Кіріспе

Османдықтар тұсында Айваликте зәйтүн майы өндірісі гүлденген, қалада ескі зауыттардың мұржаларын әлі де көруге болады. Қазіргі заманда өндіріс кішкентай, бутик форматта қайта жанданып келеді. Жазда Айвалик пен Грекиядағы Лесбос аралындағы Митилене арасында күнделікті паромдар қатынайды, қыста қызмет көлемі азаяды. Айваликке ең жақын әуежай – Эдремитке жақын орналасқан Балыкесир Кока Сейит әуежайы (EDO).

Аттар

Кидония – ежелгі Эолиялық грек теңіз порты. Осман дәуірінде оның атауы Айвалик ("Керекше бақшасы") болып өзгертілді. 1923 жылға дейін қала көбінесе гректермен қоныстанған, және түріктер оның түрікше атауын қолданса да, гректер ескі атауын – Кидония, және жаңасын – эллинденген Айвали (Αϊβαλί) деп пайдаланған. Гректер Кунда аралын Мошонисия (сөзбе-сөз "Жұпар иісті аралдар") деп білсе, түріктер оны Алибей аралы (Алибей Адасы) деп атаған.

География

Айвалык – Балыкесир провинциясының ең оңтүстік ауданы және Эгей теңізіндегі Эдемрит шығанағы мен Дикили шығанағы арасында орналасқан. Оның орталығы шығысында қарағай және зәйтүн ағаштарымен жабылған аласа төбелермен қоршалған тар жағалау жазығында жатыр. Айвалык батысында Айвалык аралдары архипелагымен (олардың ең ірісі – Кунда аралы) және оңтүстікте Хаккибей түбегі деп аталатын тар түбекпен шектеседі. Айвалыктың оңтүстігінде ұзын, таза жағалаулары бар Алтынова және Кучиккой/Сармсаклы орналасқан. Солтүстікке қарай Гөмеч, Бурхание және Эдремит жатыр. Айвалыктың оңтүстігінде Измир провинциясының Дикили ауданы орналасқан. Айвалыктың шығысында ежелгі Пергамон қаласының қиратылыстары бар Бергама жатыр. Грекияның Лесбос аралы Айвалыктың батысында орналасқан және олар паром арқылы байланыстырылған.

Климат

Қаланың ысты жазды Жерорта теңізі климаты (Köppen: Csa) бар, ол жұмсақ, жаңбырлы қыстар мен ыстық, құрғақ жаздарға ие.

Тарихқа дейінгі және классикалық антикалық кезең

Аймақтағы археологиялық зерттеулер Айвалик пен оның төңірегінде тарихқа дейінгі дәуірде адамдар қоныстанғанын көрсетті. Джозеф Тачер Кларк Айваликті Страбонның Пирра мүйісінен тыс, порты бар қираған жер деп сипаттаған Кистене қаласының орны деп есептеген. Дегенмен, Тракия университетінің профессоры Эгин Бексач Кистенеге Гёмеч орталығына жақын орналасқан Кыз Чыфтлик жерін ұсынды. 1990 және 2000 жылдардың басында Адрамиттейон шығанағының оңтүстік жағындағы тарихқа дейінгі және прототарихи елді мекендерді зерттеу барысында Бексач Айвалик аймағын зерттеді. Зерттеу нәтижесінде Айвалик орталығында ерте классикалық кезеңге жататын бірнеше қоныс анықталды. Алайда, Алтынова орталығындағы кейбір қоныстар тарихқа дейінгі кезеңмен, әсіресе қола және темір дәуірлерімен байланысты болды. Кортукая зерттеуде аймақтағы ең маңызды елді мекендердің бірі ретінде танылды және аймақтың ішкі және жағалау тұрғындары арасындағы байланысты түсінуге көмектеседі. Алтынова орталығына жақын орналасқан Йени-Ельдегирмени де осыған ұқсас еді. Бексач Чыплак аралында (Чалкис) төбелік бекіністің іздерін тапты. Бұл жерде эолдықтарға қатысты ерте қола және ерте темір дәуіріне жататын қыш ыдыстардың сынықтары да табылды. Айвалик орталығына жақын орналасқан екі кішкентай қоныс Митилене қаласының пераясының бөлігін құрады. Күнда аралының шығыс жағында, теңіз жағасында орналасқан Пордоселене ежелгі дәуірдегі маңызды елді мекен болды. Барлық археологиялық мәліметтер классикалық және орта ғасырлармен байланысты. Византия кезеңінде араб және түрік қарақшыларының үнемі қаупі аралдық қоныстардың өсуіне кедергі келтірді. Тек Кунда аралы ғана тұрғын үйлердің жоғары деңгейін сақтай алды, себебі ол ең үлкен және материкке ең жақын арал еді.

Ертедегі түрік дәуірі

Византия кезеңінен кейін аймақ 13 ғасырда Анадолыдағы Караси бейлігінің үстемдігіне өтті. Кейіннен ол Осман бейлігінің (князьдық) аумағына қосылды, ол Осман империясына айналды.

1770 жылы Чешме шайқасы және оның салдары

1770 жылы Осман флоты Чешмеде ресейліктерге қарсы ауыр жеңіліске ұшырады. Осман әміршісі Чезаирли Гази Хасан Паша және апаттан аман қалғандар Константинополь астанасына қайтып бара жатқанда Айвалықтағы дін қызметкерімен қонақтап, көмек алды. Хасан Паша теңізшілеріне қиын жағдайда көрсетілген мейірімділікті ұмытпады, және 1773 жылы Ұлы везир болған соң Айвалық гректеріне дербестік берді, бұл 18-шы, 19-шы және 20-шы ғасырдың басында олар үшін маңызды мәдени орталық болуына жағдай жасады. 1922 жылға дейін Айвалық негізінен гректердің қонысы болып қала берді.

1821 ж. Грекияның тәуелсіздік үшін күресі

Сол кездегі британдық елші Лорд Странгфорд Осман пашаның Константинопольден жаңа нұсқаулар алғанға дейін Айвалиоттардың бағынуын қабылдағанын хабарлады. Бірақ грек бүлікшілерінің эскадрильясы пайда болып, тұрғындарды құтқаруға келгеніне сендіріп, жаңа көтеріліс сәтті болуы мүмкін деген үміт тудырды. Олар бірден көтеріліс жасады, нәтижесінде шамамен 1500 түрік қаза тапты. Алайда эскадрильяның пайда болуы кездейсоқ болды және ол көп ұзамай келіп кетті. Түріктер қайтадан батылдықтарын жинап, гректерді жаппай қырғынға ұшыратты.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және оның салдары

1920 жылы Айвалықтың халқы 60 000-ға жуық деп есептелді. Оның шағын порты сабын, зәйтүн майы, жануар терісі және ұн экспорттау үшін пайдаланылды. Түрік Тәуелсіздік соғысынан кейін, 1923 жылғы Грекия мен Түркия арасындағы халық алмасу туралы келісімге сәйкес, қаладағы грек халқы мен олардың мүлігі Грекиядан және бұрынғы Османдық Түрік жерлерінен келген мұсылман халқымен алмастырылды. Жаңа халықтың көп бөлігі Митилен (Лесбос), Крит және Македониядан келген грек мұсылмандарынан тұрды, ал Айвалықтағы гректер Лесбос және Грекияның Айгалео қалаларына қоныстанды. Кейінгі уақытқа дейін көшелерде грек тілінде сөйлейтін адамдарды естуге болар еді. Қаланың көне мешіттерінің көпшілігі бұрынғы грек православие шіркеулері болып, қазір басқа мақсаттарға пайдаланылуда.

Қазіргі Айвалык

Бүгінде Айвалықтың халқы 80 000-ға жуық, ал жаз айларында туризм арқасында осы көрсеткіш едәуір артады. Айвалық және оның төңірегі жоғары сапалы зәйтүн майы өндірісімен әйгілі, бұл жергілікті тұрғындар үшін маңызды табыс көзі болып табылады. Айвалық пен шығанақты қоршап тұрған көптеген кішкентай аралдар танымал демалыс орны есебінде жиі таңдалады. Бұл аралдардың ең ірісі және ең маңыздысы – Кунда аралы (Әлібей аралы), ол Ләлә аралы арқылы және 1960 жылдардың соңында салынған көпір мен жолмен материкке жалғасқан. Бұл Түркиядағы бұғазды жерлерді біріктірген алғашқы көпір. Айвалық және Кунда аралы теңіз тағамдарына арналған мейрамханаларымен мәшһүр, олар теңіз жағалауын бойлай орналасқан. Айвалықта Түркиядағы ең ұзын құмды жағажайлардың екеуі бар – Сарымсақлы және Алтынова, олар оңтүстікке қарай Измир облысының Дикили ауданына дейін созылады. Соңғы жылдары Айвалық су астында жүзу спортына қызығушылар үшін де тартымды аймаққа айналды. Айвалық халықаралық музыка академиясы (АИМА) 1998 жылдың қыркүйегінде құрылды. Студенттер скрипка, альт және виолончель аспаптары бойынша шебер сабақтар алады. Айвалық сондай-ақ Норвич қаласындағы Еуропалық тарихи қалалар мен аймақтар қауымдастығының (EAHTR) мүшесі болып табылады.

Айвалик пен Кундада

Айвалик пен Кундада жоғалған грек халқы салған әдемі, ескі тас үйлердің бай мұрасы сақталған. Сонымен қатар, көптеген ірі әрі әсем грек православие шіркеулері бар, олардың кейбіреулері мешітке айналдырылған. Қала орталығында Аиос Янис Килизе Саатлы Ками (Сағат мешіті) болып, ал Аиос Йоргис Чынарлы Ками (Шынарлы мешіт) аталған. Таксиярхис Килизе (Архангелдер шіркеуі) қазір мұражайға айналдырылған. Фенероман (Аязма) Килисе қирап жатыр. Кундада тағы бір әдемі Таксиярхис Килизе (Архангелдер шіркеуі) бар, ол бұрын жергілікті қоғамның ортасы болған. Кунда аралында грек рухын сезіндіретін бірнеше мейханалар мен портқа қарап тұрған Таш Кахве (Тас шайханасы) орналасқан. Айваликтің шағын көшелеріндегі Şeytanın Kahvesi (Шайтанның шайханасы) да грек атмосферасына толы. Ол "Ики Яка Бир Исмаил" (Екі құрлық, бір Исмаил) атты түрік телесериалында көрсетілген.

Айвалык маңы

Айваликке жақын жерде үш маңызды ежелгі қаланың қираған орындары жатыр: Ассос пен Троя солтүстікке қарай, ал Пергам (қазіргі Бергама) – шығысқа қарай орналасқан. Ежелгі грек мифологиясында және халық ертегілерінде маңызды рөл атқарған Ида тауы (түрікше: Kaz Dağı) да Айваликке жақын (солтүстікке қарай) орналасқан және қала орталығы мен төңірегіндегі көптеген жерлерден көрініс береді. Эдремит шығанағы және Дикили (ежелгі Атарней жанында) мен Фоча (ежелгі Фокея) жағажай курорттары да күнделікті саяхаттар үшін көлікпен баруға ыңғайлы қашықтықта жатыр.

Зәйтүн өсіру

Айвалик мыңжылдық зәйтүн өсіру тәжірибесіне ие деген қағида бар, қазір аймақтың 41,3% құрайтын 2,5 миллионнан астам ағашы бар. Олардың жүздегені 500 жылдан асып кеткен. Коммерциялық өндіріс 1950 жылдары басталды және 1960 жылдары кеңінен танылды. Бүгінде бұл аймақ Түркияда зәйтүн өндіру бойынша екінші орында тұр. Айвалик зәйтүні (24% және жақсы тозаңдаушы) Түркиядағы он негізгі сорттың біріне жатады. Жемістің 80% майға, ал 20% дастарқандық зәйтүнге өңделеді. Қалғандары: Çekiste (1,3 миллион ағаштан 26% өнімділік), Çelebi (400 000 ағаштан 20% өнімділік), Domat, Erkence (3 миллион ағаштан 25% өнімділік және жақсы тозаңдаушы), Gemlik (29% өнімділік және жақсы тозаңдаушы), Izmir Sofralik (20% өнімділік), Memecik, Memeli (20% өнімділік және жақсы тозаңдаушы) және Uslu (900 000 ағаш).