Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түркістан, сондай-ақ Түркістан (түркістан), Орталық Азиядағы Трансоксиана және Сіньцзян аймақтарына сәйкес келетін тарихи аймақ. Түркістанды негізінен түркі халықтары мекендейді, оның ішінде өзбектер, оғыз түркілері, қазақтар, хазарлар, қырғыздар және ұйғырлар бар. Аймақта орыс және тәжік-парсы азшылықтары да тұрады. Түркістан Ауғанстан Түркістаны, Ресей Түркістаны және Қытайдағы Сіньцзян-Ұйғыр автономиялық ауданына бөлінеді. Бүгінде "Түркістан" атауы көбінесе Сіньцзянға қатысты қолданылады, онда түркі халықтары халықтың шамамен жартысын құрайды.
Historical region in Central Asiaan area
Turkestan, also spelled Turkistan (from ترکستان), is a historical region in Central Asia corresponding to the regions of Transoxiana and Xinjiang. Turkestan is primarily inhabited by Turkic peoples, including Uzbeks, Oghuz Turks, Kazakhs, Khazars, Kyrgyz, and Uyghurs. The region hosts Russian and Tajik Persian minorities. Turkestan is subdivided into Afghan Turkestan, Russian Turkestan, and the Xinjiang Uyghur Autonomous Region in China. Today, "Turkestan" mainly refers to Xinjiang, where Turkic peoples constitute about half of the population.
Шолу
Парсыларға Тұран деп белгілі болған Батыс Түркістан тарихи түрде Согдия, "Ма вара'у-н-наһр" (араб жаулап алушыларының айтуынша) және батыс саяхатшылары Трансоксиана деп атаған. Соңғы екі атау оңтүстіктен келгенде Окс өзенінен әрі орналасқандығын көрсетеді, бұл Түркістанның Иранмен, парсы империяларымен, Омейяд және Аббасид халифаттарымен ұзаққа созылған байланысын көрсетеді. Оғуз түркілері (түркімендер деп те аталады), қырғыздар, өзбектер, қазақтар, хазарлар, ұйғырлар және хазаралар – бұл аймақтың түркі халқының бір бөлігі, олар тарих барысында Еуразияға таралып, Түркия сияқты түркі елдерін және Ресейдегі Татарстан, Украинадағы Қырым сияқты субұлттық аймақтарды құрады. Тәжіктер мен орыстар – түркі емес ірі азшылықтарды құрайды. Ол батыста Ауғанстан Түркістаны және тарихи Ресей Түркістаны, ал шығысында Қытай Түркістаны немесе Шығыс Түркістан деп бөлінеді.
Known as Turan to the Persians, western Turkestan has also been known historically as Sogdia, "Ma wara'u'n nahr" (by its Arab conquerors), and Transoxiana by western travelers. The latter two names refer to its position beyond the River Oxus when approached from the south, emphasizing Turkestan's long standing relationship with Iran, the Persian Empires, and the Umayyad and Abbasid Caliphates. Oghuz Turks (also known as Turkmens), Kyrgyzs, Uzbeks, Kazakhs, Khazars, Uyghurs, and Hazaras are some of the Turkic inhabitants of the region who, as history progressed, have spread further into Eurasia forming such Turkic nations as Turkey, and subnational regions like Tatarstan in Russia and Crimea in Ukraine. Tajiks and Russians form sizable non Turkic minorities. It is subdivided into Afghan Turkestan and historical Russian Turkestan in the west, and Chinese Turkestan or East Turkestan.
Этимологиясы мен терминологиясы
Парсы тегінен шыққан "Түркістан" (ترکستان) термині тарихи тұрғыдан бір ғана ұлт мемлекетті білдірген емес. Ирандық географтар бұл сөзді түркі халықтарының қоныс тепкен жерін сипаттау үшін алғаш рет қолданды. 19 ғасырда Орталық Азияны жаулау кезінде оңтүстікке қарай жорық жасаған Верёвкин Николай Александрович басқарған орыс әскері 1864 жылы Түркістан қаласын (қазіргі Қазақстан) басып алды. Олар қаланың атын бүкіл аймаққа қатысты деп жаңылысып, жаңа аумаққа "Түркістан" деген атауды берді. 1969 жылы Астана қаласынан (Қазақстан) Түрфан құжаты табылды, ол Сир-Дарьяның шығысы мен солтүстігіндегі жерлерді білдіретін "түркістан" деген сөзді 639 жылы қолданғанын көрсетеді. Бұл құжат – Гаочан мемлекетінің билігінде болған Қу кланы кезеңіндегі (жапон тілінде 麹氏高昌国時代) құл сату шартының соғди тілінде жазылған нұсқасы.
Of Persian origin (see stan), the term "Turkestan" (ترکستان) had historically never referred to a single nation state. Iranian geographers first used the word to describe the place where Turkic peoples lived. On their way southward during the conquest of Central Asia in the 19th century, the Russians under Верёвкин, Николай Александрович took the city of Turkistan (in present day Kazakhstan) in 1864. Mistaking its name for the entire region, they adopted the name of "Turkestan" (Туркестан) for their new territory. In 1969, a Turfanian document was found in Astana, Kazakhstan, which was given the name A Sogdian sale contract of a female slave from the period of the Gaochang kingdom under the rule of Qu clan (Japanese: 麹氏高昌国時代ソグド文女奴隷売買文書) shows that in 639 the name Turkistan was used as in Sogdian word "twrkstn" for the lands to the east and north of Syr Darya.
Тарих
Түркістан тарихы кем дегенде б.з.д. үшінші мыңжылдыққа дейін жетеді. Осы кезеңде көптеген артефакттар жасалып, кең ауқымда сауда-саттық жүргізілді. Аймақ мәдениеттердің таралуының маңызды орталығы болды, себебі Жібек жолы осы арқылы өтті. Түркі сағылары, мысалы, "Ергенекен" жырлары және Орхон жазулары сияқты жазба көздер түркі халықтарының жақын орналасқан Алтай тауларынан шыққандығын, көшпенділікпен батысқа қарай ұзақ жолға шыққандарын көрсетеді. Гунндар б.з.д. 2 ғасырының басында Кашгарияны бағындырғаннан кейін осы аймақты жаулап алды. Гунн империясы ыдырағаннан кейін Шығыс Түркістанды қытай билеушілері басып алды. 8 ғасырда араб әскерлері оны жаулап алды. Одан кейін парсылық Саманид әулеті оны бағындырып, аймақ экономикалық өркендеуге ие болды. 1220 жылға дейін бүкіл аумақ түркі тайпалары, мысалы, Гөктүрктердің билігінде болды, содан кейін Шыңғыс хан мен моңғолдар жаулап алды. Шыңғыс хан осы жерді ұлы Шағатайға сыйлады, осылайша аймақ Шағатай хандығына айналды және "Ханның мемлекеті" деп те аталды. Қарахитайлар Орталық Азияда өз билігін бекіту үшін "қытай бейнесін" пайдаланды. Қытай императоры, түрк, араб, үнді және Византия римдіктерінің билеушілерімен бірге, ислам жазушылары үшін әлемнің "бес ұлы патшасы" ретінде танылды. Қарахитайлар қытай монеталары, императорлық титулдар, жазу жүйесі, тақталар, мөрлер сияқты қытай мемлекеттік рәсімдерін сақтап, фарфор, айна, жаде және басқа қытайлық қолөнерлерді қолданды. Қарахитайлардың Ляо дәуірінің дәстүрлерін сақтауы олардың ислам дінін қабылдамауының себебі болуы мүмкін. Қытайлық рәсімдерге қарамастан, Қарахитай халқының арасында ханьқытайлардың саны салыстырмалы түрде аз болды. Бұл ханьқытайлар Ляо әулеті кезінде Чжэньчжоу (Ляо) қаласында тұрған, ал 1124 жылы Елю Даши бастаған кидандармен бірге Кэдунның басқа халықтарымен, мысалы, Бохай, Джурчен және моңғол тайпаларымен, сондай-ақ басқа кидандармен бірге көшіп келген. Қарахитайлардың мұсылман көпшілігі тұратын Орталық Азияны билеуі кейбір мұсылман жазушыларының Орталық Азияның Қытаймен байланысты екендігі туралы пікірін күшейтті, тіпті Тан әулеті аймаққа бақылауын бірнеше ғасыр бұрын жоғалтқан болатын. Марвази Трансоксиананың бұрынғыда Қытайдың бір бөлігі болғанын, ал Фахр әд-Дин Мубарак Шах Қытайды "Түркістанның" бір бөлігі деп анықтады, ал Баласағұн мен Кашгар қалалары Қытайдың құрамында саналды. Хитайдың Қытаймен байланысы хитандық биліктің ең тұрақты іздері – одан туындаған атаулар, мысалы, Cathay, яғни Қытайдың ортағасырлық латынша атауы. Хитайдан алынған атаулар қазір де қолданылуда, мысалы, Қытайдың орыс, болгар, өзбек және моңғол тілдеріндегі атаулары. Алайда, Қытайдағы түркі тілді халықтар, мысалы, ұйғырлардың "Хитай" сөзін "Қытай" немесе "қытай" мағынасында қолдануы қытай билігі үшін қарапайымдық деп есептеледі, сондықтан оны қолдануға тыйым салуға тырысты.
The history of Turkestan dates back to at least the third millennium BC. Many artifacts were produced in that period, with much trade being conducted. The region was a focal point for cultural diffusion, as the Silk Road traversed it. Turkic sagas, such as the "Ergenekon" legend, and written sources, such as the Orkhon Inscriptions, state that Turkic peoples originated in the nearby Altai Mountains, and, through nomadic settlement, started their long journey westwards. Huns conquered the area after they conquered Kashgaria in the early 2nd century BC. With the dissolution of the Huns' Empire, Chinese rulers took over Eastern Turkestan. Arab forces captured it in the 8th century. The Persian Samanid dynasty subsequently conquered it and the area experienced economic success. The entire territory was held at various times by Turkic forces, such as the Göktürks, until the conquest by Genghis Khan and the Mongols in 1220. Genghis Khan gave the territory to his son Chagatai and the area became the Chagatai Khanate. and were also called the "Khan of Chīn". The Qara Khitai used the "image of China" to legitimize their rule to the Central Asians. The Chinese emperor, together with the rulers of the Turks, Arabs, India and the Byzantine Romans, were known to Islamic writers as the world's "five great kings". Qara Khitai kept the trappings of a Chinese state, such as Chinese coins, Chinese imperial titles, the Chinese writing system, tablets, seals, and used Chinese products like porcelain, mirrors, jade and other Chinese customs. The adherence to Liao Chinese traditions has been suggested as a reason why the Qara Khitai did not convert to Islam. Despite the Chinese trappings, there were comparatively few Han Chinese among the population of the Qara Khitai. These Han Chinese had lived in 镇州 (辽朝) during the Liao dynasty, and in 1124 migrated with the Khitans under Yelü Dashi along with other people of Kedun, such as the Bohai, Jurchen, and Mongol tribes, as well as other Khitans in addition to the Xiao consort clan. Qara Khitai's rule over the Muslim majority Central Asia has the effect of reinforcing the view among some Muslim writers that Central Asia was linked to China even though the Tang dynasty had lost control of the region a few hundred years ago. Marwazī wrote that Transoxiana was a former part of China, while Fakhr al Dīn Mubārak Shāh defined China as part of "Turkestan", and the cities of Balāsāghūn and Kashghar were considered part of China. The association of Khitai with China meant that the most enduring trace of the Khitan's power is names that are derived from it, such as Cathay, which is the medieval Latin appellation for China. Names derived from Khitai are still current in modern usage, such as the Russian, Bulgarian, Uzbek and Mongolian names for China. However, the use of the name Khitai to mean "China" or "Chinese" by Turkic speakers within China, such as the Uyghurs, is considered pejorative by the Chinese authorities, who tried to ban it.