Жазудың алғашқы нышандары: Символдар мен идеялар тарихы
Proto-writing
Жаңа зерттеулер: 20 мың жылдық таңбалар – жазудың алғашқы формасы. Еуропаның тас өнерiндегi жануарлар көшiру циклiн көрсететiн ежелкi символдар ашылды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тіл емес, идеяларды жеткізетін символдар.
Symbols that communicate ideas but not language
Протожазу – шектеулі ақпаратты жеткізетін көзге көрінетін белгілерден тұрады. Мұндай жүйелер ерте неолит дәуірінде пайда болған символдар жүйесінің ерте дәстүрлерінен туындады, Қытайда және Оңтүстік-Шығыс Еуропада б.з.д. 7 мыңжылдықта. Олар нақты жазу жүйелерінен өзгеше, жазушының тілін жазу емес, шектеулі ұғымдарды бейнелеу үшін идеографиялық немесе ертедегі есте сақтау белгілерін, немесе екеуін де қолданды.
Proto writing consists of visible marks communicating limited information. Such systems emerged from earlier traditions of symbol systems in the early Neolithic, as early as the 7th millennium BC in China and southeastern Europe. They used ideographic or early mnemonic symbols or both to represent a limited number of concepts, in contrast to true writing systems, which record the language of the writer.
Палеолит дәуірі
2022 жылы көне тас дәуірінің үңгір суреттеріндегі сызықтар, нүктелер және "Y" тәрізді белгілерді аматор археолог Беннет Бэкон басқарған талдау, олардың ай күнтізбесінде жануарлардың көбейтілу циклын көрсету үшін пайдаланылғанын анықтады. Еуропаның 400-ден астам үңгірінде табылған бұл белгілер, олармен байланысты жануарлардың көбейтілу циклымен салыстырылып, үңгір суреттерінде бейнеленген жануарлардың көбінесе туатын айымен сәйкестігі анықталды. Бұл белгілер 20 мың жыл бұрын жасалған, бұл басқа жазу жүйелерінен 10 мың жылға ертерек.
Analysis in 2022, led by Bennet Bacon, an amateur archaeologist, showed that lines, dots and "Y" like symbols on Upper Palaeolithic cave paintings were used to indicate the mating cycle of animals in a lunar calendar, the markings found in over 400 caves across Europe were compared to the mating cycles of the animals with which they were associated, showing a correlation with the month of the year in which the animals depicted in the cave paintings would typically give birth. The markings were 20,000 years old, predating any other equivalent writing systems by 10,000 years.
Неолиттік Қытай
2003 жылы Қытайдың солтүстік Хэнань провинциясындағы Цзяхуда қазылған 24 неолиттік қабірде символдармен безендірілген, жазулары бар тасбақа қабықтары табылды. Радиокөміртектік талдау нәтижесінде, бұл жазулар б.з.д. 7-мыңжылдыққа жатсады деп белгіленді. Кейбір археологтардың пікірінше, бұл символдар алғаш рет анықталған сүйекке жазылған болжамдарға (оракул сүйектері) ұқсас. Ал басқалары бұл пікірді жеткіліксіз негізделген деп санайды, себебі Цзяху қабықтарындағыдай қарапайым геометриялық өрнектерді ерте жазумен байланыстыру мүмкін емес.
In 2003, turtle shells with carved inscriptions featuring a library of symbols were found in 24 Neolithic graves excavated at Jiahu in the northern Chinese province of Henan. Using radiocarbon dating, the inscriptions have been dated to from the 7th millennium BC. According to some archaeologists, the symbols bear a resemblance to the first attested oracle bone inscriptions dating to Others have dismissed this claim as insufficiently substantiated, claiming that simple geometric designs such as those found on the Jiahu shells cannot be linked to early writing.
Неолиттік Оңтүстік-Шығыс Еуропа
Диспилио жазулары бар ағаш тақтайшасы Грекиядағы Диспилио қазбаларын жүргізген Георгий Хурмузиадис табылған, және радиокөміртектік талдау бойынша б.з.д. 5202 жылға (± 123 жыл) жатқызылған. Ол 1993 жылы Батыс Македониядағы Кастория көлінің жағасында, қазіргі грек ауылы Диспилионың жанындағы жасанды аралда орналасқан неолиттік дәуірдегі көл жағалауындағы елді мекеннен табылған. Винча символдары (б.з.д. 6-5 мыңжылдықтар) – б.з.д. 7 мыңжылдықта алғаш рет кездесетін қарапайым символдардың даму нәтижесі. Уақыт өте келе символдар біртіндеп күрделене түсіп, соңында Тартария тақташаларына жеткен.
The wooden Dispilio Tablet bearing inscriptions was unearthed during George Hourmouziadis's excavations of Dispilio in Greece, and have been radiocarbon dated to 5202 BC (± 123 years). It was discovered in 1993 in a Neolithic lakeshore settlement that occupied an artificial island near the modern Greek village of Dispilio on Lake Kastoria in Western Macedonia. The Vinča symbols (6th–5th millennia BC) are an evolution of simple symbols first attested during the 7th millennium BC). Over time, the symbols gradually became more complex, ultimately culminating in the Tărtăria tablets .
Хальколит және ерте қола дәуірі
Б.з.д. 3600 – 3200 жылдары аралығында, құнарлы айшық аймағындағы прото жазу біртіндеп клин тәрізді жазуға, ең алғашқы толыққанды жазу жүйесіне айналып дамыды.
During c. 3600 – c. 3200 BC, proto writing in the Fertile Crescent was gradually evolving into cuneiform, the earliest mature writing system.
Месопотамия
Киш тақташасы (б.з.д. 3500 ж.) протоклинопись кезеңін көрсетеді, сол кезде Шумер клинопись жазуы әлі протожазу сатысында болған. Біздің заманымыздан бұрынғы IV мыңжылдықтың соңында бұл символдар жүйесі есеп жүргізу тәсіліне айналды, дөңгелек пішіндес стилуспен жұмсақ сазға түрлі бұрыштарда басып, саз тақташалардағы және есептік белгілердегі сандарды тіркеу үшін пайдаланылды. Бұл біртіндеп, қандай саналғанын көрсету үшін өткір стилуспен қолданылатын бейнелі жазумен толықтырылды. Нағыз жазу жүйесіне көшу кезеңі Жемдет Наср кезеңінде (б.з.д. 3100 ж. – б.з.д. 2900 ж.) жүзеге асты.
The Kish tablet (c. 3500 BC) reflects the stage of proto cuneiform, when what would become the cuneiform script of Sumer was still in the proto writing stage. By the end of the 4th millennium BC, this symbol system had evolved into a method of keeping accounts, using a round shaped stylus impressed into soft clay at different angles for recording numbers on clay tablets and accounting tokens. This was gradually augmented with pictographic writing using a sharp stylus to indicate what was being counted. The transitional stage to a writing system proper takes place in the Jemdet Nasr period (c. 3100 BC – c. 2900 BC).
Мысыр
Мысыр иероглифтерінің пайда болуында да осыған ұқсас даму орын алды. Әртүрлі ғалымдар мысыр иероглифтерінің "шумер жазуынан кейін пайда болғанын және, ықтималда, соңғысының ықпалымен ойлап табылғанын" айтады, бірақ "мұндай тікелей ықпалдың дәлелі әлі де нақты емес" екені және "Мысырда жазудың тәуелсіз дамуына да сенімді дәлелдер келтіруге болады" деп көрсетіледі.
A similar development took place in the genesis of the Egyptian hieroglyphs. Various scholars believe that Egyptian hieroglyphs "came into existence a little after Sumerian script, and probably [were] invented under the influence of the latter ", although it is pointed out and held that "the evidence for such direct influence remains flimsy" and that "a very credible argument can also be made for the independent development of writing in Egypt "
Қола дәуірі
Қола дәуірінде ежелгі Таяу Шығыс мәдениеттері толыққанды дамыған жазу жүйелеріне ие болған, ал Еуропа, Үндістан және Қытай сияқты Қола дәуірінің ықпалына түскен шеткі аймақтар протожазу сатысында қалып қойды. Қытай жазуы Қытайдың Қола дәуірінде, шамамен б.з.д. 14-11 ғасырларда протожазудан пайда болды (мысалы, қадімгі сүйек жазуы), ал Еуропа мен Үндістанға тән символ жүйелері жойылды және Темір дәуірінде семит әліпбиінің (абжад) ұрпақтарымен алмастырылды.
During the Bronze Age, the cultures of the Ancient Near East are known to have had fully developed writing systems, while the marginal territories affected by the Bronze Age, such as Europe, India and China, remained in the stage of proto writing. The Chinese script emerged from proto writing in the Chinese Bronze Age, during about the 14th to 11th centuries BC (Oracle bone script), while symbol systems native to Europe and India are extinct and replaced by descendants of the Semitic abjad during the Iron Age.
Үндістанның қола дәуірі
Индус жазуы – б.з.д. 4-мыңжылдықтың соңында Индус өркениетінде пайда болған символдар жүйесі.
The Indus script is a symbol system that emerged during the end of the 4th millennium BC in the Indus Valley Civilisation.
Еуропаның қола дәуірі
Эгей теңізі мен материктік Грекияны (Сызықты А, Сызықты В, Крит иероглифтері) есептемегенде, Таяу Шығыстың ерте жазу жүйелері қола дәуірі Еуропасына жеткен жоқ. Еуропаның ең ерте жазу жүйелері темір дәуірінде пайда болып, финикия әліпбиінен туындаған. Дегенмен, Еуропаның қола дәуірінен табылған артефакттардағы символдарға қатысты оларды протожазудың жергілікті дәстүрі деп түсіндіретін бірнеше интерпретациялар бар. Бұл контексте ерекше қызығушылық тудыратыны – б.з.д. II мыңжылдықтың екінші жартысындағы ыдыс жасау мәдениетінен (Beaker culture) пайда болған Орталық Еуропаның қола дәуірі мәдениеттері. Зерттеуші Соммерфельд (1994) Урнфилд мәдениетімен байланысты қола серптердегі белгілерді, әсіресе Франклебен қазынасынан табылған көптеген «түймелі серптер» деп аталатын нысандарды талқылайды. Соммерфельд бұл символдарды ай күнтізбесімен байланысты сандар ретінде қарастыруды ұсынады.
With the exception of the Aegean and mainland Greece (Linear A, Linear B, Cretan hieroglyphs), the early writing systems of the Near East did not reach Bronze Age Europe. The earliest writing systems of Europe arise in the Iron Age, derived from the Phoenician alphabet. However, there are number of interpretations regarding symbols found on artefacts of the European Bronze Age which amount to interpreting them as an indigenous tradition of proto writing. Of special interest in this context are the Central European Bronze Age cultures derived from the Beaker culture in the second half of the 2nd millennium BC. Interpretations of the markings of the bronze sickles associated with the Urnfield culture, especially the large number of so called "knob sickles" discovered in the Frankleben hoard, are discussed by Sommerfeld (1994). Sommerfeld favours an interpretation of these symbols as numerals associated with a lunar calendar.
Кейінгі прото-жазу
Қола дәуірінен кейін де бірнеше мәдениеттер нақты жазуды қабылдамас бұрын протожазу жүйесін аралық кезең ретінде пайдалану кезеңінен өтті. Орта ғасырлардағы кейбір авторлар еске салған "славян рундары" (7-8 ғасырлар) осындай жүйе болған болуы мүмкін. Тағы бір мысал – Югутун әліпбиінің дамуынан бұрын (шамамен 1900 ж.) Уякук құрастырған пиктограммалар жүйесі.
Even after the Bronze Age, several cultures have gone through a period of using systems of proto writing as an intermediate stage before the adoption of writing proper. The "Slavic runes" (7th/8th century) mentioned by a few medieval authors may have been such a system. Another example is the system of pictographs invented by Uyaquk before the development of the Yugtun syllabary (c. 1900).
Африка темір дәуірі
Нсибиди – қазіргі Нигерияның оңтүстік-шығысында пайда болған символдар жүйесі. Нақты пайда болу мерзімі әлі анықталмаған, бірақ көптеген зерттеушілер ең ерте символдардың қолданылуы 5-15 ғасырлар аралығында басталғанын келіседі. Мыңдаған Нсибиди символдары бар, олар қабақтан бастап, татуировкаларға және қабырға суреттеріне дейін түрлі нәрселерде қолданылған. Нсибиди – Экоид және Игбоид тілдерінде қолданылады, ал Аро халқы өз елшілерінің денелеріне Нсибиди хабарламаларын жазады.
Nsibidi is a system of symbols indigenous to what is now southeastern Nigeria. While there remains no commonly accepted exact date of origin, most researchers agree that use of the earliest symbols date back between the 5th and 15th centuries. There are thousands of Nsibidi symbols which were used on anything from calabashes to tattoos and to wall designs. Nsibidi is used for the Ekoid and Igboid languages, and the Aro people are known to write Nsibidi messages on the bodies of their messengers.