Кіріспе

Түркістан, сондай-ақ Түркістан (түркістан), Орталық Азиядағы Трансоксиана және Сіньцзян аймақтарына сәйкес келетін тарихи аймақ. Түркістанды негізінен түркі халықтары мекендейді, оның ішінде өзбектер, оғыз түркілері, қазақтар, хазарлар, қырғыздар және ұйғырлар бар. Аймақта орыс және тәжік-парсы азшылықтары да тұрады. Түркістан Ауғанстан Түркістаны, Ресей Түркістаны және Қытайдағы Сіньцзян-Ұйғыр автономиялық ауданына бөлінеді. Бүгінде "Түркістан" атауы көбінесе Сіньцзянға қатысты қолданылады, онда түркі халықтары халықтың шамамен жартысын құрайды.

Шолу

Парсыларға Тұран деп белгілі болған Батыс Түркістан тарихи түрде Согдия, "Ма вара'у-н-наһр" (араб жаулап алушыларының айтуынша) және батыс саяхатшылары Трансоксиана деп атаған. Соңғы екі атау оңтүстіктен келгенде Окс өзенінен әрі орналасқандығын көрсетеді, бұл Түркістанның Иранмен, парсы империяларымен, Омейяд және Аббасид халифаттарымен ұзаққа созылған байланысын көрсетеді. Оғуз түркілері (түркімендер деп те аталады), қырғыздар, өзбектер, қазақтар, хазарлар, ұйғырлар және хазаралар – бұл аймақтың түркі халқының бір бөлігі, олар тарих барысында Еуразияға таралып, Түркия сияқты түркі елдерін және Ресейдегі Татарстан, Украинадағы Қырым сияқты субұлттық аймақтарды құрады. Тәжіктер мен орыстар – түркі емес ірі азшылықтарды құрайды. Ол батыста Ауғанстан Түркістаны және тарихи Ресей Түркістаны, ал шығысында Қытай Түркістаны немесе Шығыс Түркістан деп бөлінеді.

Этимологиясы мен терминологиясы

Парсы тегінен шыққан "Түркістан" (ترکستان) термині тарихи тұрғыдан бір ғана ұлт мемлекетті білдірген емес. Ирандық географтар бұл сөзді түркі халықтарының қоныс тепкен жерін сипаттау үшін алғаш рет қолданды. 19 ғасырда Орталық Азияны жаулау кезінде оңтүстікке қарай жорық жасаған Верёвкин Николай Александрович басқарған орыс әскері 1864 жылы Түркістан қаласын (қазіргі Қазақстан) басып алды. Олар қаланың атын бүкіл аймаққа қатысты деп жаңылысып, жаңа аумаққа "Түркістан" деген атауды берді. 1969 жылы Астана қаласынан (Қазақстан) Түрфан құжаты табылды, ол Сир-Дарьяның шығысы мен солтүстігіндегі жерлерді білдіретін "түркістан" деген сөзді 639 жылы қолданғанын көрсетеді. Бұл құжат – Гаочан мемлекетінің билігінде болған Қу кланы кезеңіндегі (жапон тілінде 麹氏高昌国時代) құл сату шартының соғди тілінде жазылған нұсқасы.

Тарих

Түркістан тарихы кем дегенде б.з.д. үшінші мыңжылдыққа дейін жетеді. Осы кезеңде көптеген артефакттар жасалып, кең ауқымда сауда-саттық жүргізілді. Аймақ мәдениеттердің таралуының маңызды орталығы болды, себебі Жібек жолы осы арқылы өтті. Түркі сағылары, мысалы, "Ергенекен" жырлары және Орхон жазулары сияқты жазба көздер түркі халықтарының жақын орналасқан Алтай тауларынан шыққандығын, көшпенділікпен батысқа қарай ұзақ жолға шыққандарын көрсетеді. Гунндар б.з.д. 2 ғасырының басында Кашгарияны бағындырғаннан кейін осы аймақты жаулап алды. Гунн империясы ыдырағаннан кейін Шығыс Түркістанды қытай билеушілері басып алды. 8 ғасырда араб әскерлері оны жаулап алды. Одан кейін парсылық Саманид әулеті оны бағындырып, аймақ экономикалық өркендеуге ие болды. 1220 жылға дейін бүкіл аумақ түркі тайпалары, мысалы, Гөктүрктердің билігінде болды, содан кейін Шыңғыс хан мен моңғолдар жаулап алды. Шыңғыс хан осы жерді ұлы Шағатайға сыйлады, осылайша аймақ Шағатай хандығына айналды және "Ханның мемлекеті" деп те аталды. Қарахитайлар Орталық Азияда өз билігін бекіту үшін "қытай бейнесін" пайдаланды. Қытай императоры, түрк, араб, үнді және Византия римдіктерінің билеушілерімен бірге, ислам жазушылары үшін әлемнің "бес ұлы патшасы" ретінде танылды. Қарахитайлар қытай монеталары, императорлық титулдар, жазу жүйесі, тақталар, мөрлер сияқты қытай мемлекеттік рәсімдерін сақтап, фарфор, айна, жаде және басқа қытайлық қолөнерлерді қолданды. Қарахитайлардың Ляо дәуірінің дәстүрлерін сақтауы олардың ислам дінін қабылдамауының себебі болуы мүмкін. Қытайлық рәсімдерге қарамастан, Қарахитай халқының арасында ханьқытайлардың саны салыстырмалы түрде аз болды. Бұл ханьқытайлар Ляо әулеті кезінде Чжэньчжоу (Ляо) қаласында тұрған, ал 1124 жылы Елю Даши бастаған кидандармен бірге Кэдунның басқа халықтарымен, мысалы, Бохай, Джурчен және моңғол тайпаларымен, сондай-ақ басқа кидандармен бірге көшіп келген. Қарахитайлардың мұсылман көпшілігі тұратын Орталық Азияны билеуі кейбір мұсылман жазушыларының Орталық Азияның Қытаймен байланысты екендігі туралы пікірін күшейтті, тіпті Тан әулеті аймаққа бақылауын бірнеше ғасыр бұрын жоғалтқан болатын. Марвази Трансоксиананың бұрынғыда Қытайдың бір бөлігі болғанын, ал Фахр әд-Дин Мубарак Шах Қытайды "Түркістанның" бір бөлігі деп анықтады, ал Баласағұн мен Кашгар қалалары Қытайдың құрамында саналды. Хитайдың Қытаймен байланысы хитандық биліктің ең тұрақты іздері – одан туындаған атаулар, мысалы, Cathay, яғни Қытайдың ортағасырлық латынша атауы. Хитайдан алынған атаулар қазір де қолданылуда, мысалы, Қытайдың орыс, болгар, өзбек және моңғол тілдеріндегі атаулары. Алайда, Қытайдағы түркі тілді халықтар, мысалы, ұйғырлардың "Хитай" сөзін "Қытай" немесе "қытай" мағынасында қолдануы қытай билігі үшін қарапайымдық деп есептеледі, сондықтан оны қолдануға тыйым салуға тырысты.