кейбір зерттеушілер мұнараны отқа табыну орны және от жағу алаңы деп санайды, оның қасиетті отты жағу және оған құлшылық ету үшін пайдаланылғанын айтады. Тағы бір теория бойынша, оның архитектурасы Кирдің мазарымен және Ликия мен Кариядағы кейбір кесенелермен ұқсас болғандықтан, бұл Ахеменид шаһының немесе сарайлықтарының бірінің мазары болуы мүмкін. Басқа ирандық ғалымдар тас бөлмені патшалық құжаттар мен қасиетті немесе діни кітаптарды сақтауға арналған құрылым деп есептейді, бірақ Қағба е Зартошт бөлмесі осы мақсатқа сәйкес келмейді. Анахита құдайына арналған ғибадатхана немесе күн күнтізбесі сияқты аз талданған теориялар да айтылған. Сасанидтер дәуірінде мұнараның солтүстік, оңтүстік және шығыс қабырғаларында үш тілде – сасанид орта персі, арсакид орта персі және грек тілдерінде үш жазу жазылған. Олардың бірі Сасанид шаһы Шапур I-ге, ал екіншісі дін қызметкері Картирге тиесілі. Уолтер Хеннингтің сөзінше, "Бұл жазулар Сасанид дәуіріндегі ең маңызды тарихи құжаттар". Қазіргі уақытта бұл құрылыс Нақш-е Рустам кешенінің құрамына кіреді және Иранның Мәдени мұра, қолөнер және туризм ұйымының меншігінде.

Атауы

Әлиреза Шапур Шахбази «Қағба е Зартошт» деген сөз тіркесі салыстырмалы түрде жаңа және дұрыс емес деп санайды, ол шамамен он төртінші ғасырда пайда болған. Еуропалықтар құрылысты ашқанда, оның жергілікті атауы Карнайханех немесе Наггареханех болды; еуропалықтар оны отқа табыну орны деп есептеді, себебі құрылыстың ішкі жағы күйгеннен қара түсті, және олар зороастрийлерді отқа табынушылар деп қате түсінгендіктен, осы орынды олармен байланыстырып, зороастрийлердің от ғибадатханасы деп атады. Құрылыстың пішіні тіктөртбұрышты болғандықтан және қабырғаларының ақ фонындағы қара тастар мұсылмандардың Қағбасындағы Қара тасқа ұқсағандықтан, ол «Зартустраның Қағбасы» ретінде танымал болды. «Иран энциклопедиясы» құрылыстың атауы туралы былай дейді: «Қағба е Зартошт атауы, бәлкім, он төртінші ғасырда пайда болған, онда бүкіл Ирандағы қираған көне орындар Құран немесе Шахнаме кейіпкерлерімен байланыстырылды. Бұл орын Зартустраның кесенесі болған дегенді білдірмейді, сондай-ақ паломниктік сапарлар туралы да ешқандай мәлімет жоқ». Қабырғалардағы Картирдің жазуын табу арқасында, Сасани дәуіріндегі құрылыстың атауы Бон Хаанак, яғни «Суық негіз» болғандығы анықталды. Жазуда былай делінген: «Бұл Суық негіз сікір болады. Құдайларымызды және мақсатымызды қуантқандай, сізге қолайлы көрінетін жақсы жолмен әрекет етіңдер» (Шапур I-ді білдіреді). Бұрынғы кезеңдердегі құрылыстың атауы туралы мәлімет жоқ. «Қағба е Зартошт» үшін Дежнебешт немесе Дежкатибехс сөздері де қолданылған болуы мүмкін. Оның қабырғаларында қара таспен жасалған тісті сөрелер бар. Тас блоктары Сиванд тауынан, «Нал Шекан» («атқақ сығушы») деп аталатын жерде қазылып, Қағбаны салу үшін Нақш-е Рустамға әкелінді. Тастардың мөлшері әртүрлі, бірақ батыс қабырғасында ұзын, жалпақ тас бар. Есік бір бөлмеге апарады. Бұл төртбұрышты кеңістік, ауданы 2 м², биіктігі 2 м, қабырғаларының қалыңдығы 2 м. 1881 жылы Иранды сапарлаған Джейн Диулафой өзінің саяхат күнделігінде былай деп жазды: «Содан кейін біз шатқалдың қабырғаларына қарама-қарсы орналасқан төртбұрышты құрылысты көрдік. Оның әр беті Палвар шөлінде көрген қираған құрылыстың бетіне ұқсас болды».

Alireza Shapur Shahbazi believes that the phrase Ka'ba ye Zartosht is relatively new and inaccurate, originating around the fourteenth century. When the structure was discovered by the Europeans, its local name was Karnaykhaneh or Naggarekhaneh; the Europeans considered it a special site for worshiping fire, since the inside of the structure was blackened by smoke, and because they mistook the Zoroastrians for fire worshipers, they attributed the place to them and named it the Zoroastrians' fire temple. As the shape of the structure was cuboid and the black stones that were placed on the white background of its walls resembled the Black Stone, the Muslims' Kaaba, it became famous as Ka'ba ye Zartosht, the Kaaba of Zoroaster. The Encyclopedia Iranica explains about the name of the structure: "Ka'ba ye Zartosht has probably acquired its name in the fourteenth century, the time that the ruined ancient sites in the whole Iran were attributed to characters in the Quran or Shahnameh. This does not mean that the place has been Zoroaster's mausoleum and there is also no report of the pilgrims' travels there for pilgrimage." Due to the discovery of Kartir's inscription on its walls, it is revealed that the name of the structure in the Sasanian era was Bon Khaanak, meaning the Cold Foundation, as the inscription reads: "This Cold Foundation will belong to you. Act as the best way you see suitable that will delight our gods and purpose (implying Shapur I)." There is no knowledge of the name of the structure in any earlier periods. The word Dezhnebesht or Dezhkatibehs might have also been used for the Ka'ba ye Zartosht. The stone used is white marbly limestone, and there are dentate shelves of black stone on its walls. The limestone blocks were brought from Mount Sivand, where they were quarried in a place called Na'l Shekan ("horseshoe breaker"), to Naqsh e Rustam to build the Ka'ba. The size of the stones varies from to ; however in the west wall, there is a flat stone that is long. The doorway leads to a single interior room. This space is quadrangular, has an area of , and is high, with the thickness of its walls being between Jane Dieulafoy, who visited Iran in 1881, also reports in her travel journal: " and then we saw a quadrilateral structure that was placed opposite the walls of the cliff. Each of its surfaces was like those of the ruined structure that we had seen in the Palvar desert "

«Нақш-е Рустам» кешені алғаш рет 1923 жылы Эрнст Герцфельд «Қағба е Зартошт» құрылысымен бірге зерттелді және тексерілді. Кейбір археологтар құрылысты мавзолей деп санайды; Генри Роулинсон мен Уолтер Хеннинг сияқты басқа топ құрылысты қазына және діни құжаттар мен Авестаны сақтау орны деп санайды. Хелен Санцици Верденбург ғимаратты Дарий I-нің таққа отыруы үшін салған құрылым деп санайды. Келесі жылдары Фердинанд Джасти, Гиршман, Шмидт және басқалар «Қағба е Зартошт» шатыр болған гипотезасын қолдады. Бұл топтың бір себебі – Дарий I Бехистун жазуында (бірінші баған, 63) былай дейді: «Мен Гаумата қиратқан ғибадатханаларды қайта салдым. Мен Гаумата халықтан алып кеткен жайылымдарды, малдарды, құлдарды және үйлерді қайтардым». Осылайша, Кир II және Камбис II дәуірлерінде Гаумата қиратқан және Дарий сол күйінде қайта салған бірнеше «ғибадатханалар» болды; және Пасаргададағы «Соломон түрмесі» бірінші Ахеменид дәуіріне жатады және қиратылғандықтан, оның дәл көшірмесі Дарий дәуірінде Нақш-е Рустамда салынғандықтан, бұл екі құрылым Бехистун жазуында аталған ғибадатханалар деп тұжырымдауға болады; және Дарий дәуіріндегі Парсыдағы кез келген ғибадатхана қасиетті оттан басқа ештеңе болмауы керек, сондықтан олардың барлығы от орындары болды.

Дегенмен, бұл себептер дұрыс бола алмайды, өйткені «Аядана» тек «ғибадат ету орны» дегенді білдіреді және ғибадат ету орны міндетті түрде ғибадатхана емес; және егер осы жерде адамдар ғибадат еткенін айтқыңыз келсе, бұл да дұрыс емес, өйткені Қағба тым кішкентай, ішінде екі адамнан артық сыймайды. Сонымен қатар, Ахеменидтердің мөрлерінде және олардың кесенелерінде патшаның отын сақтайтын оттықтар бос орынға орналастырылғаны көрінеді; патшаның оты тасымалданатын оттықта патшаның алдына әкелінетін. Герцфельд, Сами және Мэри Бойс атап өткендей, отты жағу үшін есікті ашу қажет болған қараңғы және тесігі жоқ бөлмеде отты сақтау үшін осыншама көп ақша мен күш жұмсау ықтимал емес. Аристобул, Македониялық Александр III-нің кеңесшілерінің бірі, Пасаргаданы сипаттағанда «Соломон түрмесі» деп аталатын құрылысты «мавзолей тәрізді мұнара» деп атады; және егер аталған құрылым Ахеменид шаһтарының бірінің мавзолеі деп есептелсе, «Қағба е Зартошт» құрылысына ұқсастығын ескере отырып, Франц Генрих Вайсбах пен Александр Демант түсіндіргендей, құрылымды Ахеменид шаһтарының біріне тиесілі деп қарастыру керек. Сонымен қатар, «Қағба е Зартошт» сол кезде салынған мавзолейлерге жақын орналасқан; және олардың барлығы кейіннен Нақш-е Рустамның басқа бөліктерінен бекіністер тізбегімен бөлінді, бұл олардың бастапқыда бір типті болғанын және ұқсас мақсаттарға қызмет еткенін көрсетеді. Басқаша айтқанда, олардың барлығы, соның ішінде «Қағба е Зартошт» да Ахеменид сандарының мавзолейлері болды. Кейбір тарихшылар жазуда былай делінген: «Бұл «бон ханак» сікір болады; құдайлар мен біз үшін жақсы деп ойлағандай, онымен қалай қаласаң солай әрекет ет». Осыдан олар осы орын діни есептерді, туларды және құжаттарды сақтау үшін пайдаланылған деген қорытынды жасады. Хеннинг Ибн әл-Балхи осы «Қағба е Зартошт» туралы айтқан деп санайды. Дегенмен, қазірге дейін ғалымдар арасында консенсусқа қол жеткізілген жоқ. Кейбір ғалымдар «Қағба е Зартошт» кірмесі Авеста мен басқа діни кітаптарды, сондай-ақ патша туларын сақтау үшін тым кішкентай дейді; мұндай мақсат үшін кеңірек және үлкен орын қажет болды. Сонымен қатар, кейбір ғалымдар құрылымның шалқая орналасқан жері басқа мақсаттарды көрсетеді, өйткені Ахеменид шаһаншаларының сарайлары және басқа да ресми және үкіметтік ғимараттар Авеста мен патша туларын сақтау үшін жақсырақ болар еді.

However, these reasons can not be true, for "Ayadana" only means "worshiping place" and a worshiping place is not necessarily a temple; and on the other hand, if you want to say that the people worshiped in this place, it is not true, for the Ka'ba is so small that the compound within can not fit more than two persons. Additionally, in Achaemenid seals and on their mausoleums, it is seen that the fireboxes containing the royal fire were placed in the free space; and the royal fire was taken before the king in a portable firebox. A remarkable point that Herzfeld, Sami and Mary Boyce have made is that it seems improbable to have spent all that price and effort to keep the fire in a dark and holeless room that needed the door open for the fire to ignite. Aristobulus, one of the retainers of Alexander III of Macedon, mentions the structure known as "Solomon's Prison" as "the tower like mausoleum" while describing Pasargadae; and if the mentioned structure is presumed the mausoleum of one of the Achaemenid shahs, due to its similarity to the structure Ka'ba ye Zartosht, and as Franz Heinrich Weißbach and Alexander Demandt have explained, the structure should inevitably be considered belonging to another one of the Achaemenid shahs. Besides that, Ka'ba ye Zartosht is a near to the mausoleums that were built at the same time; and all of them were later separated from the other parts of Naqsh e Rustam by a chain of fortifications, indicating that they were all originally the same type and had similar applications. In other words, all of them, including they very Ka'ba ye Zartosht, were mausoleums of Achaemenid grandees. that states in its second line: "This "bon khanak" will be yours; do with it as you believe is better for the gods and us." Some historians conclude that it means the place was used for keeping religious bills, flags and documents. Henning believed that Ibn al Balkhi meant the very Ka'ba ye Zartosht. However, there is to date no scholarly consensus. Some argue that the chamber of Ka'ba ye Zartosht is too small to keep the Avesta and other religious books and royal flags; a wider and larger site was necessary for such an intention. In addition, some point out the relatively remote location of the structure suggests another use, as the various palaces of the Achaemenid shahanshahs as well as other official and governmental buildings would be better suited for keeping the Avesta and royal flags.

Жақ көрінісі

Соңғы жылдары Реза Моради Гиасабади далалық зерттеулер жүргізу арқылы құрылыстың жаңа түсіндіруін ұсынды және оны обсерватория және күн күнтізбесі деп санайды. Ол соқыр терезелердің, кіреберіс есігінің қарсы жағындағы баспалдақтардың және құрылымның күннің айналысын өлшеуге арналған таймер немесе күн көрсеткіші болғанын айтады. Ол әрбір күн айының басталуын соқыр терезелердегі көлеңкелерді бақылау арқылы анықтауға болады деген қорытындыға келді. Дегенмен, бұл теория толығымен дұрыс емес; теорияны жоққа шығаруға болатын себептердің бірі – әр аймақтың географиялық солтүстік бағыты магниттік солтүстік бағытынан өзгеше болуы мүмкін. Нақш-э-Рустам кешеніндегі магниттік солтүстіктің географиялық солтүстікке қатысты орбиталық бұрылуы шамамен 2,5 градусқа жетеді; ал Шмидттың есептеулеріне сәйкес, құрылымның магниттік орбиталық бұрылуы магниттік солтүстікке қатысты батысқа қарай 18 градусқа тең. Демек, құрылымның географиялық солтүстікке қатысты бұрылуы шамамен 15,5 градусқа жетеді; ал Гиасабади құрылымның географиялық солтүстікке қатысты бұрылуын 18 градус деп қарастырған.

Шапур І мен Картирдің жазулары

1936 жылы 1 маусымда Чикаго университетінің Шығыс институтының қазба жұмыстары барысында Кааба-и Зартошт құрылымында Шапур I және жұбайы Картирге тиесілі бірнеше жазулар табылды. Шапурдың жазуы құрылыстың үш жағында грек тілінде (70 жол), Арасаид орта парсы тілінде (30 жол) және Сасани орта парсы тілінде (35 жол) жазылған; ал Картирдің жазуы, Сасани орта парсы тілінде 19 жолдан тұрады және Шапурдың жазуынан төмен орналасқан. Ол өзін таныстырып, билік еткен аймақтарын атап, содан кейін парсы-рим соғыстарын сипаттайды. Марк Антоний Гордианның жеңілісі мен қазасын айтады, одан кейін рим әскері Марк Юлий Филиппті император деп жариялайды; ол Шапурға кешірім үшін жарты миллион алтын динар көлемінде өтемақы төлейді және өз еліне қайтады. Содан кейін Шапур римдіктермен болған шайқасын, сондай-ақ әскер жинаған рим мемлекеттерінің тізімін баяндайды. Армения үшін болған бұл шайқас сасанилердің римдіктерге келтірген ең ірі жеңілісі болды. Шапур «Менің өзімнің қолыммен Цезарь Валерианды тұтқынға алдым» деп қосады және сол шайқаста бағындырған елдердің аттарын атап көрсетеді. Одан кейін ол жеңіске қол жеткізуге күш берген Құдайдың құдіретін жоғары бағалайды, Сасани үкіметін құруға қатысқан адамдардың есімдерін мәңгі есте қалдыру үшін көптеген от ғибадатханаларын салады және соңында ұрпақтарына құдайға бағытталған істер мен қайырымдылыққа ұмтылуға кеңес береді. Бұл жазу грек әліпбиі мен тілінің парсы жазуларында соңғы рет қолданылғанын көрсетеді.