Кіріспе

Латынша сөз тіркесі Ālea iacta est ("Жүйе тасталды") – бұл Суэтоний Юлий Цезарьға б.з.д. 49 жылдың 10 қаңтарында, Солтүстік Италиядағы Рубикон өзенінен әскерін бастап өткен кезде айтқан деп саналатын латынша сөз тіркесі (iacta alea est) нұсқасы. Осы қадаммен ол Сенатқа бағынбастан, әскерін бастап Италияға кірді және Помпей мен Оптиматтарға қарсы ұзақ азаматтық соғысты бастады. Бұл сөз тіркесі, түпнұсқа латын тілінде немесе аудармада, көптеген тілдерде оқиғалар қайтаруға болмайтын шегіне жеткенін білдіру үшін қолданылады. Қазір көбінесе сөздердің реті өзгертілген ("Alea iacta est") түрінде, түпнұсқа тіркесімнен гөрі осы нұсқасы жиі келтіріледі. Осы оқиғаның нәтижесінде "Рубиконды кесіп өту" деген мағынасы бірдей басқа да мақал пайда болды.

Мағынасы мен формалары

Цезарь бұл сөзді грек комедиясының атақты жазушысы Менандрдан алған деседі, ол римдік драматург Теренциден гөрі оған қымбат болған. Бұл тіркес Ἀρρηφόρος (Аррефорос, немесе мүмкін, Флейташы қыз) пьесасында келтірілген, және Deipnosophistae еңбегінің 8-параграфында цитаталанған. Плутарх бұл сөздер грек тілінде айтылғанын хабарлайды:

Плутархтың замандасы, латын тілінде жазған Суетоний осыған ұқсас сөздерді келтіреді. Льюис пен Шорт, Касаубон мен Рункты сілтеме келтіре отырып, Суетонийдің мәтінін iacta alea esto деп оқу керек дейді (қазіргі est орнына үшінші жақтағы болашақ императивті – esto оқып, "Жар тасталсын!", немесе "Ойын басталсын!") Бұл Плутархтың ἀναρρίπτω етістігінің үшінші жақтағы кемелді ортаңғы/пассивтік императивін қолдануымен сәйкес келеді, яғни ἀνερρίφθω κύβος (anerríphthō kýbos, ). Латын тілінде "alea" сөзі – ойыншықтар, жалпы алғанда, тәуекел мен кездейсоқтық ойындары. Рим дәуірінде ойыншықтар кең таралған және көбінесе бір мезгілде үш рет тасталған. Олардың екі түрі болған: алты жақты ойыншықтар латын тілінде tesserae деп, ал төрт жақты ойыншықтар (ұштары дөңгелек) tali деп аталған. Грек тілінде ойыншық – κύβος (kýbos) деп аталады.