Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік Американың жойылып кеткен тілі.
Extinct language of South America
Соңғы сөйлеуші, Синфронио Магальяэс 2000 жылы қайтыс болды. Қазіргі уақытта Маку тілін білетін немесе еске түсіретін адамдар жоқ және ешкім енді Джукуде деп таныстырмайды. Арион Родригес, Эрнесто Мильяцца және Ирагуасема Лима Масиел бұл тілді зерттеді, ал алынған деректер Крис Роджерс тарапынан 2020 жылы жарық көрген грамматикаға жинақталды. Сондай-ақ, Маку Ауари термині де қолданылды.
The last speaker, Sinfrônio Magalhães, died in 2000. There are currently no speakers or rememberers of Máku and no one identifies as Jukude any longer. Aryon Rodrigues and Ernesto Migliazza, as well as Iraguacema Lima Maciel, worked on the language, and the data was collected into a grammar by Chris Rogers published in 2020. though also Makú or simply Maku (Migliazza). The disambiguator Maku Auari has also been used.
Тілдік байланыс
Жолкески (2016) Сапе, Арутани және Уарао тілдерімен, сондай-ақ Салиба Ходи, Тикуна Юри, Катукина Катавикси және Арава тілдер отбасыларымен байланыс нәтижесінде лексикалық ұқсастықтар бар екенін көрсетеді.
Jolkesky (2016) notes that there are lexical similarities with the Sape, Arutani, and Warao languages, as well as the Saliba Hodi, Tikuna Yuri, Katukina Katawixi, and Arawa language families due to contact.
Грамматика
Маку есімдіктер мен етістіктер тұлғаға жіктеледі – есімдіктерде иеленушінің тұлғасы префикс арқылы, ал етістіктерде – субъектінің және объектінің тұлғасы, префикстер, инфикстер немесе жұрнақтар түрінде, етістікке қарай өрнектеледі. Иеленушінің немесе субъектінің көптігін білдіретін жұрнақтар да бар. Тіл, бірінші тұлғаны жеке тұлғадан, бірінші + екінші тұлғадан (қоса алғанда), бірінші + үшінші тұлғадан (екі нұсқада) және бірінші + екінші + үшінші тұлғадан ("біріктірілген") ажырату арқылы ерекшеленеді. Есімдіктер сан мен жайды жұрнақтар арқылы өзгертеді. Етістіктер уақыт, әрекет, модальдық, сенімділік және жоққа шығару үшін жұрнақтар арқылы жіктеледі. Есімдік тіркестерде сөздердің реті иеленуші – иеленуші – иеленген немесе есімдікке қосымша сипаттама болып келеді. Көрсеткіштер мен сандар әдетте өзгертетін есімдердің алдында тұрады. Зат есімнен кейін келетін қосымшалар бар. Интрантитивті сөйлемдерде сөздердің реті әдетте субъект – етістік, ал транзитивті сөйлемдерде көбінесе SOV болып келеді. Есімдіктердің бағынсыз нысандары әдетте етістіктен кейін орналасады. Жаңа, назарға алынған мағынаны білдіретін тіркестер сөйлемнің немесе мәтіннің басына шығарылуы мүмкін. Кез келген тіркес, атау немесе етістік, назар аударушы жұрнақ =ке алуы мүмкін. Макуде субъект – етістік – қозғалыс етістігі ретімен тізбектеліп келетін қозғалыс толықтырғыш етістік құрылымдары бар. Сәйкестік фраза және сөйлем деңгейінде тікелей қою арқылы жүзеге асырылады.
Máku nouns and verbs inflect for person either the person of the possessor, on nouns, expressed by a prefix, or of the subject and object, on verbs, which may be prefixes, infixes or suffixes, depending on the verb. There are also suffixes which express plurality of a possessor or subject. The language marks clusivity by distinguishing first person singular from first + second person (inclusive), first + third person (exclusive) and first + second + third person ('unified'). Nouns also inflect for number and case via suffixes. Verbs also inflect for tense, aspect, mood, evidentiality and negation via suffixes. Noun phrases exhibit the word order possessor possessor possessed, or noun modifier. Demonstratives and numerals typically occur before the nouns they modify. There are postpositions which follow nouns. Intransitive clause word order is typically subject verb, and transitive clause word order is most commonly SOV. Indirect objects are typically placed after the verb. Phrases which represent new, focused referents may be fronted to the start of a clause or sentence. Any phrase in focus, both nominal and verbal, can take the focus enclitic =ke. Máku has motion complement serial verb constructions, with subject verbal complement motion verb order. Coordination is accomplished via juxtaposition, at the phrase and clause levels.
Есімдіктер
Маку есімдері сан, жай және меншік бойынша өзгеріске түседі. Меншік префикс арқылы білдіріледі, ал жекеше емес меншік иелеріне қосымша жұрнақ қосылады. Жекеше емес сан мен жай жұрнақтар түрінде көрсетіледі. Маку есімінің құрылымы: меншік- түбір- меншік.көп сан.көп сан.жай, мысалы төменде көрсетілгендей.
Máku nouns decline for number, case and possession. Possession is expressed by a prefix, with certain nonsingular possessors adding a separate suffix. Nonsingular number and case are expressed as suffixes. The Máku noun template is poss stem poss. nsg nsg case, as demonstrated by the following examples.
Саны
Сан "itse" есімдік жалғауымен белгіленеді, бұл жалғау жандарға қатысты емес. Есім ұжымдық топ ретінде қарастырылса немесе сан есім немесе сандық белгішпен қолданылса, семантикалық жағынан көптік білдіретін жағдайларда бұл жалғау қолданылмайды.
Number is marked by a nonsingular suffix itse, which does not depend on animacy. This suffix is not realized for semantically plural referents when the noun is treated as a collective group, or if the noun is modified by a numeral or quantifier.
Сандық белгілер
Сандар sy 'уақыт кезеңі' және ʔnte 'дене мүшесі' жіктеуіштерін қабылдауы мүмкін, бірақ олар міндетті емес сияқты. Бірден төртке дейінгі сандар мен peʔtaka 'барлығы' сөздері, егер олар өзгертетін есімдердің тұлғасы 1sg, 1exc немесе 2sg болса, сол есімдермен тұлға бойынша сәйкеседі.
Numerals may take the classifiers sy 'period of time' and ʔnte 'body part', but these appear to be optional. The numerals one to four and peʔtaka 'all' are attested to agree in person with nouns they modify if the person is 1sg, 1exc or 2sg.
Іс-әрекеттер
Маку етістіктері субъект пен тікелей толықтырғышқа, сондай-ақ уақыт, аспект, модальдық түр, дереккөзділік және жоққа шығару категорияларына қарай жіктеледі. Субъектінің келісуі етістікке байланысты префикстер, инфикстер немесе суффикстер арқылы белгіленеді, ал көпше субъектілерге қосымша жалғанады. Уақыт, аспект, модальдық түр, дереккөзділік және жоққа шығару суффикстер арқылы білдіріледі. Толықтырғышқа қатысты келісім субъектіге қатысты келісімнен бұрын келеді, бірақ деректердің жетіспеуіне байланысты оның ерекшеліктері толық зерттелмеген. ТАМЭ морфемаларының салыстырмалы реті де дереккөздердің жетіспеуіне байланысты толық анықталмаған, алайда уақыт және аспект суффикстері бір-бірімен үйлеспейді.
Máku verbs inflect for subject and direct object as well as tense, aspect, mood, evidentiality and negation. Subject agreement can be marked via prefixes, infixes or suffixes, depending on the verb in question, and plural subjects add a suffix. Tense, aspect, mood, evidentiality and negation are expressed through suffixes. Object agreement precedes subject agreement, but is not well known due to lack of data. The relative ordering of the TAME morphemes is also not well known due to lack of documentation, although tense and aspect suffixes are mutually exclusive.