Кіріспе

Теңіз тарихының бір саласы 19-ғасырдың ортасында жарылғыш оқтармен атуға арналған бу машиналарымен жабдықталған темір кемелердің пайда болуы, желкенді кемелер тактикасын қолданусыз қалдырды. Үлкен калибрлі Dreadnought соғыс кемелері үшін жаңа тактикалар әзірленді. Миналар, торпедалар, су асты кемелері және ұшақтар жаңа қауіптер тудырды, олардың әрқайсысына тойтарыс беру қажет болды, нәтижесінде су астына қарсы соғыс және жасырын бояу сияқты тактикалық дамуларға жол ашылды. Бу дәуірінің соңында, ұшақ тасымалдаушылар флоттың басты бірлігі ретінде соғыс кемелерін ығыстырды.

XIX ғасырдағы бастамалар

Наполеон соғыстарының аяқталуы мен 1904 жылы орыс-жапон соғысының басталуы арасындағы тоқсан жылдық кезеңде едәуір теңіз шайқасы болған жоқ. Теңізде ұрыстар болды, сондай-ақ ұзаққа созылған блокадалар да болды, бірақ ірі және жақсы жабдықталған әскери-теңіз күштері арасында кең ауқымды әскери операциялар жүргізілген жоқ. Осы мерзім ішінде кемелерді қозғау, қаруландыру және құрылыс тәсілдерінде толыққанды революция болды. Бу күші алғашқыда 19 ғасырдың екінші жартысында әскери кемелердің қосымша күштеріне қолданылды. Қырым соғысы қару-жарақтарды дамытуға үлкен түрткіс берді және кемелерді қорғау үшін темір бронясын пайдалануға әкелді. Көп ұзамай металл кеме жасаудың негізгі материалы ретінде қабылданды. Оқ-дәрілердің кеңінен қолданылуы өрт қаупін күрт арттырды, нәтижесінде ағаш өте тұтанатын болғандықтан, оны әскери кемелерде пайдалану қауіпті болып саналды. Мұндай масштабты өзгерістер қозғалтқыштар, қару-жарақ және құрылысқа қатысты барлық қалыптасқан түсініктерге әсер етпестен жүзеге аспайтын еді.

Жүгірудің қайта жаңғыруы

Бу кемелерге өздерін снаряд ретінде пайдалануға мүмкіндік берді. Көптеген адамдар тараудың қайтадан кең таралғанын ойлады, ал 1866 жылғы Лисса шайқасында австриялық эрцгерцог Фердинанд Макс Ре д'Италияны батып кіргені осы пікірді нығайтты. Британдық "Вангард" пен "Железный Герцог", "Виктория" мен "Кампердаун" соғыс кемелерінің кездейсоқ соқтығысулары бу кемесінің тарауы қаншалықты қауіпті екенін көрсетті. Бірақ тіпті Ре д'Италияның батуы да көбінесе жаза болды, ал бумен жұмыс істейтін тараудың тиімді емес екені анықталды. Егер кеңістік болса, толық бақылаудағы екі кеме арасындағы соқтығысудан оңай аулақ болуға болар еді. Жаппай шайқаста тарауды пайдалану мүмкіндігі туындайтын еді, бірақ торпеда мен мина бір флоттың екіншісіне шабуылдауын өте қауіпті етті. Сондықтан торпеда жаппай шайқасты және тарауды тек сирек жағдайларда ғана мүмкін етті деуге болады. Тактика ретінде тарау, бұрынғыдай қаруларды бортына шоғырландыру қажеттілігін жойды, бұл өнеркәсіптік революцияның нәтижесінде жасалған үлкенірек қарулармен және қазір қолданылып жүрген темір немесе болаттық бронямен қатар ескірген. Үлкен қарулардың азаюына байланысты оларды тасымалдау немесе орнату қиын болды, ал оқтың ауқымын өтеу үшін кеңірек ату бұрышы қажет болды. Кемелер тарауға тырысқанда "алдынан" шайқасуға мәжбүр болар еді, сондықтан көптеген кемелер алдыңғы (кейде артқы) бөлігінен бортына қарағанда көп оқ ату үшін жасалған. Бұл көбінесе теңізге лайықтылығының төмендеуіне әкеп соқты, және кейбір жағдайларда тікелей алға оқ атудан корпустың, палубаның және жабдықтардың зақымдануына себеп болды. Бұл да тарауды тактика ретінде жарамсыз ететін фактор болды. Сонымен қатар, тарауға арналған кемелердің корпусы су сызығынан төмен қарай иілген конструкцияға ие болды, бұл тараудың нысанаға тиюіне мүмкіндік берді. Мұндай корпус конструкциясы басқа конструкцияларға қарағанда баяу болады, бұл тарауды қолданатын кемелерге қосымша кемшілік әкелді.

Торпеданың дамуы

XIX ғасырдың соңына қарай, торпеданың дамуы тағы бір белгісіздік факторын енгізді. Белгілі бір деңгейде бағытын өзгерте алатын, су астында жүзіп, қозғалатын мина тәрізді, көрінбейтін немесе анықтау қиын, және су сызығының астына соққы бере алатын бұл қарудың әрекетін болжау өте қиын болды, өйткені ол жаңалық болған еді. Жаңа қару 1891 жылғы Чили азамат соғысында алғашқы табысын жеткізді, онда ескі "Бланко Энкалада" конгресс тізіміндегі соғыс кемесі "Альмиране Линч" торпедалық канонерлік қайығымен Кальдера шығанағы шайқасында зәкірде батып кетті. Теңіз шайқасында торпеданың өзі шешуші қару бола ма деген сұрақ туындады. Ол өз күшін толыққанды пайдаланғанда, әрине, үлкен әсер ете алатын еді. Францияда ең жақтастары көп болған мектеп пайда болды, ол кішкентай кеме бір торпедамен үлкен соғыс кемесін жоя алатындай, біріншісі екіншісін теңізден ығыстырады деп мәлімдеді. Соғыс кемесінің орнын торпедалық қайық немесе торпедалық эсминец алмастыруға тиіс болды, ол өзі үлкен өлшемдегі торпедалық қайық еді. Бірақ ертедегі торпеданың бірнеше кемшіліктері болды. Оны 2000 метрден астам қашықтықта тиімді пайдалану мүмкін емес еді. Суға қарсы кедергі оның бағытын белгісіз және салыстырмалы түрде баяу етті, сондықтан қарсылас одан қашып құтыла алатын, ал ертедегі торпедалардың көпшілігі өздерінен кейін көпіршіктердің із қалдырғандықтан, бұл салыстырмалы түрде оңай болды. Торпедалық қайықтардың өлшемі шағын болғандықтан, оларды оқпен батыру оңай болды. Түнде оқтан туындаған қауіп азайды, бірақ іздеу шамдарының (прожекторлардың) ойдағыдай жұмыс істеуі кеменің төңірегіндегі суды түн бойы бақылауға мүмкіндік берді. Торпедадан су асты қайығы да пайда болды, ол өзі де, оның қаруы сияқты, су бетінен төмен соққы беруге бағытталған, көрінбейтін немесе көрінбей жақын болуға тырысты.

Ресей-жапон соғысы

Ресей-жапон соғысы жаңа идеялардың алғашқы сынағы болды. Бұл соғыс Жапония үшін керемет жеңіс болды, ол Порт-Артурдағы Ресейдің Тынық мұхиты флотының блокадасымен және оның біртіндеп қозғалыстан тоқтатылуымен басталды, ал 1905 жылы Цусима шайқасында Ресейдің Балтық флотының талқандалуымен аяқталды.

Торпеданың ұрыста алғаш қолданылуы

Ресей мен Жапония арасындағы соғыста торпеда бастапқыда сәтті қолданылды, бірақ оның келтірген зияны күтілгеннен артық болмады, тіпті Порт-Артурдағы орыс эскадрильясының жөндеуге қажетті құралдары жақын жерде болғанын ескергенде де. Соғыстың теңіз шайқастарында оның маңызы екінші деңгейде болды, шындығында, ол тек бұрын зақымдалған кемені батыруға немесе оны қарсыласудан бас тартуға мәжбүрлеу үшін ғана қолданылды.

Кен орындарының тиімділігі

Соғыс барысында миналар алғаш рет қорғанысқа ғана емес, шабуылдық қару ретінде де қолданылды. Жапондықтар Порт-Артур портының сыртында миналық дала орнатып, осыны жасады. 1904 жылдың 12 сәуірінде Ресейдің «Петропавловск» флагманы Порт-Артур маңындағы миналық далаға түсіп, батып кетті, ал «Побида» линкоры ауыр зақымдар алды. Ресейліктер осы тактиканы жапондықтарға қарсы да қолданды, олар өздерінің алты линкорының екеуін – «Ясима» мен «Хатсусе» – бір айдан кейін Порт-Артур маңында жаңадан орнатылған ресейлік миналық далаға түсіріп жоғалтты.

Кемелерді батырып, порттарды бөгеу

Ресей-Жапон соғысы (және АҚШ пен Испания арасындағы соғысқа қатысты да осы айтуға болады) ежелгі тәжірибені растады. Америкалықтар Сантьяго-де-Кубаға кіруді тоқтату үшін блок кемесін қолдануға тырысты. Жапондықтар Порт-Артурда осы әрекетті үлкен масштабта және ең батыл түрде қайталады, бірақ бу кемесі желкенді кемеге қарағанда жоғары жылдамдықпен және дәлдікпен жүзе алады, сондықтан белгіленген жерге сенімдірек батыруға болады, алайда тәжірибе сәтсіз аяқталды. Америкалықтар да, жапондықтар да өз жауларын қалаған уақытта шығуына тосқауыл қоя алмады.

Дредноуттардың дамуы

19 ғасырдың соңына қарай, таныс заманауи соғыс кемесі пайда бола бастады; болатты қорғаумен жабдықталған, толығымен буға тәуелді және мұнараларда орналасқан салыстырмалы түрде аз сандағы ірі қарулары бар, әдетте негізгі палубаның бойымен орналасқан кеме. 1906 жылғы революциялық "Дредноут" кемесі – кішкентай қаруларды толығымен алып тастаған және негізгі қозғалтқыш ретінде бу турбиналарын қолданған алғашқы соғыс кемесі болды. "Дредноут" барлық бұрынғы соғыс кемелерін ескірген деп жариялады, өйткені ол олардан үлкен, жылдам, күшті қаруланған және жақсы қорғалған болатын, ал бұрынғы кемелер "Дредноутқа дейінгі" кемелер деп аталды. Осы күрт өзгеруге байланысты Ұлыбритания мен Германия, сондай-ақ АҚШ, Франция, Ресей, Жапония, Италия, Австрия-Венгрия, Түркия, Бразилия, Аргентина және Чили сияқты басқа елдер де "Дредноуттар" құрылысына немесе оларды сатып алуға асықты, бұл теңдестіруге әкеп соқты және қарулану жарысын тудырды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыста миналардың, торпедалардың және су асты кемелерінің енгізілуі теңіз тактикасын едәуір күрделендірді. Дегенмен, артиллерия теңіз соғысының басты құралы болып қала берді. Ол кез келген жағдайда ең ұзақ қашықтықтан тиімді соққы беруге қабілетті еді.

Флоттық тактика

Ұзақ қашықтықтағы, мұнараларға орнатылған қару-жарақтардың дамуы теңіз тактикасының мәнін өзгертті. Тактиканың негізгі мақсаты – шоғырлану болып қала бергенімен, теңіздік қарулардың атыс қашықтығы мен атыс секторының ұлғаюы адмиралдардың кемелерді шоғырландырудың орнына, отты шоғырландыруға ұмтылуына әкелді. Шебер офицердің мақсаты – қарсыластың құрамының бір бөлігіне басым күшті шоғырландыру болатын. Желкенді кемелер дәуірінде, тиімді атыс қашықтығы мың немесе мың екі жүз метрді құрағанда және қарулар порттардан атылғандықтан кішкентай доғада ғана бұрылатын болғандықтан, шоғырлануға тек үлкен кемелерді кішкентай кемелермен жақын аралыққа әкелу арқылы қол жеткізілуі мүмкін еді. 20 ғасырдың басында, атыс 7 000 метрден және одан да көп қашықтықта тиімді болғанда, ал мұнаралар мен барбеттерден атылатын қарулардың атыс секторы әлдеқайда кеңейгенде, шоғырлану алыстан жүзеге асырылатын болды. Оны іске асыру үшін дұрыс позицияны таңдау қажеттілігі туды. "Алдымен тізілген қатар" желкенді флоттарға әр кеменің бүйірлерін қолдану қажеттілігімен байланысты болды. Бу кемелерінің маневрлері кезіндегі тәжірибелер, сондай-ақ 1904–1905 жылдарғы Қиыр Шығыстағы соғыстан алынған тәжірибе бұл жағынан ешқандай маңызды өзгеріс болмағанын көрсетті. Барлық қарулардың қолданылуына мүмкіндік беру қажеттілігі бұрынғыдай маңызды болды, және кемелер бір-біріне қатарласып жүргенде ғана бұл мүмкін болатындығы физикалық талаптармен шартталды. Бұл әр кемеге дос кемелеріне оқ жолдамай, кең доғада оқ атуға мүмкіндік берді. Жаудың жанынан өтетін кеме алдыңғы және артқы мұнараларынан сальво атып, оқ тигізу мүмкіндігін арттыра алатын. Қуу немесе қашу кезінде, немесе көрінбейтін жауды іздеу кезінде флот "қатарласып" орналасуы мүмкін. Қуушы флот кері шегінетін жаудың торпедаларына түсу қаупіне тап болатын. Бірақ ол қарсыластың артқы кемесіне барлық қаруларын бағыттай алатындықтан артықшылыққа ие болар еді. Егер қарсылас шайқасқа дайын болса және максималды оқ ату үшін бүйірін бұрса, оған сондай күшпен жауап беру қажет – яғни, "алдымен тізілген қатар" қарсы "алдымен тізілген қатарға" қалыптастырылуы керек. Қатардағы әр кеме әдетте қарсыластың майдан шебіндегі өзіне сәйкес кемемен шайқасатын. Палубадағы қару мұнараларының орналасуы олардың атыс секторына әсер етеді. Ұзындық осімен орналасқан қару мұнаралары бар әскери кеменің ең көп таралған конфигурациясы тікелей алдына (жақынға) немесе артқа (алысқа) оқ атуды қатты шектейді. Бұл "Т-төбесін кесіп өту" стандартты теңіз тактикасында көрініс тапты.

Камуфляждың енгізілуі

Дүркінді маскировка кемелердің жылдамдығы мен бағытын анықтауды қиындату үшін жасалған, осылайша суасты қайықтарының торпедаларды тиімді атқылауына бөгет жасауға арналған. Бұл кемелерге көзге түсетін суреттер салу арқылы іске асырылды, онда ұзын, айқын сызықтар көбінесе корпусты кесіп өтіп, кеменің бағытын шашыратып жіберіп, суасты қайықтарына кемелердің бағытын немесе жылдамдығын анықтауды қиындатты. Алайда, бұл жаңалық ұзаққа созылмады, себебі суасты қайықтарын шатастыру үшін жасалған қатаң сызықтар кемелерді ұшақтар үшін оңай көрінетін нысанаға айналдырды. Камуфляждың соңғы эволюциясы – қазіргі кезде кең таралған сұр түстерге айналды, содан бері барлық әскери кемелер осы түспен боялған. АҚШ Әскери-теңіз күштерінде бұл "Тұманды сұр" деп аталады.

Су асты кемесінің дамуы

Тактикалық тұрғыдан алғанда, Бірінші дүниежүзілік соғыстағы су асты кемелері желкенді кемелер дәуіріндегі каперлерге ұқсас болды, себебі олар негіздік түрде жау теңіз кемелерімен тікелей шайқасқа түсудің орнына, жаудың сауда кемелерін мүмкіндігінше пайдаланып жоюға бағытталған. Су асты кемелерінің торпеда мен снарядтарының шектеулі саны болғандықтан, олар тек шамалы кемелерді батыра алатын. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, су асты кемелеріне қарсы тактика әлі дамудың бастапқы сатысында болды. Су бетіндегі соғыс кемелерінде су астындағы су асты кемелерін анықтау құралдары мен оларға шабуыл жасауға қабілетті қару-жарақтар болмады. Сондықтан, су бетіндегі соғыс кемелері су астындағы су асты кемесінің перископын немесе оның торпедасының іздерін көруге үміттенді. Су асты кемесін батырудың басқа бір жолы – тікелей шабуыл жасау ғана болды. Су асты кемелеріне қарсы қорғаныс тактикасы көбінесе кемені су асты кемесіне қарай бұрып, нысананың көлемін азайтудан тұрды, яғни, кеменің бау жағынан көрінген су асты кемесіне қарай, ал кор жағынан көрінген су асты кемесінен қашып бұрылудан. 1914 жылдың соңына қарай неміс крейсерлері теңіздерден ығыстырылды және кеме қатынасына басты қауіп – U-кемелері (су асты кемелері) болды. Британдық Әскери-теңіз министрлігі бұл өзгеріске жылдам жауап бермеді. Тек 1917 жылы, британ премьер-министрі Дэвид Ллойд Джорджтың ұсынысымен, британдықтар конвой жүйесін енгізді. Соның нәтижесінде U-кемелерінен болатын шығын бұрынғы деңгейінен едәуір төмендеді.

Әуе кемелерін әзірлеу

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс әскерлері кейде Цеппелиндерді жау кемелеріне шабуыл жасау үшін пайдаланды, бірақ бұл ешқашан елеулі шығын келтірген жоқ. Соғыстың аясында британдықтар алғашқы әуе тасымалдаушы кемелерді құрастыруға кірісті, үлкен жеңіл крейсер Furious-ке ұшу және қону алаңдарын қосып.

Соғыс аралығы

Теңіз қарулану жарысына ұшырамас үшін, ірі теңіз державалары Вашингтон теңіз келісіміне келісіп, кейбір соғыс кемелері мен крейсерлерін құрылысы аяқталмай жатып жойды. Бұдан өзге, Вашингтон теңіз келісімі Америка, Жапония және Ұлыбритания флоттарының жалпы тоннажына шектеулер қойды. Келіссөздерде 5:5:3 пропорциясы белгіленді, ол Америка, Ұлыбритания және Жапонияға сәйкес келеді. Бұл жапондық флотқа американдық және британдық флоттарға берілген қуаттың бір бөлігі ғана берілетінін білдірді, бұл жапондардың супер-линкорлар салуына тікелей себеп болды. Бұл келісім-шарт линкорлар мен крейсерлердің тоннажына қатысты өте нақты болғанымен, авиатасымалдаушыларға қатысты көңілдік болды, және бұл мүмкіндікті ешбір қатысушы пайдаланбады. 1930 жылдардағы жағдайдың ушығуы және Жапония, Италия және Германиядағы агрессивті ұлтшыл үкіметтердің билікке келуі кеме құрылысын қайта жандандырды, тіпті бұрынғыдан да ірі кемелер салына бастады; Ямато, ең ірі соғыс кемесі, 72 000 тонна суды ығыстырып, 18,1 дюймдік зеңбіректермен жарақталды.

Әуе кемесінің пайда болуы

Соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай, ең алғашқы, бастапқы жоба бойынша салынған әуе кемелері аяқталды: жапондық "Хошо" және британдық "Гермес". Екі кеме де қанағаттандырарлық болмады. Вашингтон келісімінің талаптарына сәйкес, Ұлыбритания, Америка және Жапония келісім бойынша құрылыстан шығарылатын екі кемені ұшақ тасымалдаушыларға айналдыруға рұқсат алды. Бірақ, жоспарлаудан гөрі көбінесе сәттілікке байланысты, американдықтар мен жапондықтар екі жағы да Вашингтон келісімі бойынша жойылатын ұрыс крейсерлерінің корпустары негізінде 90-ға дейін ұшақ тасымалдай алатын ірі әуе кемелерін жасады. Екі әскери-теңіз күші де біртіндеп әуе кемелерін шайқаста қолданудың жаңа тактикасын әзірледі, алайда бұл тактикалар Екінші дүниежүзілік соғыстың Тынық мұхитындағы науқанының ортасымен ғана толыққанды дамыды.

Жаңа қару-жарақтарды әзірлеу

Магниттік мина – неміс өнертабысы, ол теңіз миналарын бұрынғыдан да қауіпті етіп жасады. Үлкен кеменің магниттік зарядын сезіне отырып, мина кеменің өзімен тікелей жанаспай-ақ жарылуға қабілетті болды, ал кішкентай кемелерге мүлдем зиян келтірмейтін, себебі олардың әлсіз магниттік өрісі минаны сақтап, құндырақ нысаналарға шабуылдауға мүмкіндік берді. Оксидатор ретінде ауаның орнына таза оттегі қолданылатын, ұзын сәулелі торпеданы жапондықтар Екінші дүниежүзілік соғысқа толыққанды қатысулары алдында жасап шығарды. Бұл торпеда ең жақсы одақтас торпедаларынан екі еседен астам тиімді қашықтыққа ие болды және торпеданың іздерін қалдырмады. Алайда, Жапон Императорлық Әскери-теңіз күштері бұл торпеданы толыққанды пайдаланбады, көбінесе су асты кемелерін тиімсіз орналастыру салдарынан.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тактикалық даму жаңа қару-жарақ пен технологиялардың дамуымен тығыз байланысты болды. Соғыс барысында гидрофондар, сонар (немесе ASDIC) және радарлар алғаш рет кең ауқымды түрде тактикалық қолданысқа енгізілді, сондай-ақ жоғары жиілікті бағыт табу (HF/DF) сияқты жаңа технологиялар құрылды. Солтүстік теңізде және Атлантика мұхитында Германияның одақтастармен теңіз үстемдігі үшін күресуге күші жетпеді. Оның орнына, неміс теңіз стратегиясы капиталдық кемелер, қаруланған сауда кемелері, су асты кемелері және ұшақтарды қолдана отырып, саудаға шабуыл жасауға бағытталды. Одақтастар сауданы қорғау үшін конвой жүйесін дереу енгізді, ол біртіндеп Британ аралдарынан басталып, ақырында Панама, Бомбей және Сингапурға дейін жетті. Жерорта теңізінде Ұлыбритания мен Италия теңіз үстемдігі үшін конвенциялық теңіз соғысын жүргізді. Капиталдық кемелерді эсминецтердің су астына қарсы қорғанысымен және әуе кемелерінің әуе қорғанысымен қамтамасыз ету қажеттілігі, нақты операция үшін қолданыстағы кемелерден құрылған жедел әрекет топтарын жиі пайдалануға әкелді. Алайда, соғыстың соңына қарай одақтастар су астына қарсы соғысты жетілдірді, нәтижесінде неміс (кейіннен жапон) су асты кемелерін анықтау және жою мақсатында конвойлерге арнайы кемелер мен жабдықтар жөнелтілді.

Ұшақтың тактикаға әсері

Әуе күшінің дамуы одан әрі тактикалық өзгерістерге әкелді, оның ішінде авианосецтердің пайда болуы және әскери-әуе флоттарының қалыптасуы. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде құрлықтағы және авианосецтердегі ұшақтарды қолдану теңіз үстемдігінің көбінесе әуедегі бақылауға байланысты екенін көрсетті. 1940 жылдың көктемінде Норвегия жағалауларында және сол жылдың жазында Ла-Манш бұғазында неміс люфтваффесі британдықтардың күндіз теңізде үстемдік етуі үшін әуеде де үстемдік болуы керектігін көрсетті. Келесі жылы Жерорта теңізіне люфтваффе эскадрильяларының келуі британдықтардың теңіздегі үстемдігін жойып, аймақтағы британдық басымдығын күйретіп жіберді.

Қасқыр үйірінің дамуы

Екінші дүниежүзілік соғыстың басында одақтастар конвой жүйесін дереу енгізгенімен, Атлантикада одақтастар саудасына қарсы әрекет ететін неміс су асты қайықтары (U- қайықтары деп аталады) жаңа тактика қолдануға мәжбүр болды. Соғыстың соңғы жылына дейін дерлік барлық U- қайықтар дизельдік қозғалтқыштармен жабдықталған, ал су астында жүргенде электр қозғалтқыштарына тәуелді болды. Бұл конструкцияның маңызды тактикалық салдары болды. Электр қозғалтқыштары дизельдік қозғалтқыштарға қарағанда әлдеқайда аз қуатты және батареясының қызмет ету мерзімі қысқа болды. Су астындағы су асты қайықтарының көпшілігі сағатына 10 теңіз шақырымынан аспайтын жылдамдыққа ие болды, бұл ең баяу сауда кемесінен де төмен. Сондықтан су астындағы су асты қайықтары жер бетіндегіге қарағанда баяу ғана жылдамдықпен қозғалатын еді, сонымен қатар су астындағы ең жоғары жылдамдығымен ұзақ уақыт жүре алмайтын. Екінші дүниежүзілік соғыстағы су асты қайықтары нағыз су асты қайықтарына қарағанда суға түсуге қабілетті кемелер еді. Адмирал Карл Дёництің басшылығымен U- қайықтары бірінші дүниежүзілік соғыста қолданылған, содан кейін Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Балтық теңізіндегі жаттығуларда жетілдірілген түнгі шабуыл тактикасын одан әрі дамытты. Су астында күндіз шабуыл жасаудың орнына, неміс U- қайықтары командирлері су асты кемелеріне қарағанда торпедалық қайықтар сияқты жұмыс істеуге арналған тактиканы жасады. Олар түнде жер бетінде шабуыл жасады, онда жоғары жер бетіндегі жылдамдықтарын пайдалана алатын. Түнде конвойларға жақындағанда, олар эскорт кемелерінің қасынан өте жақын өтіп, әлі де байқалмай қала алатындықтарын анықтады. Эскорт кемелерінің көпірлеріндегі жоғарыдан қарап тұрған бақылаушылар судың қараңғылығында U- қайығының төмен пішіні мен қайықтың басқару мұнарасының кішкентай силуэтін анықтау мүмкін емес екенін байқады. Бірақ U- қайықтары үшін эскорт кемелері мен сауда кемелері аспанның жарығына қарағанда айқын көрінетін. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы конвой шайқастары немістерге жақсы қорғалған конвойға қарсы бір ғана су асты қайығының сәттілікке жету мүмкіндігінің аз екенін көрсетті. Одақтастардың конвойлеріне жеке шабуыл жасаудың орнына, неміс U- қайықтары енді радиоарнасы арқылы орталықтандырылған топта жұмыс істей бастады. Қайықтар одақтастардың конвой маршруттарымен қиылысқан ұзын күзет желісіне орналасты. Қайықтар орналасқаннан кейін гидрофондар арқылы конвойлердің винттерінің шуын естіді немесе бинокльдер арқылы көкжиекте конвойдың түтінін байқауға тырысты. Бір қайық конвойді байқағанда, оның соңынан ілесіп, басқа қайықтар келгенше оның орнын хабарлап отыратын. Сондықтан бір су асты қайығына қарсы тұрудың орнына, конвойды сүйемелдеуші кемелер бір түндік шабуылға ұшыраған U- қайықтарының тобымен күресуге мәжбүр болды. Ең батыл командирлер, мысалы, Отто Кречмер, конвойдың эскорттық тізбегіне еніп қана қоймай, конвойдағы сауда кемелерінің колонналарына шабуыл жасады. Эскорт кемелері, олардың саны жеткіліксіз болғандықтан және көбінесе төзімділіктері де жетіспегендіктен, түнде жер бетінде шабуыл жасаған жалғыз су асты қайығына жауап бере алмады, өйткені олардың гидроакустикалық құралдары тек су астындағы нысаналарға қарсы жұмыс істеді. Топтық тактика алғаш рет 1940 жылдың қазан айында SC 7 және HX 79 конвойларының шайқастарында тиімді қолданылды. SC 7 конвойы екі шлюп пен екі корветтен тұратын әлсіз эскортпен 59% кемесін жоғалтып, басып қалды. HX 79 конвойы үшін болған шайқас SC 7-ден де нашар болды. Конвойдың төрттен бір бөлігінің жоғалуы, ал U- қайықтарына ешқандай залал келтірілмегені, тіпті екі эсминец, төрт корвет, үш теңіз траулері және мина сырғытқыштан тұратын күшті эскортқа қарамастан, қазіргі британдық су астына қарсы тактиканың толыққанды жетіспеушілігін көрсетті. Осы екі конвойға қарсы топтық тактиканың табысы адмирал Дёницті қасқыр тобын стандартты тактика ретінде қабылдауға итермеледі. Британдық тактикадағы өзгерістер кемелер мен теңізшілердің шайқастағы үйлестірілуін және тиімділігін арттыру үшін тұрақты эскорт топтарын құруды қамтыды. Бастапқыда эскорт топтары екі-үш эсминецтен және жартылай дюжина корветтен тұратын. Әдетте топтың екі-үш кемесі ауа райының немесе шайқастағы зақымды жөндеу үшін кемежайда болып, топтар әдетте алты кемемен жүзіп шығатын. Немістер U- қайықтарына шабуыл жасау үшін конвойлерді табу үшін ұзақ қашықтықтағы барлау ұшақтарын да пайдаланды, бірақ бұл тактика сирек сәттілікке жетті. Соғыстың соңына қарай немістер нысананың винттерінен шыққан шуға бағытталған іздеу торпедаларын енгізді. Бастапқыда бұл торпедалар өте тиімді болғанымен, одақтас ғалымдар оларға қарсы шараларды әзірледі. Тынық мұхитындағы американдық су асты қайықтарының кампаниясы Атлантикадағы неміс су асты қайықтарының кампаниясымен көптеген ортақ белгілерге ие. Немістер сияқты, американдықтар да соғысты кемшіліктері бар қарумен – бұзылған торпедалармен – бастады, бұл моральдық жағдайды нашарлатты және түзетуге бір жылдан астам уақыт кетті. Американдық су асты қайықшылары да түнде жер бетінде шабуыл жасауға және ұқсас топтық тактикаға бейімділік танытты, бірақ американдық қасқыр тобы көбінесе үш қайықтан аспады. Бірақ Тынық мұхитында радар сияқты жаңа технологияларды енгізу эскорт кемелеріне емес, су асты қайықтарына пайда келтірді. 1943 жылға қарай көптеген американдық су асты қайықтары радармен жабдықталды, оларды американдық су асты қайықтары конвойлерді табу және түнде эскорт кемелерінің орнын анықтау үшін жүйелі түрде пайдаланды.

Су асты кемелеріне қарсы соғыс жүргізудің дамуы

Су асты кемелеріне қарсы негізгі қару – конвойды сүйемелдеуші кемелер, әдетте эсминец, сонар (немесе Ассик) және тереңдік бомбаларымен қаруланған. 1941 жылдың шілдесінде U 570 ұсталғаннан кейін британдықтар неміс су асты қайықтарының қабілеттерін жақсырақ түсінді. Атап айтқанда, британдықтар су асты қайықтарының қауіпсіз батып кету тереңдігіне таң қалды, ол одақтастардың тереңдік бомбаларының ең терең орнатуынан әлдеқайда төмен болды. Тынық мұхитында Жапон теңіз күштері конвойді қорғау мәселесін шеше алмады және тиімді су астына қарсы тактиканы жетілдіре алмады. Аз сүйемелдеуші кемелер мен көптеген шағын конвойлардың болуына байланысты, жапон конвойларын сүйемелдеуші кемелердің орташа саны жеткіліксіз болды және олардың көпшілігі шабуылдаушы су асты қайықтарынан оңай жеңіліп қалды.

Соғыс кемесінің тұтылуы

1941 жылы 10 желтоқсанда Малая жанында жапондық әуе күштері британдық "Принц Уэльс" және "Репульс" кемелерін батырған оқиға, соғыс кемесі дәуірінің аяқталуының басталуын көрсетті. Тынық мұхиты соғысының соңына қарай, линкорлар мен крейсерлердің тактикалық рөлі, осал авиатасымалдаушыларды қорғауға және жағалаудағы нысандарды бомбалауға қолданылатын, әуе шабуылына қарсы оқ-дәрімен қамтамасыз етумен шектелді. Жапондық "Ямато" және "Мусаши" соғыс кемелері американдық флоттың шабуыл қашықтығына жетпес бұрын-ақ ұшақтармен батырылды.

Әуе кемесінің басымдығы

1940 жылғы қарашада Италияның Тарантодағы теңіз базасына британдықтардың шабуылы, оның салдарынан бір итальяндық соғыс кемесі батып, тағы екеуі ауыр зақымдалды. Бірақ портодағы кемелерге жасалған сәтті шабуыл соғыс кемесінің жақтастарын олардың күні аяқталғанына көндірмеді. Ұшақ тасымалдағыштардың тактикалық және стратегиялық әлеуетін жапондықтар шынайы дамытты. 1937 жылдан бастап Қытай жағалауындағы операцияларда алған тәжірибелерін пайдаланып, жапондықтар өздерінің тасымалдағыштарын тұрақты эскадрильяларға біріктіре бастады. Британдықтар мен американдықтар әлі де әуе кемелерін жеке немесе кейде жұптап пайдаланса, 1941 жылға қарай жапондықтар алты әуе кемесінен тұратын әскери-әуе флотын құрды. Осы күш Перл-Харбордағы Тынық мұхиты соғысының бастапқы соққысын берді. Содан кейін сол тасымалдағыш күші Тынық мұхиты арқылы өтіп, Рабаулдағы, Голландтың Шығыс Индиясындағы Дарвиндегі және соңында Сейлонның Коломбо және Тринкомалидегі одақтас күштерге шабуыл жасады. Шығыс Индиядағы одақтас әскерлер жеңіліп, Ұлыбританияның Шығыс флотының ескі линкорлары Африка жағалауындағы Килидинниге дейін шегінуге мәжбүр болды. Осы жетістіктерге қарамастан, көптеген жапон адмиралдары ұшақ тасымалдағыштардың басымдығының тактикалық маңызын толық түсінбеді. Жапон теңіз флоты, соғыс кемелерін тасымалдағыштарды сүйреу үшін пайдаланбастан, шешуші флоттық әрекетке дайындауды жалғастырды, бірақ ол ешқашан болған жоқ. Жапонияның Перл-Харбордағы АҚШ Тынық мұхиты флотының дерлік барлық линкорларын батыруы немесе зақымдауы американдықтарды өз тактикаларын ұшақ тасымалдағыштарға негіздеуге мәжбүр етті (дегенмен, олар бұл тактиканы бәрібір дамытқан болар еді). Американдықтар жылдамдатып, арнайы топтар құрды, олардың әрқайсысы бір ұшақ тасымалдағышқа негізделген. Жапон аралдарына шабуылдар жасау арқылы американдықтар ұшақ тасымалдағыштарды басқаруда біртіндеп сенімділікке жетті, тапсырма тобының командирінің дұрыс орны сүйемелдеуші крейсерлердің бірі емес, тасымалдағыш кемеде екенін біліп, бірлесіп жұмыс істейтін топтар үшін бір жауынгерлік бағыт офицерін тағайындау сияқты тактиканы дамытты. 1942 жылғы төрт ұлы ұшақ тасымалдағыштар шайқасы – Коралл теңізі, Мидуэй, Шығыс Соломон және Санта-Крус – барлығы әуеде болды, екі жақтағы кемелер бір-бірін көрмей қалды. Жапондық тасымалдағыштар американдық ұшақтармен крейсерлер мен эсминецтердің жеңіл қорғаныс экранында қайта-қайта ұсталды, бұл төрт шайқаста алты жапондық тасымалдағышының жоғалуына себеп болды. 1942 жылдың жазында Тынық мұхитына жаңа американдық жылдам соғыс кемелері келген кезде, олар жеке ұрыс эскадрильяларын құрудың орнына, әуе тасымалдағыштарды қорғауға арналған ауыр зениттік артиллериясы бар тасымалдағыш жұмыс тобына қосылды. 1943 жылға қарай, Тынық мұхитына жаңа тасымалдағыштар, соғыс кемелері, крейсерлер мен эсминецтердің саны артып, американдықтар келесі екі жыл ішінде Тынық мұхиты арқылы өтіп, жапондық аралдық базаларды оқшаулап, басып алып, содан кейін жойған жылдам тасымалдағыш күштерінің флотын құрды.