Албан тіліндегі "Shqiptar" этнонимі – албан халқының өзін-өзі атауы. "Shqipëria" елінің мәні, этимологиясы, тарихы және тілдік байланыстары туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Албандық этноним (өз атауы)
Albanian endonym
Шқыптар (албан тілінде Shqiptar, көпше түрі: Шқыптарэ/Шқыптар, Шқыптэрэ/Шқыптэр) – албандардың өздерін атауы. Олар өз елін Шқыпэрия (Shqipëria) деп атайды.
Shqiptar (; ; plural: Shqiptarë/ t, Shqyptarë/ t) is an Albanian ethnonym (endonym), by which Albanians call themselves. They call their country Shqipëria .
Этимология
Алғашқы құжаттамадағы үстеу/сын есім shqip сөзі 1555 жылы Gjon Buzuku жариялаған ең көне албан тіліндегі кітап – Meshari-де кездеседі. Иоганн Георг фон Хан (1854) алғаш рет Shqiptar терминін албан тіліндегі shqipoj ("анық айту") және shqiptoj ("сөйлеу, жариялау") етістіктерінен шығарды, ал Густав Мейер (1891) алғаш рет shqipoj сөзін латын тіліндегі excipere етістігінен шығарды, бұл бір тілде сөйлейтін халықты білдіреді, сияқты этнолінгвистикалық қарама-қарсылықтар Sloven—Nemac және Deutsch—Wälsch. Бұл этимологияны қазіргі заманғы альбанологтар кеңінен қабылдайды. Деметрио Камарда (1864) болса, Shqiptar сөзін албан тіліндегі shqipe немесе shqiponjë (бүркіт) есімінен алған алғашқы адам болды. Қазір халық этимологиясы саналатын бұл теория, негізінен албан халқы үшін бүркіттің символикалық мағынасына негізделген, себебі ол олардың ұлттық құсы, албан халық әдебиетінде бостандық пен батырлықпен байланысты тотем. Ол ең ерте заманнан бері ұлттық символ ретінде қолданылып келеді және кеш орта ғасырларда көптеген албандық әулеттердің геральдикалық символы болды; мысалы, Скандербегтің туы, оның әулеттік символы – албан туында бейнеленген қара қос басты бүркіт.
The first documentation of the adverb/adjective shqip can already be found in the Meshari, the oldest Albanian language book published in 1555 by Gjon Buzuku. Johann Georg von Hahn (1854) was the first to derive the term Shqiptar from the Albanian verbs shqipoj ("to speak clearly") and shqiptoj ("to speak out, pronounce"), while Gustav Meyer (1891) was the first to derive shqipoj from the Latin verb excipere, denoting people who speak the same language, similar to the ethno linguistic dichotomies Sloven—Nemac and Deutsch—Wälsch. This etymology is widely accepted by modern Albanologists. Demetrio Camarda (1864), on the other hand, was the first to derive Shqiptar from the Albanian noun shqipe or shqiponjë (eagle). This theory, now considered a folk etymology, is based mainly on the symbolic meaning of the eagle for the Albanian people, as it is their national bird, a totem associated with freedom and heroism in Albanian folklore. It has been used as a national symbol since their earliest records, and was a common heraldic symbol for many Albanian dynasties in the Late Middle Ages; an example is the flag of Skanderbeg, whose family symbol was the black double headed eagle, which is displayed on the Albanian flag.
Тарих
Орта ғасырларда албандар өз елін Арберия (Gheg: Arbënia) деп атады және өздерін Арбереш (Gheg: Arbënesh) деп атады, ал көршілес халықтар оларды Арбанаси, Арбанец / Албанец, Арванит (Арбанит), Арнаут, Арбинес және тағы да басқалар деп атады. "Албания" және "Shqiptar" сөздері 14 ғасырдан бастап белгілі болды, бірақ "Shqipëria" жер аты және "Shqiptarë" этнонимі албан тілінде сөйлейтін халық арасында тек 17 ғасырдың соңы мен 18 ғасырдың басында ғана біртіндеп Арберия мен Арберешті ығыстырды. Бұл албандықтардың Осман империясы кезінде бастан өткерген әлеуметтік-саяси, мәдени, экономикалық және діни қиындықтарына байланысты болды. Дегенмен, ескі эндоним "Арбенеш/Арбереш" қолданылуын сақтап, өзін-өзі атаудың өзгеруіне бірнеше ғасыр бұрын Албаниядан және көршілес аймақтардан көшіп келген албандық қауымдастықтары, атап айтқанда Италиядағы Арберештер, Грекиядағы Арваниттер және Хорватиядағы Арбанасилер сақтап қалды. Осылайша, орта ғасырлық Грекияға және кейіннен 15 ғасырда Италияға көшіп келгендер "Shqiptar" терминін білмеді.
During the Middle Ages, the Albanians called their country Arbëria (Gheg: Arbënia) and referred to themselves as Arbëresh (Gheg: Arbënesh) while known through derivative terms by neighbouring peoples as Arbanasi, Arbanenses / Albaneses, Arvanites (Arbanites), Arnaut, Arbineş and so on. The words Shqipëri and Shqiptar are attested from 14th century onward, but it was only at the end of 17th and beginning of the early 18th centuries that the placename Shqipëria and the ethnic demonym Shqiptarë gradually replaced Arbëria and Arbëreshë amongst Albanian speakers. This was due to socio political, cultural, economic and religious complexities that Albanians experienced during the Ottoman era. The usage of the old endonym Arbënesh/Arbëresh, however, persisted and was retained by Albanian communities which had migrated from Albania and adjacent areas centuries before the change of the self designation, namely the Arbëreshë of Italy, the Arvanites of Greece as well as Arbanasi in Croatia. As such, the medieval migrants to Greece and later migrants to Italy during the 15th century are not aware of the term Shqiptar.
Батыс Еуропадағы қолданысы
Skipetar/s – кейбір батыс еуропалық авторлардың 18-шы ғасырдың соңынан 20-шы ғасырдың басына дейін қолданған Shqiptar атауының тарихи жазылу түрі немесе сыртқы атауы.
Skipetar/s is a historical rendering or exonym of the term Shqiptar by some Western European authors in use from the late 18th century to the early 20th century.
Оңтүстік славян тілдерінде қолданылуы
Шиптар (серб-хорват латинінде: Šiptar; серб-хорват кириллицасында және македон тілінде: Шиптар) термині серб-хорват, словен және македон тілдерінде қолданылады. Бұл этникалық қорлау, және оңтүстік славян халықтары қолданғанда албандар үшін де қарапайым қорлау болып саналады, себебі ол теріс мағынаға ие. 1945 жылдан кейін ұлттық теңдік саясатын іске асыру мақсатында Югославия Коммунистік партиясы албан қауымдастығын «шиптар» деп атады. Алайда, 1960 жылдары Косово албандарының автономиясы артқан кезде, олардың жетекшілері 1974 жылы «албандар» терминінің ресми түрде қолданылуын сұрады және оған қол жеткізді, бұл ұлттық емес, тек этникалық өзін-өзі тануға баса назар аударды. Бұл оқиғалардың нәтижесінде серб тілінде «Шиптар» сөзі албандардың нәсілдік және мәдени кемсінуін білдіретін қорлаушы мағынаға ие болды. Кейбір югослав және серб саясаткерлері осы терминді албандардың мәртебесін тек азшылық этникалық тобының бірі ретінде қарастыру үшін пайдаланды. Оңтүстік славян тілдерінде албандарды атау үшін қолданылатын ресми (көбінесе бейтарап) терминдер: Albanac (серб-хорват латинінде), Албанац (серб-хорват кириллицасында), Albanec (словен тілінде) және Албанец (македон тілінде). Сербиялық қылмыскер Душан Спасоевичке «Шиптар» деген лақап ат қойылған. 2018 жылы Белградтағы Жоғарғы сот бұл сөзді албандарға қатысты нәсілшіл және кемсітушілік деп таныды. 2019 жылы Сербияның қорғаныс министрі Александр Вулин албандарға қатысты қорлаушы терминді қолданғандығы үшін дау тудырды. УЕФА Еуро-2020 чемпионатында Австрия мен Солтүстік Македония арасындағы ойын кезінде гол соққаннан кейін австриялық шабуылшы Марко Арнаутович – оның әкесі серб тегінен – македондық ойыншылар Ежган Алиоски мен Эгзон Бейтулайға (екеуі де македондық албандар) айқайлады. Ол келесі ойында Голландияға қарсы алаңға шығудан шеттетілді.
The term Shiptar (Serbo Croatian Latin and Slovene: Šiptar; Serbo Croatian Cyrillic and Macedonian: Шиптар) used in Serbo Croatian, Slovene and Macedonian is an ethnic slur, and it is also considered derogatory by Albanians when used by South Slavic peoples, due to its negative connotations. After 1945, in pursuit of a policy of national equality, the Communist Party of Yugoslavia designated the Albanian community as Shiptars, however with increasing autonomy during the 1960s for Kosovo Albanians, their leadership requested, and attained in 1974, the term Albanians be officially used stressing a national over an only ethnic, self identification. These developments resulted in the word Šiptar in Serbian usage acquiring pejorative connotations that implied Albanian racial and cultural inferiority. It continued to be used by some Yugoslav and Serb politicians to relegate the status of Albanians to simply one of the minority ethnic groups. The official (and often neutral) terms for Albanians in South Slavic languages are Albanac (in Serbo Croatian Latin), Албанац (in Serbo Croatian Cyrillic), Albanec (in Slovene) and Албанец (in Macedonian). Dušan Spasojević, a Serbian gangster, was nicknamed "Šiptar". In 2018, the Supreme Court in Belgrade defined the word as racist and discriminatory against Albanians. In 2019, the Serbian Defense Minister, Aleksandar Vulin, sparked controversy by using the pejorative for Albanians. During a game between Austria and North Macedonia at the UEFA Euro 2020, immediately after scoring a goal, Austrian forward Marko Arnautović—who is of paternal Serb descent—shouted to Macedonian players Ezgjan Alioski and Egzon Bejtulai—both Macedonian Albanians—. He was punished with suspension for the next game against Netherlands.